Η φωτογραφία στο Facebook δείχνει τρεις Αφρικανούς άνδρες, με παραδοσιακή ενδυμασία, πολύχρωμα κολιέ στο στήθος και στεφάνι με φτερά στο κεφάλι να χορεύουν. Από κάτω, με μεγάλα γράμματα γράφει: ΖΟΥΡΛΟΥ! Πρόκειται για ένα από τα γκρουπ στο επερχόμενο καρναβάλι του Δήμου Κισσάμου. Με εξαιρετική ψυχραιμία, η Ελένη Αθανασοπούλου, η κόρη της οποίας έχει καταγωγή από την Αφρική, απάντησε: «Παρακαλούμε πολύ να κατεβάσετε αυτή την αφίσα και να μην κάνει κανείς blackface ή να ντυθεί οποιαδήποτε φυλή. Ως διοργανωτές οφείλετε να έχετε κανόνες συμμετοχής σε κάθε καρναβάλι και να απαγορεύετε κοστούμια που μπορεί να θεωρηθούν προσβλητικά για άτομα, ομάδες, πολιτισμούς, θρησκείες, έθιμα».
Η Μαρία Καλαϊτζάκη, κι εκείνη μέλος διαφυλετικής οικογένειας, που ζει μάλιστα στην Κρήτη, σημείωσε: «Oταν οι αφρικανικές φυλές γίνονται αποκριάτικη στολή, ο πολιτισμός τους μετατρέπεται σε αστείο. Αυτό δεν είναι έθιμο· είναι προσβολή. Για κάποιους είναι στολή. Για άλλους είναι ιστορία, ταυτότητα και πόνος.» Πολλοί σχολιαστές γέλασαν. «Μια χαρά είναι η στολή!».
Εχει κάτι βαθιά οξύμωρο στο να προκαλεί ένα καρναβάλι, αντί για γέλιο και χαρά, αμηχανία, θυμό ή ακόμη και φόβο. Κι όμως, αυτό συμβαίνει κάθε χρόνο τέτοιες μέρες για πολλές μεικτές οικογένειες στην Ελλάδα. «Ο παιδικός μου εφιάλτης ήταν τα πάρτι μασκέ. Πάντα κάποιος θα είχε επιλέξει να ντυθεί “μαύρος”, με φούμο και κόκκαλο στη μύτη. Το αποκορύφωμα: σε ένα τέτοιο πάρτι, ήρθε μασκαρεμένη έτσι η γυναίκα του θείου μου…». Αυτά είχε πει η καλλιτέχνιδα Idra Kayne πριν από λίγα χρόνια σε μια συζήτηση για την «Πολιτική ορθότητα στο δημόσιο λόγο».
Ομως το blackface ή προσωπομαύρισμα καλά κρατεί. Η Στεφανία Ρουλάκη, σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, ζει στο Μοσχάτο με τον σύντροφό της και την 9χρονη κόρη τους με καταγωγή από Αιθιοπία, εκεί όπου διεξάγεται ένα από τα μεγαλύτερα καρναβάλια της χώρας. «Το έχουμε δει να συμβαίνει και από γκρουπ αλλά και μεμονωμένα από επισκέπτες που έρχονται ντυμένοι μαύροι ή ζουλού, μια αναπαράσταση κουλτούρας που έρχεται χωρίς σεβασμό και με κοροϊδία και κυρίως με έλλειψη γνώσης». Το παιδί την πρώτη φορά σάστισε. «”Μαμά, γιατί είναι ντυμένος αυτός έτσι;”, με ρώτησε. Οπότε, κάναμε αυτή την κουβέντα που κάθε παιδί με καταγωγή από την Αφρική που μεγαλώνει στην Ελλάδα κάνει για να θωρακιστεί αλλά και να μπει αργότερα στη θέση να εξηγήσει σε κάποιον άλλον γιατί δεν είναι σωστό αυτό». Οπως εξηγεί, τα παιδιά των μεικτών οικογενειών αντιμετωπίζουν πολλαπλές προκλήσεις, από το θέμα της υιοθεσίας και του ξεριζωμού μέχρι και αυτό του χρώματος.
Για όσους ενδεχομένως δεν το γνωρίζουν, το blackface είναι η πρακτική κατά την οποία κάποιος βάφει το πρόσωπό του μαύρο για να υποδυθεί ή να «μιμηθεί» έναν μαύρο άνθρωπο. Η πρακτική αυτή έχει βαθιές ρίζες σε ρατσιστικές παραστάσεις του 19ου αιώνα, όπου λευκοί ηθοποιοί γελοιοποιούσαν και απο-ανθρωποποιούσαν τους Αφροαμερικανούς μέσα από στερεοτυπικές απεικονίσεις. Γι’ αυτό και σήμερα δεν θεωρείται μια αθώα μεταμφίεση, αλλά αναπαραγωγή ενός ιστορικού τραύματος και μιας παράδοσης χλευασμού.
Η Στεφανία παραδέχεται ότι ούτε και η ίδια ήταν εξοικειωμένη με όλα αυτά πριν από την υιοθεσία της κόρης της. «Δεν το είχα σκεφτεί. Ομως ο ρατσισμός με απασχολούσε – το έβρισκα απίστευτο, ιδίως άνθρωποι που έχουν ζήσει τον ξεριζωμό και έχουν ζήσει άσχημες καταστάσεις, να αντιμετωπίζουν ανθρώπους με παρόμοιες ιστορίες με την ίδια καχυποψία. Για το θέμα του καρναβαλιού, ένιωθα ότι δεν ήταν ταιριαστό να ντύνεται κάποιος μαύρος, αλλά ήταν μόνο όταν ήρθε το παιδί που κι εμείς εκπαιδευτήκαμε ως γονείς και μας απασχόλησε σε βάθος».
