Η γυναίκα ακουγόταν αποφασισμένη. «Είμαστε μια παρέα και θέλουμε να περπατήσουμε στα χιόνια», είπε σε οδηγό βουνού σε πρόσφατο τηλεφώνημα. Εκείνος ρώτησε εάν το είχαν ξανακάνει. Της εξήγησε ότι χρειάζεται προηγουμένως εκπαίδευση ώστε να αποκτήσουν εξοικείωση, δεν μπορούν να εκτεθούν στο χιονισμένο ορεινό πεδίο με κλίσεις χωρίς στοιχειώδη προετοιμασία.
Η ενδιαφερόμενη ξεκαθάρισε ότι δεν είχε εμπειρία, αλλά δεν έμοιαζε διατεθειμένη να αφιερώσει χρόνο σε εκμάθηση, βιαζόταν. «Θα βάλουμε καρφιά και θα πάμε», είπε, αγνοώντας ότι στην ορειβατική ορολογία τα καρφιά που προσαρμόζονται στις μπότες ονομάζονται «κραμπόν». Ο οδηγός δεν δέχτηκε να τους αναλάβει. Ηταν εμφανές από την προσέγγιση ότι η παρέα δεν λογάριαζε το ενδεχόμενο της πτώσης.
Κάθε τόσο ειδήσεις για ατυχήματα στα ελληνικά βουνά, ορισμένα εκ των οποίων θανατηφόρα, απασχολούν την επικαιρότητα. Τα περιστατικά δεν φαίνεται να έχουν πάντα κοινό παρονομαστή. Διαφορετικός εξοπλισμός, άλλος βαθμός εξοικείωσης και εμπειρίας κάθε εμπλεκομένου, άλλες οι συνθήκες και οι αντιδράσεις. Αυτό που παρατηρούν, όμως, έμπειρα μέλη της ορειβατικής κοινότητας είναι ότι ειδικά μετά τον εγκλεισμό της πανδημίας όλο και περισσότερος κόσμος επιλέγει τις ορεινές δραστηριότητες. «Στατιστικά η πιθανότητα να χαθεί, να χτυπήσει ή να πέσει κάποιος πλέον αυξάνεται», τονίζουν. Ειδικά όταν ακόμη και σε ιδιαίτερα δημοφιλή σημεία, από την Πάρνηθα έως τον Ολυμπο, δεν τηρούνται συχνά τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας.
Οπως περιγράφει στην «Κ» ο Δημήτρης Κάραλης, πρόεδρος του Σωματείου Ελλήνων Οδηγών Βουνού (ΣΕΟΒ), στο αναρριχητικό πεδίο «Πέτρα Βαρυμπόμπης» εμφανίζονται πολλές φορές τα Σαββατοκύριακα ομάδες 20-30 ατόμων που επισκέπτονται το σημείο ως πελάτες εταιρειών εκδηλώσεων αναρρίχησης. Συχνά, όμως, δεν γίνεται χρήση κράνους ή κατάλληλου εξοπλισμού από όλους, δεν υπάρχει κάλυψη αστικής επαγγελματικής ευθύνης, ούτε παρουσία πιστοποιημένων οδηγών – δηλαδή των ανθρώπων που έχουν τη γνώση και την ικανότητα να διαχειριστούν τον κίνδυνο στο βουνό, ειδικά όταν η δραστηριότητα περιλαμβάνει αναρρίχηση, σχοινιά, εκτεθειμένα περάσματα, ορθοπλαγιές ή συνδυαστικές τεχνικές ορειβασίας και χιονοδρομίας.
«Στο περίφημο “Λούκι του Μύτικα”, δηλαδή στα τελευταία 150 μέτρα που οδηγούν στην υψηλότερη κορυφή του Ολύμπου, η ανάβαση απαιτεί αναρριχητικές τεχνικές και ασφάλιση με χρήση σχοινιών, καθώς το γλίστρημα ή το παραπάτημα δεν συγχωρείται», λέει ο κ. Κάραλης. Και εκεί, όμως, εμφανίζονται πολυπληθείς ομάδες ως πελάτες εταιρειών δράσεων αναψυχής που «αναρριχώνται χωρίς τον απαραίτητο εξοπλισμό, χωρίς ασφάλιση, χωρίς εκπαίδευση ή παρουσία οδηγού βουνού».
