Η νέα ιταμή επίθεση του Κρεμλίνου εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου δεν είναι κεραυνός εν αιθρία. Η αντιπαράθεση ανάμεσα στη Μόσχα και το Φανάρι έχει βαθιές ρίζες. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως θεωρείται «πρώτο μεταξύ ίσων» στην Ορθοδοξία, με βάση τους Ιερούς Κανόνες και ιδίως τον 28ο της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου που του αποδίδει δικαιώματα συντονισμού και χορήγησης αυτοκεφαλίας. Η Ρωσική Εκκλησία αμφισβητεί αυτή την ερμηνεία, υποστηρίζοντας ότι η πρωτοκαθεδρία είναι μόνο τιμητική και ότι κάθε Εκκλησία είναι πλήρως ανεξάρτητη. Πίσω από τη διαμάχη βρίσκεται η ιδεολογία της «Τρίτης Ρώμης», η οποία προβάλλει τη Μόσχα ως κέντρο της Ορθοδοξίας και θεματοφύλακα της αληθινής πίστης.
Ως γνωστόν, η πλήρης ρήξη μεταξύ των δύο πλευρών ήρθε με τη χορήγηση Τόμου Αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας το 2018. Το Πατριαρχείο Μόσχας θεωρεί ότι η Ουκρανία συνιστά δικό του εκκλησιαστικό έδαφος που υφάρπαξε το Φανάρι για πολιτικούς λόγους. Η αλήθεια είναι ότι η Ουάσιγκτον και το Κίεβο επιθυμούσαν διακαώς την απόσπαση της Ουκρανίας από την εκκλησιαστική δικαιοδοσία της Μόσχας. Μετά την αναγνώριση της Ουκρανικής Αυτοκεφαλίας, ως αντίδραση, το Πατριαρχείο Μόσχας ίδρυσε παράλληλες δομές στην Αφρική σε κανονικά εδάφη του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Ωστόσο, η πρόσφατη ανακοίνωση των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών καταδεικνύει ότι το πεδίο αντιπαλότητας έχει μεταφερθεί στις Βαλτικές Χώρες και στο Μαυροβούνιο.
Στην Εσθονία λειτουργούν η Εσθονική Αποστολική Ορθόδοξη Εκκλησία υπό το Οικουμενικό Πατριαρχείο και η Εσθονική Εκκλησία της Μόσχας. H Ορθόδοξη Εκκλησία της Λετονίας υπάγεται ακόμη στη Μόσχα, αν και η Ρίγα έχει ζητήσει αυτοκεφαλία. Στη Λιθουανία, το Πατριαρχείο Μόσχας ελέγχει την τοπική Εκκλησία, αλλά από το 2023 λειτουργεί και εξαρχία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Στις Βαλτικές Χώρες, οι ορθόδοξοι συνολικά αποτελούν μια ευάριθμη μειονότητα: 15% του πληθυσμού στην Εσθονία (176.000 άτομα), στη Λετονία το 13% με 15% (350.000 άτομα) και στη Λιθουανία περίπου το 4% (100.000 άτομα). Στο Μαυροβούνιο κυριαρχεί η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία εκπροσωπεί το 70% του πληθυσμού, δηλαδή γύρω στις 450.000 σε σύνολο 630.000. Από το 1993 λειτουργεί όμως και η Ορθόδοξη Εκκλησία του Μαυροβουνίου (γύρω στο 10% του πληθυσμού) που είναι αναγνωρισμένη από το κράτος ως θρησκευτικός οργανισμός, αλλά χωρίς αναγνώριση από το Φανάρι.
Το Κρεμλίνο θα δώσει πολύ σκληρή μάχη για να αποτρέψει την αυτοκεφαλία αυτών των μικρών Εκκλησιών, για γεωπολιτικούς και συμβολικούς λόγους. Η Αθήνα χρειάζεται να στηρίξει το Οικουμενικό Πατριαρχείο απέναντι στις πιέσεις της Μόσχας, μέσω συντονισμένων ενεργειών. Πρώτον, να ενισχύσει τον διάλογο με άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες με σκοπό την υπεράσπιση του οικουμενικού χαρακτήρα του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Δεύτερον, να επενδύσει σημαντικούς πόρους για την ενίσχυση του ρόλου της Μητέρας Εκκλησίας ως πνευματικού κέντρου.
Σε αυτό το σημείο, ωστόσο, πρέπει να γίνει μια επισήμανση. Χωρίς αμφιβολία, κρατικοί δρώντες εργαλειοποιούν τις εκκλησιαστικές διαφορές και υπονομεύουν τον υπερεθνικό χαρακτήρα της Ορθοδοξίας. Η διαίρεση μέσα στην Ορθοδοξία περιορίζει αισθητά την πνευματική της εμβέλεια σε παγκόσμιο επίπεδο, αφού καθιστά αδύνατη την έκφραση ενιαίας θέσης σε ζητήματα πίστης, ηθικής και κοινωνικής δικαιοσύνης. Χρειάζεται ειλικρινής διάλογος μεταξύ όλων των Εκκλησιών για να αποκατασταθεί η πανορθόδοξη ενότητα στον κόσμο.
* Ο κ. Μάνος Καραγιάννης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Reader in International Security στο King’s College London.
