Παραμονές Χριστουγέννων στο Ηράκλειο. Οχι για πρώτη φορά, αλλά με εκείνη τη βαριά προσδοκία που κουβαλά όποιος επιστρέφει στην πόλη όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε. Με τη μνήμη να συγκρίνει, να αντιστέκεται, να ψάχνει σημεία αναγνώρισης. Και με την πραγματικότητα να επιμένει να συντρίβει κάθε ψευδαίσθηση. Το σημερινό Ηράκλειο δεν έχει καμία σχέση με το Ηράκλειο που γνωρίζαμε. Είναι μια πόλη που μοιάζει να κρύβεται πίσω από αντιαισθητικά νάιλον, πρόχειρες κατασκευές, μόνιμες εργοταξιακές δικαιολογίες και μια γενικευμένη παραίτηση από κάθε έννοια φροντίδας.
Η πανέμορφη πλατεία στα Λιοντάρια, με την κρήνη Μοροζίνι, δεν υπάρχει πια όπως την ξέραμε. Μόνο ως ανάμνηση. Το ιστορικό και συμβολικό κέντρο της πόλης έχει μετατραπεί σε έναν απροσδιόριστο χώρο διέλευσης, χωρίς χαρακτήρα, χωρίς μέτρο, χωρίς σεβασμό στην ίδια του την ιστορία. Δεν μπορείς να περπατήσεις. Οχι μεταφορικά, κυριολεκτικά. Σκουπίδια παντού, πεζοδρόμια κλεισμένα, βρώμικα, επικίνδυνα. Περπατάς και δεν καταλαβαίνεις την υποβάθμιση μόνο από αυτό που βλέπεις, αλλά και από αυτό που κολλά στα παπούτσια σου. Η καθημερινή εμπειρία του δημόσιου χώρου είναι εμπειρία προσβολής.
Χρήμα υπήρξε. Και υπάρχει. Αυτό που δεν υπήρξε ποτέ ήταν σχέδιο, αισθητική, όραμα. Παντού περισσότερη ασχήμια, περισσότερη υποβάθ- μιση, περισσότερη αυθαιρεσία.
Η κατάσταση ορισμένων ιστορικών κτιρίων στο κέντρο της πόλης είναι ακόμη πιο θλιβερή. Κλειστά, ρημαγμένα. Και μέσα σε όλα αυτά, η δυσοσμία που αναδύεται από τη στοά Ρεγγινάκη, έναν χώρο ιστορικό για το Ηράκλειο. Η πόλη έχει γίνει σύμβολο κατάρρευσης του στοιχειώδους σεβασμού προς τον δημόσιο χώρο και τη συλλογική μνήμη.
Ανοιξε ο περίπατος πάνω στα ενετικά τείχη, όπως είχε ανοίξει προ ετών και το πρόσωπο της πόλης προς τη θάλασσα. Εργα, που θα μπορούσαν να είναι αναβάθμιση για την πόλη. Περπατάς στα τείχη και βλέπεις από ψηλά όχι την ομορφιά, αλλά την ασχήμια μιας τριτοκοσμικής πόλης. Ενα δάσος από μπετόν, πολυκατοικίες σε διαγωνισμό κακογουστιάς, απουσία πρασίνου, απουσία ορίζοντα, απουσία στοιχειώδους πολεοδομικής σκέψης. Από τον προμαχώνα Μαρτινένγκο, το υψηλότερο σημείο των ενετικών τειχών, όπου διαβάζεις στον τάφο του Καζαντζάκη την περίφημη ρήση του «Δεν ελπίζω τίποτα. Δεν φοβούμαι τίποτα. Είμαι λέφτερος», κατηφορίζοντας προς τα θαλάσσια τείχη σε καταλαμβάνει μια βαθιά θλίψη. Οι εγκαταλελειμμένες αποθήκες, οι σιωπηλοί όγκοι μιας άλλης εποχής, θυμίζουν την παραγωγική ζωντάνια που γνώρισε κάποτε το Ηράκλειο. Σήμερα, όμως, η μακρόχρονη αχρησία των κτιρίων, σχεδόν μισός αιώνας εγκατάλειψης με την τραγική φθορά τους, προσβάλλουν βάναυσα την εικόνα της πόλης, όπως αυτή αποκαλύπτεται από τα τείχη.
Η περίφημη πλατεία Ελευθερίας, άλλοτε τόπος συγκέντρωσης, χαράς και ζωής των Καστρινών, έχει αλλάξει εικόνα. Κάθε χρόνο γίνεται χειρότερη από τον προηγούμενο. Ανόητες, ημιτελείς παρεμβάσεις, έργα χωρίς αρχή και τέλος, κατασκευές που την καθιστούν όλο και πιο δυσπρόσιτη, πιο αφιλόξενη, για τους ίδιους τους κατοίκους. Δεν μοιάζει με πλατεία. Μοιάζει με αποτυχημένο πείραμα.