Αυτές οι περιγραφές είναι γνώριμες και σε άλλους. «Εχουν εμφανιστεί πολλές ομάδες που ανεβάζουν ωραίες φωτογραφίες στο Facebook ή στο Instagram και επισκέπτονται τα βουνά χωρίς προϋποθέσεις ή προδιαγραφές», παρατηρεί ο οδηγός βουνού Χρήστος Λάμπρης. «Σε κάποιες ιστοσελίδες δεν υπάρχουν αναρτημένα ούτε τα βιογραφικά των ανθρώπων που θα έχουν την εποπτεία· και όμως, ο κόσμος τους εμπιστεύεται», συμπληρώνει ο οδηγός βουνού Νίκος Λαζανάς. Είναι σύνηθες σε αυτές τις περιπτώσεις να μην είναι σωστή η αναλογία συνοδών και συμμετεχόντων. «Οταν αντιστοιχεί ένας επιβλέπων για 20 άτομα, δεν μπορεί να τους ελέγξει και να τους παρακολουθήσει όλους», τονίζει ο οδηγός βουνού Χρήστος Μπελογιάννης.
«Δίχτυα» στο Instagram – «Εχουν εμφανιστεί πολλές ομάδες που ανεβάζουν ωραίες φωτογραφίες στο Facebook ή στο Instagram και επισκέπτονται τα βουνά χωρίς προϋποθέσεις ή προδιαγραφές», παρατηρεί ο οδηγός βουνού Χρήστος Λάμπρης.
«Η πιο συνηθισμένη κακή πρακτική είναι η υπερεκτίμηση στόχων και δυνατοτήτων», λέει ο Πάνος Χλωροκώστας, αντιπρόεδρος στον Ελληνικό Ορειβατικό Σύνδεσμο (ΕΟΣ) Αθηνών. «Βλέπω συχνά στα βουνά ακατάλληλο εξοπλισμό ή λανθασμένη χρήση. Μπορεί να φορέσει κάποιος λάθος τα κραμπόν ή να μην ξέρει πότε πρέπει να τα βάλει. Να περπατάει και να μην έχει καταλάβει ότι από κάτω μαζεύεται χιόνι και μπορεί να γλιστρήσει. Ο κόσμος ίσως έχει βαρεθεί τα τετριμμένα και ψάχνει το νέο, το ρίσκο, περισσότερη αδρεναλίνη. Αλλά ο εξοπλισμός και η σωστή χρήση του πρέπει να είναι ψηλά στη λίστα».
Διπλά μαθήματα
Η αυξητική τάση για ορειβατικές δραστηριότητες αποτυπώνεται στη μεγάλη ζήτηση που υπάρχει πλέον για συμμετοχές σε εκπαιδεύσεις ανά τη χώρα. Πραγματοποιούνται από ορειβατικούς συλλόγους βάσει ενός αυστηρού πλαισίου και εποπτεύονται από την Ελληνική Ομοσπονδία Ορειβασίας Αναρρίχησης. Ορισμένοι ορειβατικοί σύλλογοι βγάζουν το σχετικό πρόγραμμα από το καλοκαίρι και σε ένα μήνα καλύπτονται όλες οι θέσεις, ενώ πλέον διοργανώνουν παράλληλες σχολές την ίδια σεζόν αντί για μία, όπως συνήθιζαν παλαιότερα. Αλλη μία ένδειξη της ζήτησης είναι ότι σε σχολή του ΕΟΣ Ιωαννίνων, όπου θα διδάξει φέτος ο κ. Λάμπρης, θα υπάρχει μαθητής που θα έρχεται από την Αθήνα, καθώς οι σύλλογοι της Αττικής δεν είχαν κενό για να τον δεχθούν.
