Η Ελλάδα ανήκει στην Εγγύς Ανατολή, «λόγω του πολιτισμού, της ιστορίας και της θρησκείας της», υποστηρίζει στο πρώτο του βιβλίο, με τίτλο «The New Byzantines. The Rise of Greece and Return of the Near East» (εκδ. Hurst), ο ελληνικής καταγωγής δημοσιογράφος Σον Μάθιους, ο οποίος καλύπτει θέματα Μέσης Ανατολής στον ιστότοπο Middle East Eye (middleeasteye.net). Για να τεκμηριώσει τη θέση του ο 29χρονος Μάθιους επικαλείται, μεταξύ άλλων, την εξ ανατολών εισροή κεφαλαίων στην Αθήνα και στην Ελλάδα γενικότερα, την τουριστική ανάπτυξη νησιών όπως η Μύκονος και η Πάρος στα πρότυπα του Ντουμπάι («Dubaization» είναι ο όρος που χρησιμοποιεί), τις σχέσεις του ελληνικού κράτους με εκείνο του Ισραήλ. Ο ίδιος, Ελληνοαμερικανός τέταρτης γενιάς που ζει στην Αθήνα και προσδιορίζεται ως χριστιανός ορθόδοξος, μοιάζει να έχει και ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όλα αυτά: το βιβλίο του, που παρουσιάστηκε προ ημερών στην Ελληνοαμερικανική Ενωση (και αναμένεται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο), είναι εν μέρει ένα ταξιδιωτικό αφήγημα, που ξεκινάει μεν από τις ρίζες των παππούδων του στις Οινούσσες και στη Βέροια, αλλά φτάνει και μέχρι τα σύγχρονα γεωπολιτικά διακυβεύματα της Ελλάδας.
– Ισχυρίζεστε ότι με βάση τον πολιτισμό, την ιστορία και τη θρησκεία της, η Ελλάδα ανήκει στην Εγγύς Ανατολή. Αν έπρεπε να υποστηρίξετε το επιχείρημά σας με εικόνες, ποιες θα ήταν αυτές;
– Το αστικό τοπίο της Αθήνας είναι ένα εξαίρετο παράδειγμα της ανάπτυξης της Ελλάδας ως χώρας της Εγγύς Ανατολής. Ταξιδεύω συχνά στη Μέση Ανατολή –Λίβανο, Ιορδανία, Αίγυπτο, Τουρκία, Ισραήλ, στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη– και δεν μπορώ παρά να αναγνωρίσω τις ομοιότητες. Ο ορίζοντας της Θεσσαλονίκης θυμίζει εκείνον που βλέπουμε σε μεγάλες πόλεις του αραβικού και μουσουλμανικού κόσμου, όπως το Κάιρο και η Βηρυτός. Αισθητικά, μοιάζουν πολύ. Οι πόλεις της Ηπείρου, επίσης, της Μακεδονίας και της Θράκης έχουν αρχιτεκτονικά στοιχεία του παλιού οθωμανικού κόσμου, όπως τα χαγιάτια. Η Θεσσαλονίκη έχει πανέμορφες βυζαντινές εκκλησίες, που θυμίζουν μερικά μουσουλμανικά τεμένη που συναντάμε στη Μέση Ανατολή. Το τέμενος Αλ-Aκσα στην Ιερουσαλήμ είναι ένα από αυτά – μοιάζει αρκετά με ορθόδοξη εκκλησία.
Θα μπορούσαμε όμως να στρέψουμε το βλέμμα μας και σε αρχαιοελληνικά μνημεία, νεοκλασικά κτίρια, αίθουσες κλασικής μουσικής, αστικά δικαστήρια και θεσμούς. Οι δύο λίστες θα μπορούσαν να συνεχίζονται επί μακρόν, αλλά και να συντίθενται.
Μα φαίνεται όντως σαν σύνθεση. Γι’ αυτό η Ελλάδα είναι μέρος της Εγγύς Ανατολής και όχι της Απω Ανατολής. Η Εγγύς Ανατολή έχει συγκεκριμένα γεωγραφικά, πολιτικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά, που συνδέονται και με την Ανατολική Μεσόγειο και έχουν να κάνουν με τη συνάντηση και την ανάμειξη των πολιτισμών. Οσο για τους θεσμούς, ως Ελληνοαμερικανός που ζει και είναι παντρεμένος στην Ελλάδα, νομίζω ότι μοιάζουν συχνά με εκείνους της Μέσης Ανατολής, παρά με της Ευρώπης. Η οικογένεια που υπερισχύει του νόμου, η γραφειοκρατία που είναι «βυζαντινή» – όλα αυτά υπάρχουν στην Ελλάδα καλώς ή κακώς και είναι στοιχεία μιας ανατολικής πολιτικής κουλτούρας. Σε χώρες όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ –ακόμη και στην Τουρκία– είναι πολύ πιο γρήγορο να βγάλει κανείς άδεια για επιχείρηση ή δίπλωμα οδήγησης από ό,τι στην Ελλάδα.
