Ο Δ. Τ., εκπαιδευτικός, 45 ετών σήμερα, θυμάται ακόμη το σοκ όταν πριν από περίπου 15 χρόνια τον κάλεσαν από την εφορία για ένα μεγάλο χρέος, κάνοντας λόγο για ενδεχόμενο κατασχέσεων των περιουσιακών στοιχείων του. Δεδομένου ότι ο ίδιος ήταν πάντα εξαιρετικά τυπικός στις υποχρεώσεις του, αμέσως κατάλαβε τι είχε γίνει. Παρά τη ρητή διαβεβαίωσή του ότι δεν θα τον μπλέξει, ο πατέρας του πλαστογράφησε την υπογραφή του «χρεώνοντας» στο όνομά του μια σειρά επιχειρήσεων.
«Ηταν κάποτε συνήθης πρακτική ο γονιός να χρησιμοποιεί τον “καθαρό” ΑΦΜ του παιδιού του στις επιχειρηματικές δραστηριότητές του, με το σκεπτικό ότι δεν θα το κυνηγήσει η εφορία αφού δεν έχει προσωπική περιουσία. Ετσι έγινε και με μας», θυμάται ο 45χρονος σήμερα Δ. Τ. (δεν επιθυμεί να δημοσιοποιηθεί το όνομά του για ευνόητους λόγους). «Πρώτα καταχρέωσε τον αδελφό μου, με τον οποίο δούλευαν μαζί, και κατόπιν εμένα. Εκείνη την εποχή μπορούσες να ανοίξεις Ο.Ε. με μια απλή κοινοποίηση, δεν υπήρχε ΓΕΜΗ. Ξαφνικά βρέθηκα με διάφορες επιχειρήσεις και άρχισαν οι κατασχέσεις σε λογαριασμούς, ακίνητα, αυτοκίνητα. Ο ίδιος δεν είχε τίποτα στο όνομά του».
Μετά την πρώτη μεγάλη αντιπαράθεση, ο πατέρας του δέχθηκε να ξεπληρώσει τμήμα του χρέους και να τον βγάλει από τις εταιρείες. «Πάνω που τα είχαμε φέρει σε μια σειρά, έμαθα ότι άρχισε να μην πληρώνει τις δόσεις. Ηταν μια πολύ δύσκολη περίοδος για μένα. Παντρευόμουν, μου είχαν πάρει τα λεφτά, με κυνηγούσε η εφορία. Ωστόσο αρνιόταν να πληρώσει τα υπόλοιπα. “Μόνο τα λεφτά σας νοιάζουν”, μου έλεγε».
«Σαν απεξάρτηση»
Τότε ο Δ. Τ. πήρε συνειδητά την απόφαση να διακόψει οποιαδήποτε επαφή μαζί του (η μητέρα του δεν βρισκόταν στη ζωή). Στην αρχή ήταν δύσκολα. Ζούσαν στην ίδια γειτονιά, σύχναζαν στα ίδια μαγαζιά. «Τα ξέκοψα εντελώς για να μην τον πετυχαίνω. Σε δύο μήνες ένιωσα ότι παίρνω μια ανάσα. Σαν να κάνεις απεξάρτηση».
Τα επόμενα χρόνια ο πατέρας του έκανε κάποιες προσπάθειες να τα ξαναβρεί με τον γιο του, αλλά ο Δ. Τ. δεν ανταποκρίθηκε. «Το σοβαρό συναισθηματικό δίλημμα ήρθε όταν αρρώστησε πολύ σοβαρά και έμεινε για πολύ καιρό στην εντατική. Ηξερα ότι μάλλον θα πέθαινε και σκεφτόμουν αν θα έπρεπε να τον επισκεφθώ. Το ζύγισα πολύ μέσα μου και τελικά δεν πήγα. Ηθελα να είναι ξεκάθαρο ότι δεν έχω καμία επαφή. Η ιερή υποχρέωση προς τους γονείς δεν υφίσταται για εκείνους που σου έχουν κάνει κακό. Θα μπορούσα αυτή τη στιγμή να είμαι φυλακή. Είχε βάλει τον εαυτό του πάνω από το παιδί του».
