Ο Ηλίας Μπαρτζιώκας δεν έφυγε από τον Παλαμά Καρδίτσας. Ζει εκεί, δύο χρόνια και τρεις μήνες μετά την καταστροφή. Οι πληγές όμως του «Daniel» είναι ακόμη γύρω του ανοιχτές. Βλέπει τα οικόπεδα που έχουν μείνει άδεια τώρα που τα ερείπια έχουν μαζευτεί και θυμάται ακόμη και τον ήχο που έκαναν τα πλίνθινα σπίτια όταν κατέρρεαν. «Ξέρετε, ο ήχος ενός σπιτιού που καταρρέει είναι εκκωφαντικός», λέει σήμερα στην «Κ». «Αντιλαλεί, σε περικυκλώνει από παντού σαν προβολή σε κινηματογράφο. Τις πρώτες τρεις ημέρες, μας ξυπνούσε μέσα στη νύχτα. Είναι κάτι που δεν το ξεχνάς ποτέ».
Ο βιβλιοπώλης του Παλαμά περιγράφει πώς η φυσική καταστροφή άλλαξε για πάντα τη ζωή στη μικρή κωμόπολη του Κάμπου. Οι αφηγήσεις του αντανακλούν την πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης, που δεν είναι πια ένα ζοφερό σενάριο για το μέλλον. Είναι το βίωμα χιλιάδων ανθρώπων στην «καρδιά» της χώρας, πολλοί εκ των οποίων αναγκάστηκαν να φύγουν από τις εστίες τους.
και στην ψιχάλα τα παιδιά φοβούνται, εξαφανίζονται», λέει για τις πληγές που άφησε ο «Daniel».
«Αυτό που ζήσαμε είναι πολύ διαφορετικό. Μας σημάδεψε στην καθημερινότητα, στη σκέψη, στο συναίσθημα, ακόμη και στην αισθητική μας», διηγείται. Τα σπίτια που κατέρρευσαν δεν έχουν αντικατασταθεί. «Υπάρχει και εδώ όπως σε πολλά άλλα μέρη ένα θέμα με το σχέδιο πόλης, η κύρια αιτία όμως είναι η οικονομική. Θα σας μιλήσω για τον εαυτό μου. Εχω χάσει τη γυναίκα μου και μένω με την ηλικιωμένη μητέρα μου σε ένα σπίτι 145 τ.μ. Τώρα μένουμε σε μια προσθήκη 40 τ.μ., γιατί δεν υπάρχει δυνατότητα να επισκευαστεί το υπόλοιπο. Περιμένουμε σιγά σιγά να πάρουμε αποζημιώσεις, λάβαμε 6.600 ευρώ για την οικοσκευή. Το ίδιο αντιμετωπίζουν όλοι. Ως αποτέλεσμα, πολλοί άνθρωποι μετακόμισαν σε γειτονικές πόλεις, ή στα παιδιά τους αν έμεναν κάπου στη Βόρεια Ελλάδα. Πριν από την καταστροφή, ο Παλαμάς είχε ήδη μια φθίνουσα πληθυσμιακά πορεία, η οποία επιταχύνθηκε. Πλέον είμαστε σαφώς λιγότεροι. Ειδικά στους νέους, ξεκίνησε ένα ρεύμα μετανάστευσης κυρίως προς την Ολλανδία, όπου υπάρχουν πολλές δουλειές στην εστίαση. Οι νέοι που φεύγουν, δεν επιστρέφουν».
Τι έχει απομείνει στην κοινότητα; Δεν είναι όλα μαύρα, λέει ο κ. Μπαρτζιώκας. «Υπάρχουν πολλά πράγματα που θα μπορούσε να πει κανείς. Ας ξεκινήσουμε από τα θετικά. Οπως συμβαίνει στις φυσικές καταστροφές, υπήρξε πολύ μεγάλη αλληλεγγύη στην τοπική κοινωνία, όσο κράτησε η αίσθηση ότι βρισκόμαστε σε κίνδυνο. Μετά επιστρέψαμε… στις “εργοστασιακές ρυθμίσεις”», λέει γελώντας ο ίδιος. «Υπήρξε και πολύ μεγάλη συμπαράσταση από όλη την Ελλάδα. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα: Εχω βιβλιοχαρτοπωλείο και τις πρώτες δύο χρονιές μετά την καταστροφή πούλησα ελάχιστα σχολικά, γιατί τα παιδιά λάμβαναν τα πάντα από προσφορές. Πολλοί άνθρωποι, εμού συμπεριλαμβανομένου, μείναμε στον δρόμο, χωρίς μια αλλαξιά ρούχα. Χάρη στην αλληλοϋποστήριξη, στάθηκε πολύς κόσμος στα πόδια του».
