Ηταν 29 Σεπτεμβρίου του 2008 όταν ο τότε υπουργός Οικονομικών Γιώργος Αλογοσκούφης είχε υποδεχθεί φωτογράφους και δημοσιογράφους στην ταράτσα του άχαρου μεγάρου της πλατείας Συντάγματος για να τους παρουσιάσει την πρώτη «πράσινη στέγη» δημόσιου κτιρίου στην Ελλάδα. Σε μια έκταση 650 τ.μ. είχαν φυτευθεί δενδρύλλια και φυτά σε συνεργασία με το Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Θερμοδυναμικής του Πολυτεχνείου.
Το πρότζεκτ είχε λάβει δυσανάλογη για την κλίμακα του έργου δημοσιότητα. Ισως γιατί άγγιζε μία από τις χαίνουσες πληγές της μεταπολεμικής Αθήνας: την ντροπιαστική συνθήκη των δωμάτων των ελληνικών πολυκατοικιών και την πάνδημη αδιαφορία μας που τη συνοδεύει. Η τύχη του σχεδίου ακολούθησε τη μοίρα ανάλογων πρωτοβουλιών της δημόσιας διοίκησης: η πράσινη στέγη του υπουργείου δεν συντηρήθηκε, με αποτέλεσμα στα χρόνια της κρίσης να μαραζώσει και σήμερα να μην υπάρχει σχεδόν τίποτα από την εξωτική εικόνα που είχε μαγνητίσει τους φωτογραφικούς φακούς εκείνον τον, μακρινό πια, Σεπτέμβριο του 2008. Ανάλογη πορεία, στη λογική του πυροτεχνήματος είχε και το ευγενικών προθέσεων πρόγραμμα για να αποξηλωθούν οι παλιές κεραίες τηλεόρασης και να αντικατασταθούν από μια κεντρική ανά πολυκατοικία έτσι ώστε ο αθηναϊκός ορίζοντας να καθαρίσει κάπως το αποτρόπαιο δάσος από αντένες που μας κληροδότησε η διάδοση της τηλεόρασης από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’60 και μετά. Αλλά όπως ξεκίνησε το πρόγραμμα, έτσι και σταμάτησε. Το «δάσος» είναι ακόμη εκεί ψηλά.
Χαοτική ομοιομορφία
Τι έχει αλλάξει από εκείνη την εποχή που έμοιαζε να πυροδοτεί ένα στοιχειώδη δημόσιο διάλογο για τις ταράτσες της πόλης; Δεκαεπτά χρόνια μετά, οι ως επί το πλείστον άχρηστες κεραίες βρίσκονται ακόμη στη θέση τους, αλλά ενδιαμέσως έχουν αποκτήσει «παρέα»: τα διαρκώς αυξανόμενα σώματα με ηλιακούς θερμοσίφωνες τοποθετημένα συνήθως χωρίς καμία έγνοια για το αισθητικό τους αποτύπωμα στο ήδη προβληματικό ανάγλυφο της αθηναϊκής ταράτσας. Στη χαοτική ομοιομορφία προσθέστε δορυφορικά πιάτα, πλυσταριά που έγιναν «δώματα» ή αποθήκες, καυστήρες που διατρέχουν τη μεσοτοιχία, μηχανολογικές εγκαταστάσεις, καπνοδόχους.
Πριν μπούμε σε πιο βαθιά νερά, ρωτάω τον εξειδικευμένο ηλεκτρονικό Παναγιώτη Παπανικολάου αν πραγματικά χρειαζόμαστε κεραία στην ταράτσα για να δούμε τηλεόραση. «Και ναι και όχι», μου λέει. «Ναι, αν βλέπετε τηλεόραση παραδοσιακά, δηλαδή με τη λήψη του επίγειου σήματος της DIGEA στη συσκευή σας. Δεν χρειάζεστε κεραία αν έχετε αξιόπιστο Ιντερνετ και βλέπετε τηλεόραση μέσα από τις πλατφόρμες που προσφέρουν, ανάμεσα σε άλλα, και πρόσβαση στα ελληνικά κανάλια».
Μια σύγχρονη υποδομή ηλιακών συλλεκτών στην ταράτσα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών θα μπορούσε να εξυπηρετήσει δεκάδες πολυκατοικίες του Παγκρατίου, αναφέρει ο αρχιτέκτων Ανδρέας Κούρκουλας.