Συνειδητά ο Δ. Τ. πήρε την απόφαση να φύγει ταξίδι στο εξωτερικό. «Ηξερα ότι όσο λείπω μπορεί να πεθάνει. Αλλά είπα ότι θα βάλω προτεραιότητα εμένα». Εμαθε ότι ο πατέρας του «έφυγε» καθώς επιβιβαζόταν στο αεροπλάνο της επιστροφής. Τα συναισθήματα ήταν έντονα. «Δεν λυπήθηκα ακριβώς. Λυπήθηκα περισσότερο για την ευκαιρία που δεν είχαμε».
Στην κηδεία πήγε. «Εφτιαξα μάλιστα και τα κόλλυβα. Εκανα αυτό που μου αρέσει εμένα. Πάντα μαγείρευα, άσχετα που ο πατέρας μου δεν είχε δοκιμάσει ποτέ τη μαγειρική μου».
«Μου έκανε κακό» – «Η ιερή υποχρέωση προς τους γονείς δεν υφίσταται για εκείνους που σου έχουν κάνει κακό. Θα μπορούσα να είμαι φυλακή», αναφέρει ο Δ.Τ., ο οποίος βρέθηκε αντιμέτωπος με χρέη που δημιούργησε ο πατέρας του.
«Ιδιοκτησιακή σχέση»
Ο πατέρας της αρχιτεκτόνισσας Λ. Λ., 52 ετών, ζει ακόμη, αλλά δεν έχει μαζί του καμία επικοινωνία. «Εχουν συμβεί τόσα, από πού να ξεκινήσω… Από το ότι στα 32 μου ανακάλυψα ότι είχε πάρει δάνειο στο όνομά μου; Είχε ιδιοκτησιακή σχέση με τα παιδιά του – νόμιζε ότι του ανήκουν, άρα μπορεί να τα χρησιμοποιεί κατά το δοκούν. Από το ότι είχε χάσει όλα τα λεφτά του στο Χρηματιστήριο; Από το ότι δημιούργησε σχέση με φίλη της μητέρας μου; Από το ότι όταν αρρώστησε με καρκίνο η μητέρα μου, απειλούσε να την κάνει βούκινο στις τηλεοράσεις αν δεν του γράψει το σπίτι στο όνομά του;».
Η απόφαση να κόψει κάθε επαφή μαζί του δεν ήρθε συνειδητά, προέκυψε λίγο αφότου έφερε στη ζωή την κόρη της. «Θυμάμαι ότι είχε έρθει να με δει στο μαιευτήριο. Ημουν ξαπλωμένη, κάθισε στην καρέκλα και μου είπε “μπορείς να μου φέρεις ένα ποτήρι νερό;”. Είναι ένας άνθρωπος χωρίς όρια, ένας άνθρωπος που μπορεί να είναι μόνο βάρος, που δεν βλέπει κανέναν άλλον πέρα από τον εαυτό του. Δεν μας σκέφθηκε ποτέ». Η Λ. Λ. ήθελε να προστατεύσει την κόρη της από όλο αυτό. «Εχετε δει μια εικόνα στα σόσιαλ μίντια που δείχνει κάποιον ο οποίος προσπαθεί να σταματήσει με το σώμα του ένα πούλμαν γεμάτο κόσμο που πάει να πατήσει ένα παιδί το οποίο περνάει τον δρόμο; Δείχνει το παρελθόν που πάει να ισοπεδώσει τη νέα γενιά. Ηθελα να προφυλάξω το παιδί μου από όλη αυτή την κατάσταση».
Δεν επικοινώνησε ξανά ούτε ο ένας ούτε ο άλλος. Μια φορά μόνο την πήρε ο πατέρας της ύστερα από δύο – τρία χρόνια. «Να περάσω;», της είπε, «είμαι κοντά». «Δεν γίνονται έτσι αυτά τα πράγματα, μπαμπά», του απάντησε. «Ηξερα ότι δεν θα με ξαναπάρει λόγω εγωισμού. Εχουν περάσει 13 χρόνια από τότε και ακόμη αισθάνομαι ενοχές. Ηθελα όμως να κόψω το νήμα της αρρώστιας. Διάλεξα εμένα και το παιδί μου».
