Είναι μεγάλη και συχνά φορτισμένη η συζήτηση για το πώς ο τουρισμός έχει επηρεάσει και αλλάξει τη φυσιογνωμία των πόλεών μας το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα. Αν σκεφτούμε ότι ο Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών το 2000 κατέγραψε 2,9 εκατ. διεθνείς αφίξεις και το 2024 7,9 εκατ. αφίξεις, η προφανής απάντηση είναι «πολύ»! Οι συχνά λαϊκιστικές απόψεις, ενίοτε και υπουργών της κυβέρνησης ή αυτοδιοικητικών αρχόντων, μιλούν για αλλοίωση της αυθεντικότητας και υπέρμετρη επιβάρυνση της κυκλοφορίας εξαιτίας του «αναγκαίου κακού» του τουρισμού, ενώ οι πιο ψύχραιμοι προσπαθούν να αναλύσουν τα δεδομένα, να κεφαλαιοποιήσουν τα θετικά και να διορθώσουν τις στρεβλώσεις.
Ο,τι συνέβη στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη τουριστικά, αυτά τα τελευταία 25 χρόνια, δεν διαφέρει πολύ από αυτό που βίωσαν άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις. Ισως εμείς το βιώσαμε πιο έντονα, γιατί μπήκαμε στον 21ο αιώνα ουραγοί και σήμερα ατενίζουμε κορυφές ως το πέμπτο ισχυρότερο τουριστικό brand παγκοσμίως, αλλά –φευ!– συχνά διαμαρτυρόμενοι και ξορκίζοντας αυτήν την καλή μας τύχη. Το 2000, η Αθήνα και άλλες μεγάλες σημαντικές πόλεις μας βρέθηκαν μπροστά στην τεράστια πρόκληση της διοργάνωσης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004.
Μια έκρηξη επενδύσεων σε δημόσιες υποδομές άλλαξε σε μόλις τέσσερα χρόνια την εικόνα και βελτίωσε υποδομές που βρίσκονταν στη δημόσια συζήτηση για δεκαετίες. Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών, Αττική Οδός, πλήρης αναβάθμιση ξενοδοχειακού δυναμικού, επεμβάσεις στο terminal της κρουαζιέρας του λιμανιού του Πειραιά, επενδύσεις στο παραλιακό μέτωπο δημιούργησαν μια πόλη που τον Αύγουστο του 2004 έλαμψε και ξαναμπήκε δυναμικά στον τουριστικό χάρτη.
Οι Αμερικανοί, οι οποίοι μαζικά εγκατέλειψαν την Αθήνα το 1985, μετά την τρομοκρατική ενέργεια στο αεροπλάνο της TWA, ανακάλυψαν πάλι την πρωτεύουσα, ήρθαν ξανά για κρουαζιέρα στο Αιγαίο και «ανάγκασαν» με τον τρόπο αυτό την τότε κυβέρνηση να υποχωρήσει μερικώς από την αναχρονιστική και απολύτως προστατευτική ισχύ του «καμποτάζ», ενισχύοντας έτσι το τουριστικό ρεύμα.
Εγινε χειρότερη η Αθήνα από το 2000 έως το 2008; Προφανώς και όχι! Βελτιώθηκε σε υποδομές, προστέθηκαν ποιοτικές ξενοδοχειακές κλίνες, βελτιώθηκαν δρόμοι, λιμάνι και αεροδρόμιο, και η ποιότητα ζωής των κατοίκων παρουσίασε σημαντική άνοδο. Ηταν οι αυξανόμενες τουριστικές ροές που έφεραν την παρακμή; Οχι βέβαια! Τα γεγονότα μετά τη δολοφονία του άτυχου Γρηγορόπουλου και η χρεοκοπία του 2010 οδήγησαν σε μια απίστευτη ύφεση και ραγδαία αποδόμηση ό,τι καλού είχε γίνει την προηγούμενη δεκαετία, και σε πολύ μεγάλο βαθμό οφειλόταν και στον τουρισμό.
