Η είδηση έπεσε σαν βόμβα: ένας 17χρονος νεκρός από τα χέρια ενός 16χρονου στις Σέρρες. Οι κάμερες συνωστίζονται στα δικαστήρια και οι δημοσιογράφοι αγωνίζονται να αποσπάσουν δηλώσεις από γονείς και φίλους. Ο 16χρονος απολογείται και φυγαδεύεται από την πίσω πόρτα του Δικαστικού Μεγάρου. Κρίνεται προφυλακιστέος.
Αν ακολουθήσει τον δρόμο άλλων υποθέσεων με πρωταγωνιστές ανηλίκους, η είδηση θα καταναλωθεί, πιθανόν θα «κιτρινίσει» σε τηλεδικαστήρια και έπειτα θα ξεχαστεί, αφήνοντας να αιωρείται αναπάντητο ένα καίριο ερώτημα: Γιατί το σύστημα απέτυχε για άλλη μια φορά να προλάβει το βίαιο συμβάν και αν είναι πραγματικά αποτελεσματική η φυλάκιση ενός ανηλίκου.
Σε μια προσπάθεια να φωτίσει αυτές τις πτυχές, η «Κ» φέρνει στο προσκήνιο πρόσφατη υπόθεση, μιας επίσης 16χρονης, η οποία για προσωπικές διαφορές επιτέθηκε με μαχαίρι σε νεαρή κοπέλα –που μόλις είχε ενηλικιωθεί– προκαλώντας της σοβαρό τραυματισμό, που παραλίγο να οδηγήσει στον θάνατό της. Η ανήλικη κατηγορήθηκε για απόπειρα ανθρωποκτονίας με πρόθεση και όπως ο ανήλικος από τις Σέρρες, προφυλακίστηκε.
Η Σοφία Μαρτινάκη, επίκουρη καθηγήτρια Κλινικής Κοινωνικής Εργασίας στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, και η Αφροδίτη Μαλλούχου, επιμελήτρια ανηλίκων και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο ίδιο πανεπιστήμιο, μελέτησαν σε βάθος την παραπάνω υπόθεση στο πλαίσιο της ερευνητικής τους δραστηριότητας.
Μιλήσαμε μαζί τους για να καταλάβουμε ποια είναι τα κενά του συστήματος παιδικής προστασίας.
Το προφίλ
Η 16χρονη μεγάλωσε σε δυσλειτουργικό οικογενειακό περιβάλλον. Σύμφωνα με πληροφορίες της «Κ», είχε γίνει «βαλιτσάκι» μεταξύ των δύο γονέων, οι οποίοι βίωναν ένα συγκρουσιακό διαζύγιο και ο καθένας τους προσπαθούσε να δελεάσει το παιδί με διαφορετικούς τρόπους ώστε να πάρει το μέρος του στις δικαστικές διενέξεις που έχουν.
Η ανήλικη παρουσίασε μαθησιακές δυσκολίες και φέρεται να επέδειξε αντιδραστική συμπεριφορά στο σχολείο, με αποτέλεσμα να της επιβληθούν ποινές, όπως αποβολές, και στο τέλος και να μην καταφέρει να περάσει τις τάξεις του γυμνασίου. Αποκομμένη από σχολικό και οικογενειακό περιβάλλον, συνήψε σχέση με ένα νεαρό ενήλικα, ο οποίος μάλιστα είχε βρεθεί αντιμέτωπος με την ποινική Δικαιοσύνη.
Αδυναμία ανταπόκρισης
Ακόμη και όταν υπάρχει πρόθεση έγκαιρης παρέμβασης, πολλές δομές, όπως σχολεία, κοινωνικές υπηρεσίες, θεραπευτικά πλαίσια, δεν έχουν το προσωπικό για να ανταποκριθούν.
Αφροδίτη Μαλλούχου, Επιμελήτρια ανηλίκων
Καμία από τις παραπάνω συμπεριφορές δεν φαίνεται να κινητοποίησε το σχολείο ή την οικογένεια να προβεί σε κάποια παρέμβαση ή πρωτοβουλία η οποία θα υποστήριζε ψυχολογικά την ανήλικη, ώστε να μην οδηγηθεί στη βίαιη πράξη.
«Παιδιά που μεγαλώνουν σε δύσκολα ή δυσλειτουργικά οικογενειακά περιβάλλοντα εμφανίζουν συχνά από πολύ μικρή ηλικία δυσκολίες συμπεριφοράς και ένταξης σε κοινωνικά πλαίσια – ήδη από το νηπιαγωγείο ή το δημοτικό. Στη συγκεκριμένη περίπτωση που εξετάζουμε, αυτές οι ενδείξεις πιθανόν αγνοήθηκαν. Χρειάζεται στενή συνεργασία εκπαιδευτικών και οικογένειας, καθώς και έγκαιρη παραπομπή για αξιολόγηση, ειδικά όταν εκδηλώνεται έντονος θυμός», τόνισε η κ. Μαλλούχου.