Ελληνικές πατέντες
Οσο για τους ηλιακούς θερμοσίφωνες, η ζημιά που έχουν κάνει στον ορίζοντα της ελληνικής πόλης είναι ήδη αξιοσημείωτη, αλλά θα μπορούσε να αμβλυνθεί χάρη σε δύο εργαλεία που έχουμε στα χέρια μας και σπανίως αξιοποιούμε. «Ο ηλιακός θερμοσίφωνας ανά διαμέρισμα είναι μια αποκλειστικά αθηναϊκή πατέντα», λέει στην «Κ» ο αρχιτέκτων και ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ Ανδρέας Κούρκουλας, προσθέτοντας ότι θα πρέπει να αναζητήσουμε πολύ πιο σύγχρονες λύσεις, όπως μεγαλύτερες υποδομές ηλιακών συλλεκτών στις επιφάνειες μεγάλων κτιρίων, ικανές να απορροφήσουν την ανάγκη για ηλιακή ενέργεια σε ακτίνα 10 ή και 20 οικοδομικών τετραγώνων. «Σκεφτείτε μια τέτοια υποδομή στην ταράτσα του κτιρίου του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών στη Βασιλέως Κωνσταντίνου και πώς θα μπορούσε να διαχυθεί ο πολύτιμος αυτός πόρος σε δεκάδες πολυκατοικίες του Παγκρατίου», τονίζει.
Στην ίδια λογική, ο επικεφαλής του αρχιτεκτονικού γραφείου R.C.TECH Γιάννης Δουρίδας επισημαίνει ότι οι νέας γενιάς ηλιακοί θερμοσίφωνες, με καλύτερες αποδόσεις, μπορούν να τοποθετηθούν και σε μικρότερες κλίσεις με εσωτερικά boiler και άρα να είναι λιγότερο ορατοί. Εναλλακτικά μπορεί να φύγουν από την ταράτσα και να αντικατασταθούν από εσωτερικές διατάξεις θέρμανσης νερού με ενσωματωμένη αντλία θερμότητας, με πολύ καλή ενεργειακή απόδοση». Θετικά νέα υπάρχουν και από το μέτωπο των εγκαταστάσεων κεντρικής θέρμανσης. «Ολο και περισσότεροι ιδιοκτήτες διαμερισμάτων κατευθύνονται προς την αυτόνομη θέρμανση έναντι της κεντρικής, για λόγους ευελιξίας. Αυτό σημαίνει πως κάποιες από τις κοινόχρηστες μηχανολογικές εγκαταστάσεις μπορούν να καταργηθούν και να απομακρυνθούν από τα δώματα των κτιρίων».
Αν και οι αρχιτέκτονες πιστεύουν ότι αρκούν ελάχιστες πρωτοβουλίες για να αλλάξει η «μεγάλη» εικόνα (π.χ. στοιχειώδη συντήρηση της ταράτσας ή αντικατάσταση του σημερινού «σκληρού» εδάφους της με πιο οικολογικά υλικά), η ιδέα και κυρίως η τεχνογνωσία της φύτευσης των δωμάτων διαρκώς εξελίσσεται. Ρωτάω την 32χρονη Ιρια Κατρίτση, η οποία ίδρυσε πριν από πέντε χρόνια τη Nature Above, εταιρεία που ειδικεύεται στις πράσινες στέγες, αν οι πολύ ελκυστικές εικόνες με τα φυτεμένα δώματα που βλέπουμε στο Instagram είναι εφαρμόσιμες στις κακογερασμένες πολυκατοικίες του ’60 και του ’70.
«Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ναι», λέει στην «Κ». «Η βασικότερη είναι ο τεχνικός έλεγχος της στατικής επάρκειας, καθώς ακόμη και ένα ελαφρύ, εκτατικό φυτεμένο δώμα απαιτεί πρόσθετο φορτίο της τάξης των 80-150 κιλών ανά τετραγωνικό μέτρο. Εξίσου κρίσιμη είναι η σωστή υγρομόνωση και αποστράγγιση, ώστε να προστατεύεται το κτίριο από υγρασίες και φθορές. Αυτό επιτυγχάνεται με τις κατάλληλες ρύσεις και με εξειδικευμένα υλικά και μεμβράνες, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα για φυτεμένα δώματα, καθώς και με ειδικό υπόστρωμα που αντικαθιστά το συμβατικό κηπόχωμα». Ομως στην ελληνική πραγματικότητα το πιο συνηθισμένο εμπόδιο δεν είναι η στατικότητα του κτιρίου, αλλά το άπιαστο όνειρο της συναίνεσης όλων των συνιδιοκτητών των διαμερισμάτων της πολυκατοικίας.
