«Προ ημερών παρατηρούσα μια παρέα τεσσάρων 16χρονων κοριτσιών –δύο είναι μαθήτριές μου– σε ένα καφέ. Δεν μιλούσαν, είχαν τα κινητά τους στο χέρι και τα δάχτυλα “έπαιζαν” με αστραπιαία ταχύτητα ανάμεσα στο TikTok, στο Ιnstagram και σε μηνύματα», παρατηρεί στην «Κ» η Σοφία Λιακοπούλου, φιλόλογος σε λύκειο της Αργολίδας. «Για τους εφήβους τα social media είναι σαν το νερό. Μπορεί να απαγορευθεί σε κάποιον το νερό; Ενδεικτικό είναι ότι δεν επικοινωνούν μεταξύ τους παρά μόνον μέσα από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης», προσθέτει ο Γιώργος Φλώρος, επίκουρος καθηγητής Ψυχιατρικής στο ΑΠΘ. Η Ελλάδα στοχεύει να απαγορεύσει την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε παιδιά και εφήβους, με στόχο να αποφύγουν τους κινδύνους που ελλοχεύουν από τη χρήση τους. Ειδικοί επιστήμονες, εκπαιδευτικοί και γονείς, μιλώντας στην «Κ», συμφωνούν ότι η απαγόρευση είναι απαραίτητη, παρότι διεθνώς διατυπώνεται και η αντίθετη άποψη.
Ο εθισμός
Τα στοιχεία της τελευταίας (2025) πανελλήνιας έρευνας του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής» για τη χρήση ουσιών και για άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές στον σχολικό πληθυσμό στην Ελλάδα είναι αποκαλυπτικά:
• Περισσότεροι από δύο στους πέντε (40,5%) 16χρονους αναφέρουν ότι ασχολούνται με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τουλάχιστον 4 ώρες την ημέρα τις καθημερινές και περισσότεροι από τρεις στους πέντε (64,9%) το Σαββατοκύριακο. Επιπλέον, από τις απαντήσεις τους εκτιμήθηκε ότι σχεδόν οι μισοί 16χρονοι (48,0%) εμφανίζουν ενδείξεις προβληματικής ενασχόλησης με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
• Από το 2019 στο 2024 αυξήθηκε σημαντικά το ποσοστό 16χρονων που δήλωσαν ότι περνούν τουλάχιστον 4 ώρες την ημέρα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τις καθημερινές (από 35,4% σε 40,5%) και τα Σαββατοκύριακα (από 59,5% σε 64,9%). Η αύξηση από το 2019 στο 2024 είναι στατιστικά σημαντική μόνο για τα αγόρια.
«Εάν ο χρόνος που αφιερώνει κάθε παιδί στα social media ξεπερνάει το 30% του ελεύθερου χρόνου του ημερησίως, δηλαδή περίπου 3 με 4 ώρες, τότε μιλάμε για εθισμό. Πολυάριθμες μελέτες συνδέουν την έντονη ενασχόληση με τα smartphone –ιδιαίτερα όταν είναι αρκετές ώρες καθημερινά ή χρησιμοποιούνται αργά το βράδυ– με αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης, άγχους και στρες. Ειδικά η συνεχής έκθεση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύει την κοινωνική σύγκριση, τον επονομαζόμενο “φόβο μήπως χάσετε κάτι σημαντικό”, καθώς και τον κυβερνοεκφοβισμό», επισημαίνει ο κ. Φλώρος.
Επίσης, σύμφωνα με τον ίδιο, μέσω από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης υπάρχει κίνδυνος τα παιδιά να εθιστούν σε ηλεκτρονικά διαδικτυακά παιχνίδια, σε πορνογραφικό περιεχόμενο και σε εμπειρίες παράνομου τζόγου, με ή χωρίς χρήματα. Σε πρόσφατη μελέτη από το Νοσοκομείο Παίδων της Φιλαδέλφειας, που ανέλυσε πάνω από 10.000 εφήβους, διαπιστώθηκε ότι η κατοχή ενός smartphone έως την ηλικία των 12 ετών συσχετίζεται με αυξημένους κινδύνους κατάθλιψης, ενώ η νωρίτερη απόκτησή του εντείνει αυτά τα προβλήματα μαζί με τον ανεπαρκή ύπνο και την παχυσαρκία. Αυτοί οι κίνδυνοι επιδεινώνονται κατά την έναρξη της εφηβείας.