– Στο βιβλίο σας αναφέρεστε και στο τραγούδι «Ya Habibi» της Δέσποινας Βανδή, στο Μπιτ Παζάρ της Θεσσαλονίκης, σε τσιπουράδικα, σε κομπολόγια… Είναι ασφαλές να πούμε ότι ένα τμήμα των ανώτερων ελληνικών τάξεων προσανατολίζεται προς τη Δύση, ενώ κομμάτια των χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων συνδέονται πολιτισμικά περισσότερο με τα Βαλκάνια, την Ανατολική Μεσόγειο και, τελικά, την Εγγύς Ανατολή;
– Eχει ένα ενδιαφέρον αυτή η άποψη. Ταυτόχρονα, όμως, γνωρίζω πολλούς Ελληνες που αυτοπροσδιορίζονται ως μέλη της ανώτερης τάξης και είναι υπερήφανοι για την ανατολική και βυζαντινή διάσταση της ιστορίας της χώρας. Στο βιβλίο μιλώ γι’ αυτή τη διαρκή έλξη και απώθηση που χαρακτηρίζει την Ελλάδα, προκειμένου να δείξω ότι ακόμη και τα ανώτερα στρώματα έχουν επηρεαστεί έντονα από την Ανατολή. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα που γνωρίζω είναι το Μουσείο Μπενάκη. Η οικογένεια Μπενάκη ήταν βαθιά φιλοευρωπαϊκή και δεν έβλεπε τον εαυτό της ως μέρος της Ανατολής, παρότι είχε αποκτήσει την περιουσία της στην Αίγυπτο. Oταν όμως άνοιξε το Μουσείο Μπενάκη, τα πρώτα αντικείμενα στις συλλογές του ήταν κεραμικά από το Ιζνίκ (σ.σ.: τη Νίκαια της Μικράς Ασίας) και βυζαντινά κειμήλια. Υπό αυτήν την έννοια, νομίζω ότι υπάρχει ένα πολιτισμικό και κοινωνικοοικονομικό χάσμα – ιδίως ανάμεσα σε Ελληνες που έχουν τη δυνατότητα να σπουδάζουν τα παιδιά τους στο εξωτερικό, σε αμερικανικά ή γαλλικά πανεπιστήμια, και σε εκείνους που δεν την έχουν. Ωστόσο, ακόμη και στους κόλπους των ανώτερων τάξεων υπήρχε και υπάρχει μια αναγνώριση του ρόλου της Ελλάδας ως χώρας της Εγγύς Ανατολής και ως γέφυρας ανάμεσα στους δύο κόσμους.
Γέφυρα δύο κόσμων – Aκόμη και στους κόλπους των ανώτερων τάξεων υπήρχε και υπάρχει μια αναγνώριση του ρόλου της Ελλάδας ως χώρας της Εγγύς Ανατολής και ως γέφυρας ανάμεσα στους δύο κόσμους.
– Ο όρος «Εγγύς Ανατολή» βεβαίως είναι μια κατασκευή με συγκεκριμένη ιστορία και συνδέεται με την ευρωπαϊκή διπλωματία. Μπορεί η χρήση του να αναπαράγει ένα δυτικό βλέμμα στην περιοχή;
– Πρόκειται πράγματι για έναν βαθιά δυτικοκεντρικό όρο, το αναγνωρίζω στο βιβλίο μου. Ο κόσμος που περιγράφει ορίστηκε με βάση την εγγύτητά του στην παλαιά αυτοκρατορική πρωτεύουσα, το Λονδίνο. Για τη Βρετανική Αυτοκρατορία υπήρχε η Εγγύς Ανατολή και, πιο μακριά, η Aπω Ανατολή. Ωστόσο, για να βοηθήσω τον αναγνώστη να κατανοήσει τον συγκεκριμένο χώρο, παραμένει ένας από τους πιο λειτουργικούς όρους που διαθέτουμε. Μια εναλλακτική επιλογή είναι ο γεωγραφικός όρος «Λεβάντε», προερχόμενος από την ιταλική λέξη «Levante», την οποία χρησιμοποιούσαν ναυτικοί και έμποροι από τη Βενετία και τη Γένοβα τον 14ο και τον 15ο αιώνα και σημαίνει «εκεί όπου ανατέλλει ο ήλιος». Στο βιβλίο χρησιμοποιώ εναλλακτικά και τους δύο όρους.
