Κάτω από τα σκεπάσματα, στο μονό παιδικό κρεβάτι που του είχαν αγοράσει οι γονείς του και τώρα χτυπούν τα πόδια του στην ξύλινη μετόπη, ο 15χρονος Τζέιμς από την Αυστραλία ξεκλειδώνει το κινητό του. Ανοίγει μία από τις «απαγορευμένες» εφαρμογές και στην οθόνη του ξεπηδάει μια ειδοποίηση ταυτοποίησης ηλικίας. Ο Τζέιμς δεν ανησυχεί. Ρουφάει τα μάγουλά του, γέρνει το κεφάλι για να φανεί μεγαλύτερος και το σύστημα ξεκλειδώνει αμέσως. Αν η εφαρμογή καταλάβει ότι προσπιείται κάποιον μεγαλύτερο, ο Τζέιμς έχει και άλλες λύσεις. Μπορεί να προσπεράσει την ταυτοποίηση είτε «επιστρατεύοντας» μεγαλύτερους φίλους του κατά τη διάρκεια του ελέγχου είτε ακόμη πιο εύκολα, χρησιμοποιώντας εργαλεία που αλλάζουν το στίγμα του χρήστη. «Ακόμη και ένας δεκάχρονος ξέρει να χρησιμοποιεί VPN», μας αναφέρει χαρακτηριστικά.
Ενώ η Ελλάδα –μαζί με άλλες ευρωπαϊκές χώρες– ετοιμάζεται να υιοθετήσει το «μοντέλο της Αυστραλίας», η πραγματικότητα στο πεδίο δείχνει ότι η εφαρμογή του νόμου παρουσιάζει αρκετές δυσκολίες. Το μέτρο άνοιξε μια μεγάλη συζήτηση για το πραγματικό εύρος της επίδρασής του. Από την πλευρά της, η ρυθμιστική αρχή Διαδικτύου της Αυστραλίας, σε πρόσφατη δήλωσή της ανέφερε ότι: «Οι εταιρείες κοινωνικής δικτύωσης έχουν αφαιρέσει περίπου 4,7 εκατομμύρια λογαριασμούς που ανήκαν σε άτομα κάτω των 16 ετών για να συμμορφωθούν με τον νόμο, ο οποίος ετέθη σε ισχύ στις 10 Δεκεμβρίου».
Μετά σχεδόν δύο μήνες από την εφαρμογή του μέτρου, δέκα πλατφόρμες περιλαμβάνονται αυτή τη στιγμή στην απαγόρευση: Facebook, Instagram, Snapchat, Threads, TikTok, X, YouTube, Reddit και οι πλατφόρμες streaming Kick και Twitch.
Η Meta (Facebook, Instagram, Threads) δήλωσε ότι μεταξύ 4 και 11 Δεκεμβρίου είχε απενεργοποιήσει 544.052 λογαριασμούς που πίστευε ότι ανήκαν σε χρήστες ηλικίας κάτω των 16 ετών. Από την πλευρά της, η εφαρμογή του Snapchat δήλωσε πως έχει απενεργοποιήσει 415.000 λογαριασμούς. Ωστόσο, ο συνολικός αριθμός των 4,7 εκατομμυρίων λογαριασμών που ανακοινώθηκε ότι έκλεισαν αμφισβητείται, αφού πολλοί υποστηρίζουν ότι δεν δείχνει την πραγματική εικόνα. «Αυτό που δεν ξέρουμε είναι σε πόσα παιδιά αντιστοιχεί αυτό πραγματικά, καθώς πολλά είχαν πολλαπλούς λογαριασμούς. Είναι απογοητευτικό που δεν έχουμε διαφάνεια για το ποια είναι η πραγματική κατανομή αυτών των δεδομένων», αναφέρει στην «Κ» ο Τάμα Λίβερ, καθηγητής Σπουδών Διαδικτύου στο Πανεπιστήμιο Curtin. Πιστεύει ότι ο πραγματικός αριθμός των παιδιών που επηρεάστηκαν είναι πολύ χαμηλότερος από αυτόν που δηλώνεται.
Οσον αφορά την ευθύνη για τη συμμόρφωση με τους κανόνες, δεν την επωμίζονται τα παιδιά ή οι γονείς τους, αλλά οι εταιρείες. Οσες δεν συμμορφώνονται, αντιμετωπίζουν πρόστιμα έως και 49,5 εκατ. δολαρίων Αυστραλίας (28,4 εκατ. ευρώ). Σύμφωνα με τον κ. Λίβερ, αυτή η πίεση έχει μετατρέψει μια καθημερινή δραστηριότητα σε κάτι που έχει μια γοητεία παρανομίας. «Αυτό δίνει στις πλατφόρμες ένα επίπεδο “μυστηρίου” που δεν είχαν πριν. Είναι λίγο σαν την ποτοαπαγόρευση: έκανε τα πράγματα πιο ενδιαφέροντα και “σέξι” για τους νέους. Το να είναι ένας 14χρονος στο Facebook πριν από την απαγόρευση φάνταζε γελοίο, δεν θα το ήθελε ποτέ. Τώρα όμως το ενδιαφέρον άλλαξε», υπογραμμίζει.