Απουσία κινήτρων
Για τη νεαρή επιχειρηματία το βασικό πρόβλημα για να πρασινίσουν οι ταράτσες μας είναι η απουσία κινήτρων. «Το ζήτημα των κινήτρων είναι, κατά τη γνώμη μου, το πιο κρίσιμο», σημειώνει η Ιρια Κατρίτση. «Η Αθήνα αντιμετωπίζει έντονα το φαινόμενο της θερμικής αστικής νησίδας, δηλαδή την αυξημένη θερμοκρασία στο κέντρο σε σχέση με τα προάστια, ως αποτέλεσμα της έλλειψης πρασίνου και των σκληρών, αδιαπέραστων επιφανειών. Τα φυτεμένα δώματα αποτελούν μία από τις πιο ουσιαστικές λύσεις για την αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου, καθώς συμβάλλουν στη βελτίωση του μικροκλίματος και στη μείωση της θερμικής επιβάρυνσης της πόλης. Τα φυτεμένα δώματα είναι ένας τρόπος τα κτίρια να “επιστρέψουν” στην πόλη και στη φύση μέρος των επιφανειών που κατέλαβαν». Ωστόσο πιστεύει ότι ο σχεδιασμός κινήτρων για τις πράσινες στέγες είναι πιο σύνθετος σε σχέση με αντίστοιχα σχήματα που εφαρμόστηκαν, για παράδειγμα, για τα φωτοβολταϊκά, καθώς στην περίπτωση των φυτεμένων δωμάτων δεν υπάρχει άμεσο και μετρήσιμο οικονομικό όφελος για τον ιδιοκτήτη. «Υπάρχουν βεβαίως έμμεσα οικονομικά οφέλη, όπως η βελτίωση της θερμομόνωσης και η μείωση της ενεργειακής κατανάλωσης. Το μεγαλύτερο και πιο ουσιώδες όφελος, όμως, αφορά την πόλη συνολικά: το μικροκλίμα της, την ανθεκτικότητά της στην κλιματική κρίση και τη συνολική αισθητική και περιβαλλοντική αναβάθμιση του αστικού τοπίου. Και αυτό είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο ο ρόλος του κράτους καθίσταται καθοριστικός», καταλήγει.
Οχι, δεν είναι επιστημονική φαντασία
Στέγες – ελικοδρόμια για εναέριες αστικές μεταφορές
Το ακαδημαϊκό έτος 2017-18, σε μία από τις τελευταίες χρονιές του με την ιδιότητα διδάσκοντος στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ο Ανδρέας Κούρκουλας είπε να κάνει το κέφι του: να διδάξει στους δευτεροετείς φοιτητές ένα σχετικά απροσδόκητο μάθημα με θέμα τις ταράτσες της Αθήνας. Πίστευε ακράδαντα ότι ήταν ένα γνωστικό αντικείμενο ανεξήγητα υποτιμημένο στη δημόσια και ακαδημαϊκή σφαίρα, καθώς πρoσέφερε πλήθος αναπάντεχων ανοιγμάτων σε διαφορετικές επιστημονικές και πνευματικές κατευθύνσεις. «Ενα από τα βασικά ευρήματα ήταν η επερχόμενη επανάσταση στον τομέα των μετακινήσεων στις πόλεις και, προφανώς, και στην Αθήνα». Του ζητάω να γίνει πιο συγκεκριμένος και εξηγεί ότι βρίσκονται σε εξέλιξη τεχνολογικές κατακτήσεις στον τομέα των αστικών μεταφορών που θα έχουν επίδραση στη ζωή στην πόλη ανάλογη με αυτήν που είχε το αυτοκίνητο για την πόλη του 20ού αιώνα.
«Ιπτάμενα ταξί»
Αναφέρεται κυρίως στα drones ή αλλιώς στα αυτόνομα, μη επανδρωμένα οχήματα (AVs) ή, σε μια πιο «ελκυστική» δημοσιογραφική γλώσσα, στα λεγόμενα «ιπτάμενα ταξί» κάθετης απογείωσης και προσγείωσης (eVTOL). Η Κίνα βρίσκεται στην εμπροσθοφυλακή αυτής της πολλά υποσχόμενης εναέριας τεχνολογίας, καθώς τον περασμένο Απρίλιο έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που αδειοδότησε τα πρώτα αυτόνομα (χωρίς πιλότο) ιπτάμενα ταξί. Τα οχήματα αυτά, που λειτουργούν από ειδικούς σταθμούς (Vertiports), υπόσχονται ταχύτητες έως 130 χλμ./ώρα και αυτονομία περίπου 35 χλμ. Η EHang Holdings, με έδρα την Γκουανγκζού, είναι γνωστή για την ανάπτυξη του EH216, ενός αυτόνομου εναέριου οχήματος που μπορεί να μεταφέρει δύο επιβάτες – πραγματοποιεί πτήσεις κυρίως από το αεροδρόμιο προς το κέντρο της πόλης. Δύναται να πετάξει σε μέγιστο ύψος 3.000 μέτρων, δεν απαιτεί πιλότο, καθώς είναι πλήρως αυτόνομο, και ελέγχεται από το έδαφος με συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
«Σκεφτείτε δύο επισκέπτες της Αθήνας να φτάνουν στο αεροδρόμιο στα Σπάτα και από εκεί να προσγειώνονται με ένα από αυτά τα ευέλικτα, σαν κάψουλα, οχήματα στο Κουκάκι ή στην Κυψέλη».
