Του έδωσαν μία ημέρα διορία. Στις 6 Ιανουαρίου η πρόεδρος του Τμήματος Φιλοσοφίας στο δημόσιο πανεπιστήμιο Texas Α&Μ ενημέρωσε μέσω e-mail τον καθηγητή Μάρτιν Πίτερσον ότι θα έπρεπε να απαλείψει από τη διδακτέα ύλη αποσπάσματα από το «Συμπόσιο» του Πλάτωνος. Βάσει των νέων κανονισμών του αμερικανικού ακαδημαϊκού ιδρύματος δεν επιτρεπόταν ένα μάθημα κορμού να θίγει ζητήματα φύλου ή σεξουαλικού προσανατολισμού, ακόμη κι αν αυτό θα οδηγούσε στον εξοστρακισμό μέρους του έργου ενός αρχαίου Ελληνα φιλοσόφου.
«Είναι παράλογο, πώς γίνεται να μη διδάσκουμε τον Πλάτωνα σε ένα Τμήμα Φιλοσοφίας;» αναρωτιέται μιλώντας στην «Κ» ο κ. Πίτερσον. «Είναι ένας από τους πιο κεντρικούς στοχαστές στην ιστορία της ανθρωπότητας. Πώς γίνεται να λένε ότι δεν μπορούμε να διαβάζουμε όλα τα κείμενά του;».
Ο συμβιβασμός
Ο καθηγητής αναγκάστηκε να συμβιβαστεί με τις υποδείξεις. «Δεν ήθελα να απολυθώ», τονίζει. Συμβουλεύθηκε τον δικηγόρο του και αντικατέστησε τα πλατωνικά κείμενα με μια διάλεξη για την ελευθερία του λόγου, εξηγώντας στους φοιτητές του τι λογοκρίθηκε. Στο «Συμπόσιο», το οποίο εικάζεται ότι γράφτηκε μετά το 385 π.Χ., διανοούμενοι της εποχής μιλούν για τον θεό Ερωτα. Στα αποσπάσματα που δεν θα διδαχθούν οι φοιτητές του αμερικανικού πανεπιστημίου περιλαμβάνεται ο λόγος του Αριστοφάνη για τον Ερωτα, ο μύθος του άλλου «μισού» για την ανδρόγυνη φύση του ανθρώπου. Ο κ. Πίτερσον διδάσκει χρόνια το μάθημα «Σύγχρονα ζητήματα ηθικής» και όπως εξηγεί, η ουσία του παρέμενε και φέτος η ίδια. Αλλαξε μόνο τον τίτλο μιας ενότητας, από «ζητήματα φυλής και φύλου» σε «ιδεολογία φυλής και φύλου», ενώ πρόθεσή του ήταν να προσθέσει στο περιεχόμενο και τα αποσπάσματα από το «Συμπόσιο».
υποδείξεις του πανεπιστημίου. Μιλώντας στην «Κ», ωστόσο, διατύπωσε την απορία
«πώς γίνεται να μη διδάσκουμε τον Πλάτωνα σε ένα Τμήμα Φιλοσοφίας;».
«Ηθελα να τα χρησιμοποιήσω ως παράδειγμα», λέει στην «Κ». «Ηδη πριν από 2.500 χρόνια, στη γενέτειρα ενός άλλου δυτικού πολιτισμού, τουλάχιστον ένας διάσημος φιλόσοφος εξέφρασε απόψεις που μπορούν να ερμηνευθούν ως υποστήριξη θέσεων που διατυπώνονται σήμερα στην Αμερική».
Το διάταγμα Τραμπ
Στο πανεπιστήμιό του υπάρχει προϊστορία. Τον Σεπτέμβριο απολύθηκε μια διδάσκουσα γιατί σε μάθημα αγγλικής φιλολογίας έθεσε το θέμα των διαφορετικών ταυτοτήτων φύλου. Μια φοιτήτρια την κατέγραψε σε βίντεο, υποστηρίζοντας ότι παρανομεί. Επικαλέστηκε το διάταγμα που έσπευσε να υπογράψει ο Ντόναλντ Τραμπ μόλις ξεκίνησε η δεύτερη προεδρική θητεία του, σύμφωνα με το οποίο αναγνωρίζονται πλέον μόνο δύο φύλα στη χώρα.
Φιλοσοφία και όπλα
«Στο Τέξας, που δείχνει τέτοια ευαισθησία για τις βλαβερές συνέπειες της ανάγνωσης φιλοσοφικών κειμένων, ο νόμος επιτρέπει σε φοιτητές άνω των 21 ετών να οπλοφορούν εμφανώς σε δημόσιους χώρους».
Αγγελος Χανιώτης
Καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας στο Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών στο Πρίνστον
Το βίντεο διαδόθηκε ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και μετά τον σάλο που προκλήθηκε το πανεπιστήμιο έλαβε μέτρα. Βάσει του «κανόνα 08.01» απαγόρευσε τη διδασκαλία ζητημάτων που σχετίζονται με τη φυλετική ταυτότητα, το φύλο και τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Σε γραπτή απάντησή του στην «Κ», εκπρόσωπος του Πανεπιστημίου Texas Α&Μ σημειώνει ότι στο τρέχον εξάμηνο περιλαμβάνονται άλλοι πλατωνικοί διάλογοι σε μαθήματα που θα διδαχθούν οι φοιτητές.