Φέτος, όπως και πέρυσι, ο ΕΟΣ Αθηνών πραγματοποιεί δύο σχολές αρχαρίων για το χειμερινό βουνό. Κάθε σχολή περιλαμβάνει δέκα εκπαιδευτικές ημέρες και κοστίζει 500 ευρώ. Οπως εξηγεί ο κ. Χλωροκώστας, δίνεται εξοπλισμός στους συμμετέχοντες, καθώς και δυνατότητα ιδιωτικής ασφάλισης με επιπλέον χρέωση 25 ευρώ για περίπτωση ατυχήματος. Περίπου οι μισοί επιλέγουν αυτή την παροχή. Για τις 16 θέσεις της σχολής ορειβατικού σκι του ΕΟΣ Αθηνών, όπου απαιτείται τεστ προεπιλογής, εξέφρασαν φέτος αρχικό ενδιαφέρον 50 άτομα. Τελικά οι 25 ολοκλήρωσαν το τεστ.
Αναζητούν αδρεναλίνη – «Ο κόσμος ψάχνει το νέο, το ρίσκο, περισσότερη αδρεναλίνη. Αλλά ο εξοπλισμός και η σωστή χρήση του πρέπει να είναι ψηλά στη λίστα», λέει ο Πάνος Χλωροκώστας, αντιπρόεδρος στον Ελληνικό Ορειβατικό Σύνδεσμο Αθηνών.
Το στραβοπάτημα, ακόμη κι αν θεωρητικά είναι μικρότερες οι πιθανότητες, μπορεί να συμβεί και κατά τη διάρκεια μιας εκπαίδευσης αρχαρίων, όπως έγινε πρόσφατα στον Ταΰγετο σε σχολή του Ελληνικού Πολιτιστικού και Ορειβατικού Συλλόγου Φυλής. Εκεί οι συμμετέχοντες ήταν καταλλήλως εξοπλισμένοι και συνοδεύονταν από τρεις έμπειρους εκπαιδευτές, εκ των οποίων ο επικεφαλής υπήρξε μέλος ελληνικής αποστολής στο Εβερεστ και γνωρίζει καλά πώς πρέπει να αντιδράσει σε περίπτωση ατυχήματος.
Ενα μέλος της ομάδας γλίστρησε και παρέσυρε τη σχοινοσυντροφιά του. Οπως αναφέρθηκε στην «Κ», το γεγονός ότι ήταν δεμένοι μείωσε την ταχύτητα της πτώσης και το ενδεχόμενο σοβαρού χτυπήματος. Τέσσερις εξ αυτών τραυματίστηκαν με κακώσεις στα πόδια. Μπόρεσαν να συνεχίσουν έπειτα την κατάβαση, μέχρι να συναντήσουν τις ομάδες διάσωσης τις οποίες είχαν ήδη ειδοποιήσει, καθώς ένα ελικόπτερο των Ενόπλων Δυνάμεων που προσέγγισε την περιοχή δεν είχε τη δυνατότητα να επιχειρήσει. Το 2022 ψηφίστηκε νόμος για τη σύσταση του Εθνικού Μηχανισμού Εναέριας Διάσωσης και Αεροδιακομιδών, αλλά εκκρεμεί η προκήρυξη διαγωνισμού για μίσθωση κατάλληλων εναέριων μέσων και προσωπικού, που θα μπορούν να επιχειρούν μεταξύ άλλων και σε ορεινά συμβάντα.