Ψυχοθεραπεία
Τις τελευταίες ημέρες η παγκόσμια κοινότητα παρακολουθεί εμβρόντητη τη δημόσια διαμάχη των μελών της οικογένειας του σερ Ντέιβιντ Μπέκαμ, με τον μεγάλο γιο Μπρούκλιν να κατηγορεί τους γονείς του ότι «επιτίθενται» σε αυτόν και τη σύζυγό του Νίκολα στον Τύπο, ότι προσπάθησαν να καταστρέψουν τη σχέση τους κ.ά. «Δεν με ενδιαφέρει να συμφιλιωθούμε», δήλωσε χαρακτηριστικά. Το γεγονός έχει γίνει αντικείμενο χιουμοριστικών σχολίων στα σόσιαλ μίντια, πάντως συμπίπτει με την απολύτως πραγματική, διεθνή τάση που θέλει όλο και περισσότερους ενηλίκους να διακόπτουν οριστικά την επαφή με τους γονείς τους.
Πολλοί φθάνουν στη δύσκολη απόφαση ύστερα από χρόνια ψυχοθεραπείας. Ετσι κι αλλιώς η «δουλειά» με τον εαυτό μας προϋποθέτει συχνά σύγκρουση με τους γύρω μας. «Οταν μπαίνει κάποιος στη θεραπεία, στη διαδικασία να φροντίσει τον εαυτό του, με κάποιον τρόπο βάζει τοίχους με τους γύρω του», λέει στην «Κ» ο ψυχοθεραπευτής Αγγελος Λεβέντης.
«Μόνο τον εαυτό του» – «Είναι ένας άνθρωπος χωρίς όρια, ένας άνθρωπος που μπορεί να είναι μόνο βάρος, που δεν βλέπει κανέναν άλλον πέρα από τον εαυτό του. Δεν μας σκέφθηκε ποτέ», λέει η Λ.Λ., η οποία έχει 13 χρόνια να μιλήσει με τον πατέρα της.
«Επιχειρώντας να ανακαλύψει τον εαυτό του και την αλήθεια του, κόβει τις σχέσεις και με τους γονείς, αλλά σαν μια διεργασία που έχει στόχο να ακούσει την ίδια του τη φωνή. Οσο πιο επεμβατικοί ήταν οι γονείς του τόσο πιο πολύ τους κουβαλάει μέσα του. Προκύπτει συχνά η ανάγκη να διακοπεί η επαφή με γονείς που τον δυσκόλεψαν μέχρι να βρει τον εαυτό του, για να μπορέσει μετά να συνδεθεί με τρόπο που δεν θα τον επηρεάζει σε τέτοιο βαθμό». Είναι συχνό μάλιστα το φαινόμενο όταν κάποιος ξεκινάει ψυχοθεραπεία να δημιουργούνται συγκρούσεις στην οικογένεια. «Οι γονείς νιώθουν τρομερή απειλή όταν το παιδί τους, που είναι φυσικά πια ενήλικος, ξεκινάει θεραπεία. Αισθάνονται ότι θα τους εκθέσει, ότι θα εκθέσει την ιστορία τους».
Και ο ίδιος πάντως βλέπει όλο και περισσότερους να θέτουν το θέμα της οριστικής διακοπής επικοινωνίας με τους γονείς τους. «Το βλέπουν σαν μια μορφή αυτοπροστασίας. Δεν είναι μια εύκολη απόφαση. Μπορεί να φαίνεται ίσως απλό, αλλά είναι κάτι που έρχεται από πολύ βαθύ πόνο. Κόβω επαφή γιατί δεν αντέχω άλλο. Και είναι στην πραγματικότητα επιλογή μεταξύ δύο δύσκολων πραγμάτων. Να μείνω σε μια σχέση που με πονάει ή να φύγω από μια σχέση, γεγονός που επίσης με πονάει».