Κίνδυνοι και από την ΑΙ
Ο Γιάννης Μαστρογεωργίου, ειδικός γραμματέας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού στην Προεδρία της Ελληνικής Κυβέρνησης, μιλώντας στην «Κ» εστίασε και στους κινδύνους που υπάρχουν για τα παιδιά και τους εφήβους από τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. «Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει και με ανησυχητικό τρόπο όταν πέσουμε στην παγίδα του ανθρωπομορφισμού, δηλαδή της λανθασμένης εντύπωσης ότι συνομιλούμε με άνθρωπο. Και τα παιδιά είναι πιο ευάλωτα. Ενδεικτικά, στις ΗΠΑ υπάρχουν τραγικά περιστατικά με νέους που οδηγήθηκαν στην αυτοκτονία εξαιτίας προβληματικών διαλόγων που είχαν με chatbots».
Πίεση για αλλαγή – «Θα πρέπει να ασκηθεί πίεση στις πλατφόρμες να αλλάξουν την εθιστική αρχιτεκτονική και τους χειραγωγικούς αλγορίθμους», τονίζει ο Χαράλαμπος Τσέκερης, αντιπρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και Τεχνοηθικής.
Πρώτη αποφάσισε την απαγόρευση η Αυστραλία, υποχρεώνοντας τις πλατφόρμες Facebook, Instagram, ΥouTube, TikTok, Snapchat, Reddit, X, αλλά και τις πλατφόρμες streaming Kick και Twitch, να αποκλείσουν χρήστες κάτω των 16 ετών. Ακολούθησαν η Γαλλία, η Ισπανία, η Δανία, η Πορτογαλία και η Γερμανία.
«Οι πλατφόρμες λειτουργούν στο πλαίσιο μιας εθιστικής αρχιτεκτονικής μέσω της αλγοριθμικής ροής τροφοδοσίας. Ο αλγόριθμος “αποφασίζει” τι θα σου παρουσιάσει. Αρα, θα πρέπει να ασκηθεί πίεση στις εταιρείες να αλλάξουν την εθιστική αρχιτεκτονική και τους χειραγωγικούς αλγορίθμους. Ωστόσο, δεν μπορούμε να περιμένουμε πότε θα το κάνουν και πρέπει να βρούμε άμεσα εναλλακτικές λύσεις», τονίζει στην «Κ» ο Χαράλαμπος Τσέκερης, αντιπρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και Τεχνοηθικής, ερευνητής στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, με γνωστικό αντικείμενο την Κοινωνιολογία του Διαδικτύου.
Βεβαίως, όπως παρατηρεί ο κ. Τσέκερης, άλλοι επιστήμονες, όπως η Σόνια Λίβινγκστον, καθηγήτρια στο LSE και διευθύντρια του κέντρου με αντικείμενο το ψηφιακό μέλλον και τα παιδιά, είναι κατά της απαγόρευσης. Και αυτό με το επιχείρημα ότι δεν μπορούμε να αποκλείουμε τα παιδιά από πηγές γνώσης και σύγχρονα εργαλεία κοινωνικοποίησης, αλλά πρέπει να τα εκπαιδεύουμε να αντιμετωπίζουν τους κινδύνους των social media.
Και άλλα μέτρα
«Η οριζόντια απαγόρευση είναι απαραίτητη, αλλά πρέπει να συνδυαστεί και με άλλα μέτρα, όπως η ενίσχυση των δραστηριοτήτων στο σχολείων, η άθληση. Οι γονείς θα βρεθούν σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση, καθώς στο σπίτι όλοι ζούμε τρομερές πιέσεις από τα παιδιά μας για να τους “ανοίξουμε” τα social. Αλλωστε, μπορούν να βρουν λύση να αποφύγουν την απαγόρευση. Σήμερα τα παιδιά από τα 10 τους επικοινωνούν μεταξύ τους με ανεξέλεγκτους ρυθμούς», σημειώνει ο Κώστας Χαμπίδης, έμπειρος σύμβουλος πληροφορικής και πατέρας δύο παιδιών στο δημοτικό.