– Ο ελληνικός κόσμος επίσης είχε ισχυρούς δεσμούς με την Ανατολική Μεσόγειο, ήδη από την προϊστορία. Γιατί επιλέγετε το Βυζάντιο ως σημείο αναφοράς με τους σύγχρονους Eλληνες;
– Ασφαλώς και ο ελληνικός κόσμος είχε ανέκαθεν σχέσεις με την Ανατολική Μεσόγειο. Επειδή ωστόσο το βιβλίο μου έχει ταυτόχρονα μια ταξιδιωτική, μια πολιτιστική αλλά και μια γεωπολιτική σκοπιά, μεγαλύτερη σημασία για εμένα έχει ο κόσμος που βλέπω να διαμορφώνεται σήμερα, με τη Δύση να αποδυναμώνεται και διάφορες αναδυόμενες ανατολικές δυνάμεις να ενισχύονται. Μου θυμίζει τον ρόλο που είχε η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, όταν λειτουργούσε ως κράτος-ανάχωμα (σ.σ.: «buffer state») ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Αυτό το σχήμα βλέπω να επανεμφανίζεται και σήμερα: η άνοδος της Τουρκίας, η ενίσχυση των κρατών του Κόλπου, οι νέες συμμαχίες στον ευρύτερο αραβικό κόσμο, με την Ελλάδα να τοποθετείται στο μεταίχμιο αυτών των εξελίξεων.
– Από την άλλη, οι πολιτισμικές ή θεσμικές σχέσεις δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκην με την ισχύ. Αν η Δύση, το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Eνωση δεν είναι σήμερα ό,τι ήταν στο παρελθόν, αυτό δεν σημαίνει ότι οι δεσμοί της Ελλάδας μαζί τους έχουν αποδυναμωθεί.
– Μα οι σχέσεις δεν σημαίνουν και πολλά όταν οι θεσμοί δεν είναι ισχυροί. Μπορεί κανείς να δηλώνει ότι συνδέεται με τον οποιονδήποτε. Ποιο είναι αυτή τη στιγμή το κορυφαίο γεωπολιτικό ζήτημα για την Ελλάδα; Η Τουρκία. Και μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές συνεργασίες της Ελλάδας σήμερα είναι με το Ισραήλ, μια χώρα στα ανατολικά της, μια χώρα της Μέσης Ανατολής. Αν λάβουμε υπόψη τον οικονομικό αντίκτυπο που έχουν οι επενδύσεις από το Ισραήλ ιδίως, από τα κράτη του Κόλπου, αλλά και από τον Λίβανο και την Αίγυπτο στην Αθήνα, βλέπουμε ότι αυτές οι ροές κεφαλαίων αφενός ωθούν προς τα πάνω τις τιμές των ακινήτων, επιβαρύνοντας τους απλούς Eλληνες και συμβάλλοντας σε μια κρίση του κόστους ζωής, αφετέρου όμως τονώνουν την τοπική οικονομία και τροφοδοτούν την οικοδομική άνθηση. Oλα αυτά, σε μεγάλο βαθμό, προέρχονται από την Ανατολή. Στο βιβλίο μου υποστηρίζω ότι η Ελλάδα σήμερα επηρεάζεται περισσότερο από τους ανατολικούς γείτονές της και είναι πιο στενά δεμένη με την Ανατολή, απ’ ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη περίοδο τα τελευταία εκατό χρόνια.
– Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε δηλώσει το 1976, στη Μεταπολίτευση, το περίφημο «ανήκομεν εις την Δύσιν». Από γεωπολιτικής σκοπιάς, θεωρείτε σήμερα αυτή τη διακήρυξη ξεπερασμένη;
– Θα είμαι απολύτως σαφής. Η Ελλάδα, χωρίς αμφιβολία, δεν επιθυμεί να δει τις δυτικές συμμαχίες, στις οποίες έχει προσδεθεί, να αποδυναμώνονται. Η ελληνική κυβερνώσα τάξη –ας πούμε η ελληνική ελίτ– δεν θέλει να δει να κλονίζονται η Ευρωπαϊκή Ενωση και το ΝΑΤΟ, οι θεσμοί στους οποίους επεδίωξε να ενταχθεί και να εδραιωθεί. Δεν υποστηρίζω ότι η Ελλάδα κόβει τους δεσμούς της με αυτούς τους θεσμούς. Αντιθέτως, υποστηρίζω ότι μπορεί να τους φανεί ακόμη πιο πολύτιμη, ακριβώς επειδή λειτουργεί ως «προκεχωρημένο φυλάκιο» («frontier state») σε μια ολοένα και πιο ισχυρή ανατολική πλευρά. Κατά τη γνώμη μου, αλλάζει ολόκληρη η περιοχή. Βλέπουμε μια σταδιακή αποδυνάμωση των δυτικών θεσμών στους οποίους οι Eλληνες θέλησαν πριν από δεκαετίες να ενταχθούν. Οι θεσμοί αυτοί βρίσκονται σήμερα σε μια ιδιαίτερα επισφαλή κατάσταση, γεγονός που καθιστά το περιβάλλον πιο ασταθές για όλα τα κράτη-μέλη. Για την Ελλάδα η κατάσταση είναι ακόμη πιο εύθραυστη, επειδή βρίσκεται στη νότια εσχατιά της Ευρώπης και σε άμεση εγγύτητα με τις μεγάλες ανακατατάξεις που συντελούνται στην Ανατολή. Σε αντίθεση, για παράδειγμα, με μια χώρα όπως η Αυστρία, η οποία δεν εκτίθεται στον ίδιο βαθμό σε αυτές τις εξελίξεις.
