Ενώ συνεχίζονται κλιμακούμενες οι κινητοποιήσεις των αγροτών, αξίζει να θυμηθούμε ότι η γεωργία δεν είναι απλώς ένας τομέας της οικονομίας, αλλά ένας στρατηγικός μηχανισμός που παράγει κοινωνική σταθερότητα και ανθεκτικότητα. Αλλωστε, στη σύγχρονη γεωπολιτική σκακιέρα, η έννοια της εθνικής άμυνας έχει ξεπεράσει προ πολλού τα στενά όρια των εξοπλιστικών προγραμμάτων και της στρατιωτικής ισχύος. Σε έναν κόσμο που κλυδωνίζεται από την κλιματική κρίση και τις διαταραχές στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες, η αγροδιατροφική επάρκεια αναδεικνύεται σε κρίσιμο παράγοντα εθνικής ασφάλειας. Η ιστορική αναδρομή επιβεβαιώνει ότι η πείνα υπήρξε συχνά ο πιο αποτελεσματικός πολιορκητικός κριός. Από την αρχαιότητα, ο έλεγχος των πηγών τροφής καθόριζε την έκβαση των συγκρούσεων. Στη νεότερη ιστορία, η εμπειρία των παγκοσμίων πολέμων αλλά και της «Διπλωματίας των Σιτηρών» κατά τον Ψυχρό Πόλεμο κατέδειξε ότι οι χώρες που δεν διέθεταν επισιτιστική αυτονομία κατέρρευσαν εκ των έσω. Αντίθετα, η ικανότητα μιας χώρας να θρέψει τον πληθυσμό της σε περιόδους αποκλεισμού αποτελεί μια από τις κύριες μορφές άμυνας.
Τα πρόσφατα παραδείγματα της κρίσης στην Ουκρανία και της πανδημίας COVID-19 κατέδειξαν μέσω της εργαλειοποίησης των εξαγωγών σιτηρών και της κατακόρυφης αύξησης των τιμών των λιπασμάτων ότι η εξάρτηση από τρίτες χώρες για βασικά αγαθά αποτελεί στρατηγική τρωτότητα. Την ίδια στιγμή, η αύξηση της τιμής βασικών τροφίμων μπορεί να αποτελέσει τον βασικό πυροδότη κοινωνικών αναταραχών, όπως αποδείχθηκε από την Αραβική Ανοιξη. Για την Ελλάδα, επομένως, η διατήρηση της αγροτικής παραγωγής δεν είναι μόνο οικονομικό ζήτημα, αλλά ζήτημα αποτροπής κοινωνικών εντάσεων που θα μπορούσαν να υπονομεύσουν την εθνική ομοψυχία.
Για να θωρακιστεί η χώρα απέναντι στις σύγχρονες απειλές, απαιτείται μια ριζική αναθεώρηση της αγροτικής πολιτικής και στο πλαίσιο ενός ευρύτερου αμυντικού σχεδιασμού. Οι προτάσεις για το μέλλον κινούνται σε τρεις κεντρικούς άξονες:
Θεσμική ενσωμάτωση και στρατηγικά αποθέματα: Η γεωργία πρέπει να αποτελέσει αναπόσπαστο κομμάτι του εθνικού αμυντικού σχεδιασμού. Είναι επιτακτική η δημιουργία και η συντήρηση στρατηγικών αποθεμάτων σπόρων, ζωοτροφών και βασικών τροφίμων (όπως σιτηρά και ελαιόλαδο), καθώς και ενεργειακών προϊόντων (βιοκαύσιμα). Η δυνατότητα ταχείας μετάβασης από εμπορικές σε βασικές καλλιέργειες επιβίωσης πρέπει να είναι σχεδιασμένη σε επίπεδο περιφερειακών ενοτήτων με τη δημιουργία περιφερειακών κόμβων διανομής τροφίμων. Ιδιαίτερα όσον αφορά την εξασφάλιση της επάρκειας ζωικής πρωτεΐνης, θα πρέπει να δοθεί έμφαση στην αιγοπροβατοτροφία με τα ιδιαίτερα ανταγωνιστικά χαρακτηριστικά της καθώς και στην πτηνοτροφία με τους σύντομους και αποδοτικούς κύκλους παραγωγής.
Συνδυασμός υποδομών γεωργίας και άμυνας: Οι υποδομές του πρωτογενούς τομέα (αρδευτικά δίκτυα, σιλό, αποθήκες) πρέπει να θεωρούνται εν δυνάμει συστατικά της εφοδιαστικής αλυσίδας αμυντικών και έκτακτων αναγκών και να διασφαλιστεί η ανθεκτικότητά τους απέναντι σε φυσικές ή ανθρωπογενείς καταστροφές.
Τεχνολογική θωράκιση και βιοεπιτήρηση: Η υιοθέτηση της γεωργίας ακριβείας και η χρήση drones και βιοαισθητήρων δεν αποσκοπούν μόνο στην αύξηση της παραγωγής, αλλά και στην προστασία από την αγροτρομοκρατία και τις κυβερνοεπιθέσεις στις υποδομές άρδευσης. Η επένδυση στη «βιοεπιτήρηση» (biosurveillance) επιτρέπει την έγκαιρη ανίχνευση παθογόνων που θα μπορούσαν να πλήξουν τη φυτική ή ζωική παραγωγή, όπως δυστυχώς έγινε φανερό με την ευλογιά των προβάτων.
Ο πόλος των ακριτικών περιοχών: Οι αγρότες στον Εβρο και στα Δωδεκάνησα επιτελούν διπλό ρόλο: είναι παραγωγοί και ταυτόχρονα «φύλακες» των συνόρων. Η δημογραφική ενίσχυση αυτών των περιοχών μέσω της αγροτικής ανάπτυξης είναι εθνική προτεραιότητα. Η συμπληρωματική εκπαίδευση των αγροτών σε θέματα πολιτικής προστασίας θα μπορούσε να μετατρέψει την ύπαιθρο σε ένα αδιάσπαστο εφεδρικό δίκτυο ασφάλειας. Στο ίδιο πλαίσιο θα πρέπει πιθανόν να θεσπιστούν ασκήσεις διαχείρισης αγροτικών κρίσεων (για παράδειγμα, άσκηση περίπτωσης αποκλεισμού νησιού χωρίς αποθέματα τροφίμων), καθώς και η εισαγωγή γεωργικών σεναρίων στην Πολιτική Προστασία. Θα πρέπει, τέλος, να δημιουργηθεί μια εθνική γραμμή χρηματοδότησης αγροτικής ανθεκτικότητας.
Συμπερασματικά, η επισιτιστική κυριαρχία αποτελεί μια νέα γραμμή άμυνας. Η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιήσει το επιστημονικό δυναμικό της και την αγροτική της παράδοση για να οικοδομήσει ένα μοντέλο «Επισιτιστικής θωράκισης», η οποία θα ξεκινάει από το χωράφι ως βασικό συστατικό της γεωπολιτικής μας επιβίωσης.
* Ο κ. Σπύρος Κίντζιος είναι καθηγητής, πρύτανης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών.