Ο Δ. Τ. έχει κάνει κι αυτός χρόνια ψυχοθεραπεία. «Παλιά υπήρχε ιερή υποχρέωση απέναντι στη σύνδεση με τους γονείς. Σαν να μην έχεις δικαίωμα να μην ταιριάζεις μαζί τους. Είναι όπως με μια έγκυο γυναίκα που έτσι και ομολογήσει ότι δεν νιώθει καλά, πέφτουν όλοι να τη φάνε. Δεν έχεις δικαίωμα να έχεις δυσφορικά συναισθήματα για τα ιερά πράγματα, όπως είναι τα παιδιά, οι γονείς, οι ρίζες σου. Αλλά αυτό που κατάλαβα είναι ότι ενηλικίωση σημαίνει να διαλέξεις ανθρώπους που δεν σου κάνουν κακό, ανεξάρτητα από τίτλους. Η γονεϊκότητα δεν είναι τίτλος ευγενείας. Επειδή γεννήθηκες βασιλιάς, δεν θα πεθάνεις βασιλιάς».
Ενα πένθος και για τις δύο πλευρές
Το 27% των Αμερικανών, σύμφωνα με έρευνα του κοινωνιολόγου Καρλ Πίλεμερ (2019), δηλώνει ότι είναι αποξενωμένο από τουλάχιστον έναν συγγενή. Αντίστοιχα, σε μία από τις μεγαλύτερες μακροχρόνιες έρευνες για την οικογένεια στην Ευρώπη, το German Family Panel (pairfam), που παρακολουθεί χιλιάδες Γερμανούς επί σειράν ετών, περίπου το 20% των ενηλίκων δήλωσε ότι έχει περάσει τουλάχιστον μια περίοδο αποξένωσης από τον πατέρα του. Δεν μιλάμε απλώς για καβγάδες. Στο 12% όλων των «ετών ζωής» που καταγράφηκαν στη μελέτη (person-years), οι συμμετέχοντες βρίσκονταν ενεργά σε αποξένωση – κάτι που δείχνει ότι η ρήξη συχνά δεν είναι στιγμιαία, αλλά διαρκεί για μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Σύμφωνα με αναλυτές, τα ποσοστά αναμένεται να αυξηθούν περαιτέρω τα επόμενα χρόνια. Κι αυτό γιατί όπως υποστηρίζει ο ψυχολόγος Τζόσουα Κόλμαν σε σχετικό δημοσίευμα του New Yorker («Why So Many People Are Going “No Contact” With Their Parents» – «Γιατί τόσο πολλοί κόβουν επαφές με τους γονείς τους», Αύγουστος 2024), έχει σημειωθεί αλλαγή στο τι θεωρούμε σήμερα κακοποίηση.
Η βία της απόρριψης
Σήμερα δεν θεωρείται τραυματική μόνο η βία αλλά και η συναισθηματική απόρριψη, η περιφρόνηση ταυτότητας ή επιλογών, η παραβίαση ορίων. Η σύγχρονη ψηφιακή κουλτούρα υποστηρίζει ότι οι τοξικοί άνθρωποι δεν αλλάζουν και ότι η διακοπή επαφής είναι λύτρωση, ενώ οι νεότερες γενιές δεν βλέπουν πια την οικογένεια ως ιερή υποχρέωση, αλλά ως σχέση που πρέπει να είναι ασφαλής, υποστηρικτική, επιλεγμένη, όχι δεδομένη.
Ωστόσο, η διακοπή επαφής με τους γονείς δεν είναι μόνο απελευθερωτική αλλά και πηγή ψυχικού τραύματος – ένα πένθος και για τις δύο πλευρές. Τα παιδιά αισθάνονται ενοχές, αμφιβολίες για την απόφασή τους, έναν αστερίσκο πάνω από το κεφάλι τους, «μήπως έκανα λάθος;». Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του New Yorker, το ambiguous loss, η αμφίσημη απώλεια είναι μία από τις πιο τραυματικές μορφές απώλειας.