Νέοι καιροί, νέα ήθη – «Το να είναι ένας 14χρονος στο Facebook πριν από την απαγόρευση φάνταζε γελοίο, δεν θα το ήθελε ποτέ. Τώρα όμως το ενδιαφέρον άλλαξε», λέει ο Τάμα Λίβερ, καθηγητής Σπουδών Διαδικτύου στο Πανεπιστήμιο Curtin.
Το πρότυπο
Το ίδιο επιχείρημα για την ποτοαπαγόρευση χρησιμοποίησε και ο πρωθυπουργός της Αυστραλίας, Αντονι Αλμπανέζε, αλλά από την αντίθετη πλευρά. Ο κ. Αλμπανέζε αναγνωρίζει ότι οι διατάξεις είναι ατελείς και δεν θα σταματήσουν την πρόσβαση όλων των ανηλίκων στις σχετικές πλατφόρμες, αλλά επιμένει: «Η Αυστραλία ορίζει τη νόμιμη ηλικία κατανάλωσης αλκοόλ στα 18 έτη. Το γεγονός ότι οι έφηβοι περιστασιακά βρίσκουν τρόπο να πιουν ένα ποτό δεν μειώνει την αξία της ύπαρξης ενός σαφούς, εθνικού προτύπου», παρατηρεί ο ίδιος.
«Ολη αυτή η κατάσταση νομιμοποιεί στα μάτια τους την παραβίαση των κανόνων», αναφέρει στην «Κ» η Αντζελα, κοινωνική λειτουργός και μητέρα του Τζέιμς. Παρά τον νόμο, ο χρόνος του γιου της μπροστά στην οθόνη δεν μειώθηκε. Πολλοί νέοι έχουν απλώς «μεταναστεύσει» σε άλλες πλατφόρμες, οι οποίες μέχρι στιγμής εξαιρούνται από τους κανονισμούς. Telegram, Watch App, Roblox και Discord είναι κάποιες από τις εφαρμογές οι οποίες δεν ελέγχονται. «Δεν πήγαν ξαφνικά στη γειτονιά να παίξουν μπάλα. Απλώς βρήκαν άλλα ψηφιακά εργαλεία», σημειώνει ο κ. Λίβερ. Η ίδια είναι μητέρα και ενός 11χρονου κοριτσιού. Μέχρι στιγμής η κόρη της, σε αντίθεση με τον Τζέιμς, ακολουθεί πιστά τις απαγορεύσεις και χρησιμοποιεί αποκλειστικά τις εφαρμογές που είναι «νόμιμες», όπως το YouTube Kids.
Η περίπτωση του Τζέιμς αναδεικνύει και μια άλλη πτυχή: τη χρήση του Διαδικτύου ως εργαλείου εστίασης για παιδιά με ΔΕΠΥ (ADHD). Για εκείνον, το Facebook Marketplace ήταν ένας χώρος όπου επισκεύαζε και πουλούσε ποδήλατα. Ηταν μια δημιουργική απασχόληση. Με την απαγόρευση, έχασε αυτήν την επιλογή. «Οι έφηβοι που χρησιμοποιούσαν τις πλατφόρμες αυτές για καλό σκοπό αισθάνονται πλέον αδικημένοι», εξηγεί η μητέρα του.
«Θέλουν να αλλάξουν την επιθυμία των νέων να βρίσκονται στα social media και αυτό είναι κάτι που δύσκολα μετριέται βραχυπρόθεσμα. Επίσης, οι νέοι στην Αυστραλία δεν ένιωσαν ποτέ μέρος της συζήτησης. Θεωρούν πως είναι κάτι που απλά τους επιβλήθηκε», σημειώνει ο κ. Λίβερ. Ο ίδιος προτείνει σε όσα κράτη σκέφτονται να ακολουθήσουν το παράδειγμα της Αυστραλίας να περιμένουν να δουν τα αποτελέσματα του πειράματος προτού σπεύσουν να το αντιγράψουν: «Είμαστε στην εφαρμογή μόνο δύο μήνες και δεν ξέρουμε ακόμη αν έκανε τη ζωή των νέων καλύτερη», καταλήγει.