«Σε ένα φυσιολογικό ακαδημαϊκό περιβάλλον, κείμενα άλλων εποχών μελετώνται σε σχέση με τα ιστορικά τους συμφραζόμενα και όχι ως διαχρονικά πρότυπα. Δεν διαβάζουμε την “Ιλιάδα” για να υιοθετήσουμε την ηθική και τη συμπεριφορά ομηρικών ηρώων, ούτε μελετούμε τις “Εκκλησιάζουσες” του Αριστοφάνη για να πάρουμε ιδέες για την κοινοκτημοσύνη», δηλώνει στην «Κ» ο Αγγελος Χανιώτης, καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας στο Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών στο Πρίνστον.
Παρεμβάσεις όπως αυτή στο Τέξας δεν αποτελούν μόνο λογοκρισία και περιορισμό της ελευθερίας της σκέψης, αλλά υποτιμούν και την ωριμότητα των φοιτητών, τονίζει ο κ. Χανιώτης. «Το πανεπιστήμιο θεωρεί ότι οι επιρρεπείς σε επιδράσεις ψυχούλες τους θα υποστούν ανήκεστο βλάβη από τη συζήτηση απόψεων που διατυπώθηκαν σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Θυμίζω ότι στο Τέξας, που δείχνει τέτοια ευαισθησία για τις βλαβερές συνέπειες της ανάγνωσης φιλοσοφικών κειμένων, ο νόμος επιτρέπει σε φοιτητές άνω των 21 ετών να οπλοφορούν εμφανώς σε δημόσιους χώρους, αρκεί το όπλο τους να είναι σε θήκη», επισημαίνει.
Ποινικοποίηση
Ο Στάθης Γουργουρής, καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας και Κοινωνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, δεν εκπλήσσεται με αυτήν την ακραία εξέλιξη στο Τέξας. «Από πέρυσι βλέπουμε την παρέμβαση στην αυτονομία των πανεπιστημίων», λέει στην «Κ». «Τίθεται σε αμφισβήτηση η διανοητική ακεραιότητα. Προηγουμένως μπορεί να γινόταν καταγγελία εάν κάποιος καθηγητής διατύπωνε σεξιστικό ή ρατσιστικό λόγο. Πλέον αυτό έχει αντιστραφεί και ποινικοποιείται οτιδήποτε το διαφορετικό. Ενα μεγάλο μέρος του πληθυσμού δεν ενδιαφέρεται για τις αξίες των δικαιωμάτων, της ισότητας».
Οπως υπογραμμίζει ο κ. Γουργουρής, πλέον σε αιτήσεις για επιχορηγήσεις οι ακαδημαϊκοί δεν μπορούν να συμπεριλάβουν οτιδήποτε αφορά ζητήματα φύλου ή φυλής, διότι θα αντιμετωπιστούν ως «αριστεροί οι οποίοι εχθρεύονται το έθνος». «Δεν θέλουν να υπάρχει διάλογος, ανταλλαγές απόψεων, τα πανεπιστήμια πρέπει να υπηρετούν τον σκοπό του έθνους και της συγκεκριμένης παράταξης. Θεωρείται ότι οποιαδήποτε ιδεολογία είναι πολύπλευρη, αμφίσημη ή διαλογική αδυνατίζει την κοινωνία. Πρόκειται για μια ακροδεξιά, φανατική προσέγγιση», αναφέρει.
Ποινικοποιούν το διαφορετικό
«Τίθεται σε αμφισβήτηση η διανοητική ακεραιότητα. Προηγουμένως μπορεί να γινόταν καταγγελία εάν κάποιος καθηγητής διατύπωνε σεξιστικό ή ρατσιστικό λόγο. Πλέον αυτό έχει αντιστραφεί και ποινικοποιείται οτιδήποτε διαφορετικό».
Στάθης Γουργουρής
Καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας και Κοινωνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια
«Γενικευμένη επίθεση κατά της ελευθερίας της σκέψης είναι και η κατηγορία του αντισημιτισμού που εκτοξεύεται αδιάκριτα σε όσους επικρίνουν την πολιτική του Ισραήλ», προσθέτει ο κ. Χανιώτης. Κοινός παρονομοστής, όπως παρατηρεί, είναι ο κηρυγμένος πόλεμος της αμερικανικής κυβέρνησης και των πολιτειών που τη στηρίζουν εναντίον της «αφύπνισης» (woke) κατά των προκαταλήψεων.