«Περνάμε από την επιστημονική φαντασία στην εφαρμογή και η εξάπλωση των νέων τεχνολογιών αστικής μετακίνησης θα συμβεί πολύ πιο γρήγορα απ’ όσο νομίζουμε», προβλέπει ο Ανδρέας Κούρκουλας, αν και για την ώρα η Ευρώπη παρακολουθεί με σχετική επιφύλαξη το τεχνολογικό big bang των αστικών μεταφορών, δίνοντας «πράσινο φως» μόνο για μεταφορές ταχυδρομικού τύπου μέσω drones. Εκκρεμούν σοβαρές κανονιστικές εγκρίσεις και κυρίως οι ανησυχίες για τα επίπεδα ασφάλειας ανάλογων πτήσεων, που θυμίζουν λίγο την πρωτόγονη εποχή των αεροπορικών συγκοινωνιών πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. «Πάντως στο Λος Αντζελες σχεδόν τα μισά ταξί που κυκλοφορούν είναι αυτοκινούμενα», επισημαίνει ο Ανδρέας Κούρκουλας, «δηλαδή χωρίς οδηγό, είναι 50% φθηνότερα και 100% ασφαλή».
Ωραία όλα αυτά και ιδιαζόντως συναρπαστικά, αλλά πώς σχετίζονται με το στενάχωρο «παρών» της αθηναϊκής ταράτσας; «Μα, οι ταράτσες της Αθήνας είναι το ιδανικό έδαφος για να προσγειώνονται drones», απαντάει χωρίς καθυστέρηση ο καταξιωμένος αρχιτέκτων. «Δεν μιλάμε για φαντασιώσεις ή για σινεμά, αλλά για κάτι που θα συμβεί μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια. Οι ταράτσες της ελληνικής πόλης υποχρεωτικά θα επανασχεδιαστούν για να υποδεχθούν το νέο φαινόμενο, σκεφτείτε δύο επισκέπτες της Αθήνας να φτάνουν στο αεροδρόμιο στα Σπάτα και από εκεί να προσγειώνονται με ένα από αυτά τα ευέλικτα, σαν κάψουλα, οχήματα στο Κουκάκι ή στην Κυψέλη. Μιλάμε για ανατροπή ολκής, που μετατρέπει την ταράτσα από φτωχό συγγενή της πολυκατοικίας σε είσοδο. Αυτό θα τα αλλάξει όλα».
«Κοινοβιακή» ουτοπία
Επιστρέφοντας στο παρόν, ο Ανδρέας Κούρκουλας βρίσκει την περιθωριοποίηση και την αισθητική υποβάθμιση της αθηναϊκής ταράτσας απολύτως ερμηνεύσιμη. Και ως εκ τούτου, κάθε «κοινοβιακή» εκδοχή της καταδικασμένη σε παταγώδη αποτυχία. «Ηταν μία ακόμη ουτοπία των σκληροπυρηνικών μοντερνιστών που δεν “περπάτησε”, η ιδέα, δηλαδή, της ταράτσας ως ενός επιπλέον κοινόχρηστου χώρου που θα συγκέντρωνε τους ενοίκους μιας πολυκατοικίας. «Ενας λόγος που ζούμε στις πόλεις είναι για να χαθούμε στην ανωνυμία του πλήθους, όχι για να πιούμε καφεδάκι με τον άγνωστο γείτονα στην ταράτσα», λέει και γελάμε παρέα. «Μα όλη η μαγεία της πόλης βασίζεται στην τυχαία συνάντηση και η ταράτσα σού “υπόσχεται” ακριβώς το αντίθετο. Η πολυκατοικία δεν είναι κοινωνική ομάδα για να επιδιώξει τη συναναστροφή. Για να μην πούμε και το άλλο: η ταράτσα είναι το απόλυτο αδιέξοδο της πολυκατοικίας, δεν μπορείς να πας πουθενά αλλού, επομένως ακυρώνεται κάθε κοινωνικός χαρακτήρας. Ποιος εκπλήσσεται, λοιπόν, που οι ταράτσες μας κατάντησαν ιδανικοί αποθηκευτικοί χώροι;».