Τα δύσκολα χρόνια 2010-2013, η Αθήνα υπήρξε αρκετά συχνά πόλη-φάντασμα, βρώμικη, άναρχη, σκοτεινή και σίγουρα όχι λόγω τουρισμού, αφού πρακτικά τα χρόνια αυτά οι τουρίστες ήταν ελάχιστοι. Και τότε έγινε το εξής καταπληκτικό: η ύφεση, η ανέχεια, η υπερβολικά μεγάλη ιδιοκτησία των Ελλήνων, πολύ πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσον όρο, και τα «τέκνα-disruptors» της παγκοσμιοποίησης, δηλαδή το Airbnb και οι low cost air carriers, δημιούργησαν μια νέα τουριστική έκρηξη, αυτή τη φορά όχι με την προσδοκία ενός σπουδαίου γεγονότος, αλλά ενός αντιδότου, μπορεί και του μόνου στην απελπιστική ύφεση.
Αυτή τη φορά, που από το 2014 έως την πανδημία ζήσαμε συνεχόμενες ανοδικές τουριστικές χρονιές, το πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων ήταν σχεδόν μηδενικό, η χώρα σε μνημόνια το μεγαλύτερο διάστημα και η νέα ανάπτυξη εξελίχθηκε χωρίς σχεδιασμό, χωρίς στρατηγική, αλλά με μεγάλη ένταση. Δεκάδες χιλιάδες κλίνες βραχυχρόνιας μίσθωσης λειτούργησαν σε γκρίζα ζώνη και προστέθηκαν στις νέες ξενοδοχειακές κλίνες, προκαλώντας ασφυξία κάποιες στιγμές του χρόνου, αλλά και άδικη δαιμονοποίηση του τουρισμού από κάποιους.
Κι ενώ η πανδημία και η διετία 2020-2021 έδωσαν μεγάλες ευκαιρίες ανασυγκρότησης και σχεδιασμού, επελέγη για μία ακόμη φορά η για χρόνια δοκιμασμένη και απολύτως επιτυχής λογική του «αυτόματου πιλότου», με συνέπεια η εκρηκτική τουριστική τετραετία 2022-2025, αντί ευφορίας, να δημιουργήσει αδιέξοδες συζητήσεις για τη σημασία του τουρισμού, την αναγκαιότητά του και τις επιπτώσεις του στις κοινωνίες, θετικές και αρνητικές.
Πού βρισκόμαστε λοιπόν σήμερα; Οι πόλεις μας, οι περισσότερες τουλάχιστον, έχουν καλύτερες υποδομές, αεροδρόμια, δρόμους, λιμάνια, ξενοδοχεία, μουσεία και πολιτιστικούς χώρους, και για όλα αυτά καταλύτης έχει υπάρξει ο τουρισμός. Υστερούν όμως σε πολιτικές, για την καθαριότητα, την ασφάλεια, την κυκλοφορία, ό,τι δηλαδή επηρεάζει την ποιότητα ζωής κατοίκων και τουριστών. Και αυτό είναι τεράστια αποτυχία όλων μας: κυβέρνησης, τοπικής αυτοδιοίκησης, επιχειρηματιών, πολιτών. Οκτώ εκατομμύρια τουρίστες προστίθενται πλέον κάθε χρόνο στα τέσσερα εκατομμύρια των κατοίκων της Αττικής. Και αντί αυτό να εκτοξεύει τη δυναμική και να δημιουργεί τις προϋποθέσεις απογείωσης της πόλης, οδηγεί σε μίζερες συζητήσεις.
Εν κατακλείδι, οι πόλεις μας έχουν αλλάξει μορφή. Εχουν πλέον τεράστιες προοπτικές ανάπτυξης και βελτίωσης. Εκείνο που λείπει είναι σχέδιο και βούληση. Και καλό θα είναι να αναλάβουμε όλοι τις ευθύνες μας και να μη δείχνουμε απέναντι. Η ευκαιρία είναι τεράστια και ο τουρισμός λειτουργεί ως επιταχυντής, όχι ανάχωμα.
*Ο κ. Γιάννης Ρέτσος είναι πρόεδρος του ΙΟΒΕ, πρ. πρόεδρος του ΣΕΤΕ και CEO-Electra Hotels & Resorts.