Εχασαν τα πάντα
Πέρα από το υλικό, το συναισθηματικό φορτίο είναι μεγάλο. «Κατ’ αρχάς, ας μιλήσουμε για την απώλεια. Επισήμως οι νεκροί από τον “Daniel” ήταν δώδεκα, αλλά στην πραγματικότητα ήταν πολύ περισσότεροι. Πολλοί ηλικιωμένοι πέθαναν από τον Οκτώβριο μέχρι τον Δεκέμβριο εκείνης της χρονιάς, είτε επειδή παρέμειναν για ώρα στο νερό και αρρώστησαν βαριά είτε από τη στενοχώρια τους γιατί έχασαν τα πάντα. Πάρε έναν άνθρωπο που είχε το νοικοκυριό του, την κουζίνα του, την αποθήκη του, τα πράγματά του και στέρησέ του τα όλα στη δύση της ζωής του. Δεν είναι εύκολο να το δεχθείς. Χάνεις τη διάθεση για ζωή».
Η υπόθεση αυτή δεν αφορά μόνο τους ηλικιωμένους. «Είναι πολύ βάρβαρο να κάθεσαι να ξεδιαλέγεις και να πετάς τα πράγματά σου. Εγώ από τα 14 έγραφα σε εφημερίδες, είχα αρχείο, χειρόγραφα, φωτογραφίες από τις διάφορες φάσεις της ζωής μου. Ολα βρέθηκαν στις λάσπες: τα πράγματα που είχα ως φοιτητής, η προίκα της μάνας μου, τα πράγματα των αδερφών μου, ένας σωρός σκουπίδια. Ηταν οι ζωές που μας ακολουθούσαν κάθε φορά που κλείναμε έναν κύκλο. Θυμάμαι χαρακτηριστικά τις πρώτες ημέρες, καθώς ξεδιάλεγα και πετούσα, ήρθε ένα ζευγάρι τσιγγάνων και με ρώτησε αν μπορούσε να πάρει κάποια πράγματα από αυτά που πετούσα. «Να ξέρετε τι παίρνετε», τους είπα. Με ρώτησαν τι εννοούσα. «Πάρτε ό,τι θέλετε, αλλά να ξέρετε ότι παίρνετε ψυχή».
Σημαντικό είναι και το μετατραυματικό στρες. «Ιδίως στα παιδιά. Θα σας πω δύο παραδείγματα. Πριν από την καταστροφή, τα παιδάκια ζητούσαν παιχνίδια τρακτέρ, φορτηγά. Είμαστε μια αγροτική περιοχή και αυτές τις εικόνες είχαν. Μετά την καταστροφή έρχονταν όλα και ζητούσαν ελικόπτερα, επειδή είχαν ζήσει τις επιχειρήσεις διάσωσης. Για δύο χρόνια πουλούσα παιχνίδια ελικόπτερα. Ενα δεύτερο παράδειγμα είναι η βροχή. Ακόμα και στην ψιχάλα τα παιδιά φοβούνται, εξαφανίζονται».
Για τον κ. Μπαρτζιώκα, υπάρχει και μια αισθητική διάσταση. «Οι κάτω των 45, ήταν όλοι με ένα κινητό στο χέρι. Βίωναν την αποτύπωση της στιγμής, όχι την ίδια τη στιγμή. Η αλήθεια είναι ότι ζήσαμε φοβερές εικόνες, σαν ταινία. Είδαμε ψάρια καταμεσής στον Κάμπο. Θυμάμαι μια κότα επάνω σε ένα κομμάτι νοβοπάν μέσα στο νερό, να την παρασύρει το ρεύμα μπροστά μας κι αυτή να κάθεται ήρεμη. Ενας ασβός ανέβηκε στο μπαλκόνι μας και κάθισε ζαρωμένος σε μια γωνιά, έψαχναν και τα ζώα τρόπο να σωθούν από αυτά που κάναμε στη φύση. Οταν ζεις αυτά τα πράγματα, δεν μπορώ να καταλάβω πώς σηκώνεις το κινητό για να βγάλεις βίντεο. Σαν να συμβαίνουν σε κάποιον άλλον και όχι σε εσένα».
Δεν τα παρατάμε
Υστερα από όλα αυτά, έχει «τελειώσει» ο Παλαμάς;», ρωτάω. «Οχι. Τα λουλούδια ανθίζουν και μέσα στη λάσπη», λέει με σιγουριά. «Αυτός είναι ο τόπος μας, τον αγαπάμε. Δεν θα τα παρατήσουμε ποτέ».
Το κλίμα αλλάζει πιο γρήγορα από τις συνειδήσεις
Πλημμύρες στη Θεσσαλία και στη Μάνδρα, μεγα-πυρκαγιές στο Μάτι, στην Εύβοια, στον Εβρο. Ο πολλαπλασιασμός των ακραίων καιρικών φαινομένων και των συνεπειών τους επηρέασε όχι μόνο την οικονομία και την κοινωνία, αλλά και την επιστημονική γνώση. Ωστόσο, σύμφωνα με ειδικούς επιστήμονες, δεν επηρέασε όσο θα περίμενε κανείς την πολιτική, καθώς το βάρος εξακολουθεί να δίδεται στην αντιμετώπιση και όχι στην πρόληψη.