Επισήμανε, ωστόσο, ένα κρίσιμο εμπόδιο: την υποστελέχωση. «Ακόμη και όταν υπάρχει πρόθεση έγκαιρης παρέμβασης, πολλές δομές, όπως σχολεία, κοινωνικές υπηρεσίες, υπηρεσίες επιμελητών ανηλίκων, θεραπευτικά πλαίσια, δεν έχουν το προσωπικό για να ανταποκριθούν».
Στην περίπτωση του αγοριού στις Σέρρες, το «Χαμόγελο του Παιδιού» με ανακοίνωσή του γνωστοποίησε πως ήδη από το 2022 είχε μεταβιβάσει στις Αρχές αναφορά ότι ο 16χρονος και τα αδέλφια του ζούσαν σε άθλιες συνθήκες. Την ίδια στιγμή, ο ανήλικος ήταν μέχρι πρόσφατα υπό την επίβλεψη επιμελήτριας ανηλίκων έπειτα από σύλληψή του για κατοχή μικροποσότητας ναρκωτικών.
«Μόνο ένας επιμελητής, τι να κάνει;», διερωτήθηκε η κ. Μαλλούχου, που πλην του προβλήματος της έλλειψης προσωπικού, επισήμανε πως πρέπει να υπάρχει διασύνδεση υπηρεσιών – κοινωνικών υπηρεσιών και σχολείου, καθώς και μια ολιστική υποστήριξη τόσο του παιδιού, όσο και της οικογένειάς του, μια «συνολική πλαισίωση» ώστε να αποφευχθεί το χειρότερο.
«Οχι ξανά εκεί»
Αν ωστόσο η βίαιη πράξη δεν προληφθεί, τι γίνεται με το παιδί-δράστη; Η 16χρονη είχε προφυλακιστεί μέχρι να εκδικαστεί η υπόθεσή της. Υστερα από έξι μήνες στη φυλακή, η ίδια παρακάλεσε: «Μη με στείλετε ξανά εκεί. Είναι κόλαση». Καθώς η Ελλάδα δεν διαθέτει ειδικά καταστήματα κράτησης για ανήλικα κορίτσια, το παιδί οδηγήθηκε σε φυλακές ενήλικων γυναικών. Η φωνή της έτρεμε καθώς αναφερόταν στους καθημερινούς κινδύνους τους οποίους κατήγγειλε ότι αντιμετώπισε και οι οποίοι οδήγησαν το οικογενειακό της περιβάλλον να ζητήσει να προαυλίζεται μόνη της, προκειμένου να προστατευθεί.
Τα λόγια της ανήλικης φωτίζουν ένα ευρύτερο, βαθύ κοινωνικό ζήτημα: είναι η φυλακή κατάλληλος χώρος για ένα παιδί; Οσοι γνωρίζουν το πεδίο απαντούν κατηγορηματικά «όχι».
Εκτός λύσης οι γονείς
Οι γονείς σπάνια εντάσσονται στο πλαίσιο της λύσης, ώστε να υποστηριχθούν από
κοινωνικούς λειτουργούς και ψυχολόγους και να πλαισιώσουν διαφορετικά το παιδί τους στο μέλλον.
Σοφία Μαρτινάκη
Επίκουρη καθηγήτρια Κλινικής Κοινωνικής Εργασίας
«Τα καταστήματα κράτησης δεν αποτελούν περιβάλλον για ένα δεκαεξάχρονο παιδί. Δεν είναι ένας χώρος που μπορεί να ευνοήσει την εξέλιξή του, ούτε να υπηρετήσει τον σκοπό του σωφρονισμού. Δεν υπάρχει τίποτα θεραπευτικό σε αυτό», υπογράμμισε η Σοφία Μαρτινάκη, επίκουρη καθηγήτρια Κλινικής Κοινωνικής Εργασίας, επισημαίνοντας πως η ανήλικη έχει ανάγκη από ουσιαστική ψυχοθεραπευτική στήριξη και όχι από ένα τιμωρητικό περιβάλλον.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η τοποθέτηση της Αφροδίτης Μαλλούχου, επιμελήτριας ανηλίκων και κοινωνικής λειτουργού η οποία διερωτήθηκε ποιο είναι το όφελος –για το παιδί αλλά και για την κοινωνία– εάν το στείλουμε στη φυλακή και τελικά εξέλθει σκληρότερο, επειδή θα έχει υποστεί βία και κακοποίηση. «Ετσι το πρόβλημα δεν λύνεται, αλλά πολλαπλασιάζεται. Οι φυλακές δεν είναι χώροι για παιδιά».