Σύμφωνα με τον κυβερνητικό σχεδιασμό, η επαλήθευση της ηλικίας των χρηστών που θα ζητούν πρόσβαση-εγγραφή στα social media θα γίνεται μέσω της πλατφόρμας Kids Wallet. Υπό συζήτηση είναι ποιες πλατφόρμες θα απαγορευθούν, ποιο θα είναι το όριο ηλικίας (15 ή 16· το Ευρωκοινοβούλιο προτείνει τα 16 χρόνια). Από το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης προκρίνεται να κοπεί η πρόσβαση στις πλατφόρμες που έχουν περιεχόμενο με συνεχή, εθιστική, ροή βίντεο, αλλά όχι αυτές που χρησιμοποιούνται απλώς για ανταλλαγή μηνυμάτων. Επίσης, στην απαγόρευση θα μπουν οι πλατφόρμες παιχνιδιών.
Ο αποκλεισμός των εφήβων από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα συνδυαστεί με την απαγόρευση των κινητών τηλεφώνων από τους μαθητές στα σχολεία, που ισχύει από τον Σεπτέμβριο του 2024. Συγκρίνοντας την περίοδο Σεπτεμβρίου – Δεκεμβρίου 2024 με την αντίστοιχη του 2025, ο αριθμός των αποβολών μειώθηκε κατά περίπου 50% (από 9.215 το πρώτο σχολικό τετράμηνο του 2024 σε 4.550 το αντίστοιχο τετράμηνο του 2025). Το υπουργείο Παιδείας αποδίδει τη μείωση στη συμμόρφωση των μαθητών, ωστόσο εκπαιδευτικοί εκτιμούν ότι, ώς ένα σημείο, η μείωση οφείλεται και στη χαλάρωση των εκπαιδευτικών, που δεν επιβάλλουν πλέον τόσο εύκολα ποινές.
Βελτίωση απόδοσης
Η απουσία του κινητού τηλεφώνου μέσα στην τάξη βοηθάει, σύμφωνα με τον κ. Φλώρο, στη βελτίωση της απόδοσης των μαθητών στα μαθήματα και στην κοινωνικοποίησή τους. «Πριν από την απαγόρευση η κατάσταση μέσα στην τάξη ήταν δύσκολη. Αρκετοί έβγαζαν το κινητό τηλέφωνο και έπαιζαν σε πλατφόρμες παιχνίδια. Φυσικά ήταν πιο δύσκολο το πρώτο διάστημα να συνηθίσουν την απουσία του κινητού από δίπλα τους». «Πλέον η προσοχή των παιδιών στο μάθημα έχει αυξηθεί», παρατηρεί στην «Κ» η Θεώνη Σπηλιωτοπούλου, καθηγήτρια σε ιδιωτικό σχολείο της Αθήνας. «Από την άλλη, δεν είναι απαραίτητο ότι το παιδί θα βαρεθεί αν δεν έχει κινητό μαζί του ή πρόσβαση στα social. Ούτε είναι κακό. Η βαρεμάρα θα το κινητοποιεί να βρει κάτι να κάνει».
«Το σχολείο και οι εκπαιδευτικοί έχουν σημαντικό ρόλο. Πρέπει να βοηθήσουμε στην οικοδόμηση ψηφιακής νοημοσύνης και ενσυναίσθησης στα παιδιά. Να γνωρίζουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους και πώς να ωφεληθούν από αυτό. Να μάθουν να χτίζουν ζωές στον πραγματικό κόσμο, πέρα από τον ψηφιακό», λέει ο κ. Φλώρος, ενώ η κ. Λιακοπούλου προσθέτει: «Τα παιδιά έχουν ανάγκη από επικοινωνία, κατανόηση, όχι υψωμένο δάχτυλο».
Οι 16χρονοι κολλημένοι στην οθόνη
40,5% των 16χρονων στην Ελλάδα αναφέρουν ότι ασχολούνται με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τουλάχιστον τέσσερις ώρες την ημέρα τις καθημερινές. Το αντίστοιχο ποσοστό το 2019 ήταν 35,4.
64,9% ασχολούνται με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τουλάχιστον τέσσερις ώρες την ημέρα το Σαββατοκύριακο. Το αντίστοιχο ποσοστό το 2019
ήταν 59,5%.
48% εμφανίζουν ενδείξεις προβληματικής ενασχόλησης με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Πηγή: Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής»