«Τα τελευταία χρόνια έχουμε τεκμηριώσει την κλιματική αλλαγή και στη χώρα μας, την ταχεία αύξηση των έντονων καιρικών φαινομένων, που έχουν μεγάλες συνέπειες σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο», λέει ο Κώστας Λαγουβάρδος, διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών. «Ο “Daniel” ήταν σημείο καμπής, καθώς άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τα καιρικά φαινόμενα. Ηταν κάτι τόσο ακραίο, που όμοιό του δεν είχε ξαναζήσει ποτέ η χώρα. Και βέβαια, είδαμε τι επιπτώσεις μπορεί να έχει κάτι τόσο καταστροφικό στην κοινωνία. Ως επιστήμονες, λοιπόν, διαπιστώσαμε τη σημασία που έχουν πλέον τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για την προστασία του πληθυσμού και την προετοιμασία του κρατικού μηχανισμού».
Σήμερα η Περιφέρεια Θεσσαλίας αναπτύσσει ένα τέτοιο σύστημα. «Είναι η μόνη», επισημαίνει ο κ. Λαγουβάρδος. «Δεν έχουμε ακόμη επενδύσει συστηματικά στην πρόληψη. Στα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, τα οποία θα μας πουν με τρόπο εστιασμένο στον τόπο και στον χρόνο τι βροχή περιμένουμε, πόσο φουσκώνει ένα ποτάμι, τι επιπτώσεις θα έχουμε, που θα μας δώσουν χρόνο να προστατευθούμε».
«Δυστυχώς η πολιτεία, παρότι αντιλαμβάνεται την ανάγκη, εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να επενδύει περισσότερο στην αντιμετώπιση και στην αποκατάσταση, παρά στην πρόληψη».
«Οι μεγάλες φυσικές καταστροφές μάς δίδαξαν στην πράξη ότι πρέπει γρήγορα να επενδύσουμε σε τεχνολογίες για την πρόληψη και τη διαχείριση. Επίσης μας έδειξε ότι πρέπει να αυξήσουμε την προστασία των υποδομών μας στην ενέργεια και στις επικοινωνίες, να τις οχυρώσουμε καλύτερα», προσθέτει ο Μανώλης Βασιλάκης, διευθυντής του Εργαστηρίου Τηλεανίχνευσης στο Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
«Δυστυχώς η πολιτεία, παρότι αντιλαμβάνεται την ανάγκη, εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να επενδύει περισσότερο στην αντιμετώπιση και στην αποκατάσταση, παρά στην πρόληψη. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Θεσσαλίας. Υπέστη μεγάλες ζημιές με τον “Ιανό” και αντί τα επόμενα χρόνια να επενδύσει στην ενίσχυση της προστασίας της, απλά προχώρησε σε αποκατάσταση των ζημιών, που καταστράφηκαν ξανά με τον “Daniel”».
Ενα ερώτημα είναι κατά πόσον άλλαξε την κοινωνία. «Εκαναν οι καταστροφές την κοινωνία να συνειδητοποιήσει ότι δεν πρέπει να χτίζει στα ρέματα ή μέσα στα δάση; Νομίζω πως όχι. Η αίσθησή μου είναι ότι επαναλαμβάνουμε τα λάθη μας», εκτιμά ο κ. Λαγουβάρδος. «Ως κοινωνία οι Ελληνες είμαστε αναβλητικοί, πιστεύουμε ότι η καταστροφή αφορά πάντα κάποιον άλλο. Δεν είναι μόνο για οικονομικούς λόγους, αλλά και θέμα νοοτροπίας», υποστηρίζει ο κ. Βασιλάκης.
«Με τον ίδιο τρόπο αντικατοπτρίζεται το ζήτημα και στην πολιτική. Υπάρχει αδυναμία μακροχρόνιου σχεδιασμού. Δεν πιστεύει κανείς ότι μπορούμε μέσα σε λίγα χρόνια να αλλάξουμε τις γέφυρες και τους εγκιβωτισμούς των ποταμών, πρέπει όμως να προγραμματίσουμε σε βάθος πολλών ετών τις αλλαγές που σταδιακά πρέπει να κάνουμε – και να τις κάνουμε».
Μια σημαντική μάχη που πρέπει να δώσουν οι επιστήμονες αφορά και την παραπληροφόρηση. «Δυστυχώς βλέπουμε καθημερινά τον βιασμό της επιστήμης από διάφορους ανθρώπους που υποδύονται τους ειδικούς, την τρομολαγνεία. Αλλά και την άρνηση της κλιματικής αλλαγής ακόμη και από αρχηγούς κρατών», τονίζει ο κ. Λαγουβάρδος. «Στην Ελλάδα δεν έχουμε αντιμετωπίσει ακόμη το ζήτημα θεσμικά, είναι κάτι που πρέπει να αρχίσουμε στην επιστημονική κοινότητα να συζητούμε. Ευθύνη φέρουν και τα μέσα ενημέρωσης, αλλά και οι δημοσιογράφοι, που πρέπει να καταλαβαίνουν τη σημασία της επιστήμης».