Οι οδηγοί, οι βιαστικοί και τα ξεστρατίσματα
Στη χώρα μας υπάρχουν 44 ενεργοί επαγγελματίες οδηγοί βουνού. Εχουν περάσει από σχολαστική εκπαίδευση, η οποία συνήθως κυμαίνεται από έξι έως οκτώ χρόνια και διενεργείται σε επιλεγμένα και δύσκολα «τεχνικά» ελληνικά βουνά και στις Αλπεις. Μετά την πιστοποίησή τους και τη λήψη άσκησης άδειας επαγγέλματος από την Ελληνική Ομοσπονδία Ορειβασίας Αναρρίχησης (ΕΟΟΑ) επιμορφώνονται υποχρεωτικά κάθε τρία χρόνια. Ανά τριετία προστίθενται και νέα μέλη στο σωματείο τους. «Η εκπαίδευση έχει μεγάλη διακινδύνευση ζωής για τους υποψήφιους οδηγούς βουνού, ιδίως κατά τα τελευταία στάδια, και διενεργείται σήμερα από την ΕΟΟΑ», λέει ο κ. Κάραλης.
Το επάγγελμα του οδηγού βουνού μέχρι στιγμής είναι μερικώς ρυθμισμένο, μόνον ως προς την αρχή που εκδίδει την άδεια άσκησης και το σκέλος της έναρξης δραστηριότητας στον ΕΦΚΑ και στη ΔΟΥ. Εκκρεμεί η έκδοση Προεδρικού Διατάγματος που θα καθορίζει μεταξύ άλλων ποιος και με ποιους όρους μπορεί να παρέχει υπηρεσίες σε ένα περιβάλλον στο οποίο υπάρχει ρίσκο. «Είναι πολύ σημαντικό να ρυθμιστεί πλήρως ένα επάγγελμα που καθορίζει τους όρους και τις προϋποθέσεις για μια εργασία που καλείται να διαχειριστεί ταυτόχρονα “ενθουσιώδεις περιηγητές” και διακινδύνευση στο βουνό. Δεν είναι τυχαίο ότι στις παράλπειες χώρες το εν λόγω ρυθμιστικό πλαίσιο είναι πάρα πολύ αυστηρό και δεν νοείται η Ελλάδα, ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά και ένας από τους κορυφαίους αναρριχητικούς προορισμούς παγκοσμίως, να απέχει από αυτό», επισημαίνουν από το Σωματείο Ελλήνων Οδηγών Βουνού.
Στις Αλπεις
Το θέμα της αύξησης της επισκεψιμότητας στα βουνά χωρίς επαρκή εκπαίδευση και συνοδεία απασχολούσε ειδικά για τις ελβετικές Αλπεις πριν από δεκαετίες. Σε δημοσίευμά τους το 1923 οι New York Times σημείωναν ότι ο προορισμός είχε γίνει πλέον ιδιαίτερα δημοφιλής, αλλά και επικίνδυνος, καθώς όλο και περισσότεροι ερασιτέχνες ορειβάτες ξεστράτιζαν στις πλαγιές, συχνά χωρίς την εποπτεία καταρτισμένων οδηγών, αψηφώντας την επικινδυνότητα των καιρικών συνθηκών. Μια ανάλυση των ατυχημάτων στο Λευκό Ορος την περίοδο 1990-2017 έδειξε ότι σε 387 συμβάντα το 84% των εμπλεκομένων ήταν άπειροι, που βρίσκονταν στο βουνό χωρίς επαγγελματία οδηγό.
«Θέλουμε ο κόσμος να παίρνει μέρος σε υπαίθριες δραστηριότητες», λέει ο Σάββας Παραγκαμιάν, εκπαιδευτής στη διάσχιση φαραγγιών με χρήση σχοινιού. Οπως παρατηρεί, όμως, συχνά υπάρχει βιασύνη σε ορισμένους συμμετέχοντες. «Μπορεί να θέλουν να προχωρήσουν πιο γρήγορα, κάθε Κυριακή να βάλουν ένα νέο στόχο, λίγο πιο δύσκολο, χωρίς να γίνεται ο κατάλληλος απολογισμός για το τι πάει λάθος», επισημαίνει. «Χρειάζεται η κουλτούρα του απολογισμού. Να πάρεις πέντε ανάσες, να αξιολογήσεις τους κινδύνους και να σκεφτείς. Αυτό θα μείωνε τις λάθος αποφάσεις από άγνοια ή από την έπαρση της στιγμής».