Τα δύο άκρα
Επισημαίνει, όμως, ότι οι «ιδεοληπτικές ακρότητες» δεν αποτελούν μονοπώλιο της αμερικανικής Δεξιάς. «Πριν από λίγα χρόνια ένα σεβαστό περιοδικό, ακολουθώντας τις επιταγές της πολιτικής ορθότητας, αντικατέστησε σε άρθρο μου τη λέξη “δούλος” με “υποδουλωμένο άτομο” και “κύριος” με “υποδουλωτής”, με φαιδρά αποτελέσματα· έτσι ο “ιερόδουλος” έγινε “ιερό υποδουλωμένο άτομο”», λέει. Οταν εξήγησε ότι είναι νομικοί και ιστορικοί όροι, το αρχικό κείμενο αποκαταστάθηκε. Οπως τονίζει ο ίδιος, πλέον είναι γενικευμένο φαινόμενο οι καθηγητές Κλασικής Φιλολογίας να προειδοποιούν τους φοιτητές τους ότι κείμενα που θα διαβάσουν περιέχουν απόψεις ανεπίτρεπτες σήμερα. Ο κ. Πίτερσον ξεκαθαρίζει ότι δεν μιλάει εκ μέρους του πανεπιστημίου, αλλά ως πολίτης των ΗΠΑ. «Υπάρχει η ψευδής πεποίθηση ότι καθηγητές σαν εμένα προσπαθούν να κατηχήσουν. Δεν είμαι ούτε αριστερός ούτε δεξιός εξτρεμιστής. Δεν μοιράζομαι τις πολιτικές απόψεις μου στην τάξη», υπογραμμίζει. «Οι φοιτητές μου είναι ενήλικοι. Είναι όλοι ικανοί να διαβάσουν τον Πλάτωνα. Δεν θα τους κάνει κακό».
Ο Συκουτρής και οι κουλουροπώλες
Κοντεύει να περάσει σχεδόν ένας αιώνας από τότε που επιχειρήθηκε να λογοκριθεί και στη χώρα μας το «Συμπόσιο» του Πλάτωνος. Στο στόχαστρο βρέθηκε το 1936 ο κλασικός φιλόλογος Ιωάννης Συκουτρής, μεταφραστής του «Συμποσίου». Κατηγορήθηκε ως διαφθορέας των νέων, υβριστής των αρχαίων Ελλήνων και υμνητής της ομοφυλοφιλίας εξαιτίας των αναφορών που έκανε στον πρόλογό του για τις ομόφυλες ερωτικές σχέσεις στην κοινωνία της αρχαίας Αθήνας.
Ο ίδιος υποστήριζε τότε ότι υποκινητές αυτής της πολεμικής ήταν ανταγωνιστές του που προσπαθούσαν να τον απαξιώσουν, ώστε να κερδίσουν εκείνοι την κούρσα διαδοχής για μία έδρα στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η μετάφραση του «Συμποσίου» τού είχε ανατεθεί από την Ακαδημία Αθηνών και η έκδοσή της είχε γίνει δεκτή με διθυραμβικά σχόλια. Οι αντιδράσεις ξεκίνησαν περίπου δύο χρόνια αργότερα. Σε αυτές πρωτοστατούσε τότε ο εκδότης του περιοδικού «Επιστημονική Ηχώ».
Δεν ήταν μόνος. Στους «θορυβοποιούς», όπως τους αποκαλούσε ο Συκουτρής, περιλαμβάνονταν οι εκπρόσωποι διαφόρων επαγγελματικών κλάδων: πωλητές κουλουριών, οι καραγωγείς Πατρών, ο Γεωργικός Συνεταιρισμός από τα Δουναίικα Ηλείας, οι αχθοφόροι των λουτρών Αιδηψού, οι πολύτεκνοι Κρεστένων, οι κρεοπώλες του Αιγίου. «Ανθρωποι έντιμοι και αξιοσέβαστοι», όπως έλεγε ο Συκουτρής, «οι οποίοι ούτε εδιάβασαν το “Συμπόσιον” ούτε προεβλέποντο ως αναγνώσται του».
«Υγιής ηθική»
Υπέγραφαν επιστολές διαμαρτυρίας προς την Ιερά Σύνοδο και τους πολιτικούς. Το υπουργείο Παιδείας στήριξε τότε τον μεταφραστή του «Συμποσίου», σημειώνοντας ότι αντιδιαστέλλει τις πεποιθήσεις του από εκείνη την εποχή και ότι εκφράζεται ευπρεπέστατα «διά την αντίληψιν της συγχρόνου υγιούς ηθικής περί σχέσεων των δύο φύλων και οικογενείας». Ο Συκουτρής μηνύθηκε ως συκοφάντης από τους υβριστές του, αλλά τον Σεπτέμβριο του 1937, στα 36 του χρόνια, αυτοκτόνησε προτού γίνει η δίκη. Τον Ιούνιο του ιδίου έτους, λίγους μήνες πριν από την αυτοχειρία του, είχε δηλώσει στην «Κ»: «Ο Πλάτων είναι αυτός που είναι, διδάσκει αυτά που διδάσκει και (με την άδειαν πάντοτε των κουλουροπωλών) θα μείνει, ελπίζω, στημένος πάντοτε εμπρός από την Ακαδημίαν, εμπρός από κάθε Ακαδημίαν».