Η Ελένη Αθανασοπούλου με την κόρη της, που σήμερα πάει στην Ε΄ Δημοτικού, δεν έχει τύχει να βρεθούν μπροστά σε κάποιο τέτοιο θέαμα. «Θα αισθανόμουν πολύ άβολα. Εχει συμβεί σε πολλούς γονείς από τον Πελαργό (σ.σ.: Σύλλογος Θετών και Ανάδοχων Οικογενειών) και δεν ήξεραν πώς να απομακρύνουν το παιδί τους», λέει στην «Κ». Φυσικά, έχει τύχει να δουν στην τηλεόραση τη γνωστή ελληνική ταινία με τον Κώστα Βουτσά. «Είναι μιας άλλης εποχής, γι’ αυτό δεν κατηγορώ την ταινία. Με την αφορμή αυτή όμως της εξήγησα ότι είναι ρατσιστικό γιατί μειώνει μια ολόκληρη φυλή». Εχει συμβεί να παρακολουθήσουν και κάτι αντίστοιχο σε παιδικό θέατρο όπου εμφανίστηκαν ηθοποιοί με κόκαλο στο κεφάλι, σγουρά μαλλιά και ένα καζάνι με κουτάλα! Ενιωσα τόσο άβολα…». Η Ελένη έκανε επώνυμη καταγγελία αλλά η θεατρική ομάδα δικαιολογήθηκε λέγοντας ότι η παράσταση είχε «διπλά νοήματα».
Το 2019 το Πολιτιστικό Κέντρο Αφρικανικής Τέχνης και Πολιτισμών Anasa είχε διαμαρτυρηθεί έντονα για την πρακτική προσωπομαυρίσματος (blackface) που έγινε σε τηλεοπτική εκπομπή. Το ΕΣΡ, σε απόφαση που βγήκε το 2024, καταδίκασε το κανάλι με χρηματικό πρόστιμο όχι για blackface αλλά λόγω «μετάδοσης ποιοτικά υποβαθμισμένου προγράμματος». Οπως εξηγεί στην «Κ» ο Μιχάλης Αφολαγιάν, καλλιτέχνης και ιδρυτής του Κέντρου Anasa, η αιτιολόγηση ήταν ότι το προσωπομαύρισμα εφαρμόστηκε σε μη υπαρκτό πρόσωπο, δηλαδή έναν φανταστικό χαρακτήρα, την Besly, και άρα δεν αποτελεί προσβολή. Στη σχετική έκθεση του ΕΣΡ αναφέρεται: «Η ρατσιστική πρακτική του προσωπομαυρίσματος [blackface] είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με ένα ορισμένο τοπικό και χρονικό συγκείμενο της πραγματικότητας [Βόρεια Αμερική, 19ος και 20ός αιώνας]. Αντιθέτως, το προσωπομαύρισμα στην Ελλάδα δεν συνδέεται με ρατσιστικά φαινόμενα, αλλά με καρναβαλικές μεταμφιέσεις εντός του πλαισίου των αποκριάτικων εορτασμών».
«Συνέχεια ακούμε το “εντάξει, πλάκα κάνουμε, δεν είμαστε ρατσιστές”. Θα ντυθώ μαύρος. Τι είναι; Κοστούμι;», λέει ο κ. Αφολαγιάν. «Το blackface είναι το αναμάσημα ενός άκρως ρατσιστικού στερεοτύπου που έχει να κάνει με ανωτερότητα και κατωτερότητα φυλής. Υπάρχει όμως μεγάλη άγνοια που έχει σχέση και με την εποχή. Δεν ψάχνει κανείς την ιστορία. Η ιστορία είναι εκεί, όποιος την κοιτάει μαθαίνει».
Η «Κ» επικοινώνησε με την ομάδα Πολυτεχνίτες που βρίσκεται πίσω από το γκρουπ Ζουρλού: «Δεν θέλαμε να προσβάλουμε κανέναν. Καρναβάλι είμαστε, όλα τα σατιρίζουμε». Αλλοι δήμοι έχουν εισακούσει τον προβληματισμό της κοινότητας. «Ο Δήμος Πετρούπολης, για παράδειγμα, όταν έγινε διαμαρτυρία από γονείς του Πελαργού για γκρουπ με blackface, απάντησε χωρίς δεύτερη κουβέντα “συγγνώμη, δεν θα ξαναγίνει”», λέει η κ. Αθανασοπούλου. «Χωρίς “ναι μεν αλλά”. Και ο Δήμος Βύρωνα, επίσης, από πέρυσι, στέλνει σε όλους ενημερωτικό σημείωμα σχετικά με τις στολές που προσβάλλουν κάποια ομάδα».
Χρειάζεται υπομονή, λέει η Στεφανία. «Εχουμε δει να γίνονται αλλαγές, αλλά το καλό είναι πιο αργό από το κακό. Το κακό αναπαράγεται πολύ εύκολα, ενώ το καλό είναι αργή διαδικασία, χρειάζεται… λεπτοδουλειά».