Εχει βιομηχανία, σπουδαίο αγροτικό τομέα και παράγει πάνω από το 10% των τουριστικών εσόδων της χώρας. Δεν πρέπει να συνεχίσει να ξεθωριάζει. Θα είναι πλήγμα συνολικά για τον τόπο.
Και όλα αυτά σε έναν νομό όπου έχουν πέσει δισεκατομμύρια. Επιδοτήσεις, δημόσιες επενδύσεις, προσωπικές περιουσίες για τουριστικά καταλύματα, λιμάνι, καινούργιο αεροδρόμιο, αγροτικός τομέας, ένα τεράστιο και πυκνό δίκτυο δρόμων που απλώνεται σε όλο τον νομό. Χρήμα υπήρξε. Και υπάρχει. Αυτό που δεν υπήρξε ποτέ ήταν σχέδιο, αισθητική, όραμα. Παντού περισσότερη ασχήμια, περισσότερη υποβάθμιση, περισσότερη αυθαιρεσία. Το μόνο που θυμίζει Ηράκλειο και την τεράστια ιστορία του είναι το κάστρο του Γκούλε και το Παλιό Ενετικό Λιμάνι.
Βλέπεις τα πολυτελή αυτοκίνητα, τα γεμάτα εστιατόρια, τα μπαρ που δεν πέφτει καρφίτσα, και καταλαβαίνεις ότι τα λεφτά είναι πολύ περισσότερα από παλιά. Αυτό που είναι πολύ λιγότερο είναι η αισθητική. Και πάνω απ’ όλα ο πολιτισμός. Οχι ο πολιτισμός ως εκδήλωση ή φεστιβάλ, αλλά ο πολιτισμός της καθημερινότητας, του σεβασμού, της φροντίδας του κοινού χώρου.
Υπάρχουν ευθύνες στις δημοτικές αρχές, αλλά και στην Πολιτεία γιατί επέτρεψαν το Ηράκλειο να γίνει μια πόλη, που έμαθε να ζει με τη φθορά σαν να είναι φυσική κατάσταση. Μια πόλη με ιστορικό βάθος, σε ιστορική αμνησία.
Το Ηράκλειο, όμως, δεν είναι μόνο η ιστορία του, είναι και το παρόν του. Είναι η πρωτεύουσα ενός κρίσιμου νομού για την Ελλάδα. Εχει βιομηχανία, σπουδαίο αγροτικό τομέα και παράγει πάνω από το 10% των τουριστικών εσόδων της χώρας. Δεν πρέπει να συνεχίσει να ξεθωριάζει. Θα είναι πλήγμα συνολικά για τον τόπο.
Αν θέλει να αλλάξει, δεν χρειάζεται άλλα χρήματα. Χρειάζονται κανόνες, συνέχεια, αυστηρότητα και αισθητική παιδεία. Χρειάζεται όμως και ενεργοποίηση των ίδιων των πολιτών, που δεν μπορούν να αποδέχονται αδιαμαρτύρητα την υποβάθμιση του δημόσιου χώρου. Χρειάζεται ξεκάθαρη κινητοποίηση του δημάρχου και των αρμόδιων Αρχών, ώστε να σταματήσει η άναρχη κατάληψη της πόλης από το πλαστικό, τις πρόχειρες κατασκευές και τη ρύπανση που αλλοιώνει την εικόνα και την ποιότητα ζωής.
Η αποκατάσταση της εικόνας του Ηρακλείου προϋποθέτει έναν σταθερό μηχανισμό ελέγχου και εφαρμογής κανόνων, ένα σαφές αισθητικό πλαίσιο για τον δημόσιο χώρο και συνέπεια στον χρόνο. Χωρίς αποσπασματικές παρεμβάσεις και χωρίς ανοχή στην αυθαιρεσία. Μόνο με συνδυασμό πολιτικής βούλησης, διοικητικής επάρκειας και κοινωνικής συμμετοχής μπορεί να ανακτηθεί η χαμένη συνοχή και αξιοπρέπεια της πόλης.
Γράφω, λοιπόν, αυτό όχι ως επισκέπτης, αλλά ως άνθρωπος που γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Ηράκλειο. Που κουβαλά αυτή την πόλη μέσα του και πονά όταν τη βλέπει να κακοποιείται. Οι γιορτές κάνουν τη σύγκριση πιο σκληρή. Γιατί τότε καταλαβαίνεις πόσο φτωχή μπορεί να γίνει μια πόλη όταν της λείπει όχι το χρήμα, αλλά το μέτρο, η ευθύνη και η στοιχειώδης αγάπη για το παρελθόν της.
* Ο κ. Μιχάλης Σάλλας είναι πρόεδρος του Lyktos Group, επίτιμος πρόεδρος της Τράπεζας Πειραιώς, πρώην καθηγητής πανεπιστημίου.