Σημειώνεται ότι το Ειδικό Αγροτικό Σωφρονιστικό Κατάστημα Νέων στην Κασσαβέτεια έχει ξεπεράσει τη δυναμική του. Στην Εθνική Στρατηγική για την Πρόληψη της Βίας και την Αντιμετώπιση της Παραβατικότητας Ανηλίκων προβλέπεται η μετεγκατάσταση των ανήλικων κρατουμένων τόσο από το συγκεκριμένο κατάστημα όσο και από τα ειδικά σωφρονιστικά καταστήματα νέων Βόλου και Αυλώνα σε κατάλληλες δομές, ωστόσο το μέτρο δεν έχει εφαρμοστεί.
Η κατάληξη
Επειτα από μια ιδιαίτερα απαιτητική και πολύωρη ακροαματική διαδικασία, το δικαστήριο αποφάσισε τελικά τη μεταφορά της 16χρονης σε ίδρυμα παιδικής προστασίας μέχρι την εκδίκαση της έφεσης. Παράλληλα, της επιβλήθηκαν αναμορφωτικά μέτρα, όπως η ανάθεση επιμέλειας στην Υπηρεσία Επιμελητών Ανηλίκων, η υποχρεωτική συμμετοχή σε ψυχοθεραπευτικό πρόγραμμα και η απαγόρευση προσέγγισης της παθούσας.
Σύμφωνα με τις δύο ειδικούς, η στιγμή της δικαστικής κρίσης σε υποθέσεις ανηλίκων είναι πάντα ιδιαίτερα δύσκολη και καθοριστική. Οπως επισημαίνουν, η συγκεκριμένη απόφαση φαίνεται να ελήφθη πραγματικά με γνώμονα το «βέλτιστο συμφέρον του παιδιού», επιχειρώντας παράλληλα να διασφαλιστούν η προστασία και η ψυχική αποκατάσταση του θύματος. «Το δικαστήριο καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη δικαίωσης ενός ανθρώπου που βίωσε ένα τραυματικό και εν δυνάμει θανατηφόρο συμβάν και στην αποφυγή μιας τιμωρίας που θα καταστρέψει την υπόλοιπη ζωή ενός ανηλίκου», τονίζουν.
Κατά τις ίδιες, ωστόσο, η υπόθεση αυτή αναδεικνύει την απουσία κατάλληλων δομών για ανήλικους παραβάτες και ενός συστήματος δικαιοσύνης που να συνδυάζει ασφάλεια, παιδαγωγική ευθύνη και πραγματική αποκατάσταση.
Οπως τόνισαν, θα έπρεπε να υπάρχουν εξειδικευμένοι χώροι φιλοξενίας και υποστήριξης παραβατικών παιδιών, μια ανάγκη που δεν μπορούν να καλύψουν τα υπάρχοντα ιδρύματα παιδικής προστασίας. Η Ελλάδα δεν διαθέτει ακόμη τέτοιους. Η κ. Μαλλούχου υπενθύμισε ότι οι Μονάδες Μέριμνας Νέων, που θα μπορούσαν να προσφέρουν αυτήν την εξατομικευμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη φροντίδα, έμειναν δυστυχώς μόνο σε νομοθετική πρόβλεψη, χωρίς ποτέ να υλοποιηθούν. Στην περίπτωση όμως αυτή αναδεικνύεται και μία ακόμη έλλειψη: η απουσία μέριμνας και για την υποστήριξη και αλλαγή συμπεριφοράς των γονέων. Στους γονείς της 16χρονης δεν επιβλήθηκε τίποτα ως αποτέλεσμα της δικαστικής διαδικασίας. Η κ. Μαρτινάκη περιέγραψε πως «οι γονείς σπάνια εντάσσονται στο πλαίσιο της λύσης, ώστε να υποστηριχθούν από κοινωνικούς λειτουργούς και ψυχολόγους και να πλαισιώσουν διαφορετικά το παιδί τους στο μέλλον». Τόνισε μάλιστα ότι η ψυχολογική υποστήριξη δεν πρέπει να αφορά μόνο τον ανήλικο δράστη ή το θύμα, αλλά και τα αδέλφια και των δύο πλευρών, τα οποία συχνά βιώνουν σιωπηλά τραύμα και πίεση.
«Κανένα παιδί χαμένο»
Μπροστά στο ερώτημα αν μπορεί πραγματικά να υπάρξει ελπίδα για παιδιά που εκδηλώνουν τόσο ακραίες και βίαιες συμπεριφορές, η απάντηση της Αφροδίτης Μαλλούχου είναι άμεση και κατηγορηματική: «Κανένα παιδί δεν είναι χαμένη υπόθεση, εφόσον υπάρξει ειλικρινής προσπάθεια από όλους όσοι το περιβάλλουν –γονείς, σχολείο, κοινωνικές υπηρεσίες– χωρίς επικριτική διάθεση και χωρίς εύκολες καταδίκες. Πίσω από κάθε παραβατική πράξη υπάρχει μια ιστορία, ένα βίωμα, μια κραυγή που ζητάει να ακουστεί. Χρειάζεται να ανοίξουμε πραγματικά τα αυτιά –και την καρδιά μας– για να ακούσουμε τι προσπαθούν τα παιδιά να μας πουν».
