«Η μνήμη μετράει πραγματικά για τα άτομα, τα κοινωνικά σύνολα, τους πολιτισμούς μόνο αν συνδυάζει τα ίχνη του παρελθόντος με τα σχέδια του μέλλοντος, μόνο αν επιτρέπει να κάνει κάτι χωρίς να ξεχνάει αυτό που ήθελε να κάνει, να γίνει κάτι άλλο, χωρίς να παύει να υπάρχει, να υπάρχει χωρίς να παύει να γίνεται κάτι άλλο».
(από τις «Αόρατες πόλεις» του Ιταλο Καλβίνο)
Η Αθήνα γίνεται κάτι άλλο. Από «άδεια πόλη» πάει να γίνει «πόλη κορεσμένη». Από περιφερειακή πόλη με τουρισμό μιας νύχτας για επίσκεψη στην Ακρόπολη, γίνεται πολυπόθητος τουριστικός προορισμός με χιλιάδες νέα ξενοδοχεία και Airbnb, που μοιάζει να συμβάλλουν στην άνοδο τιμών, στη δημιουργία οικιστικού προβλήματος και τουριστικών νησίδων, που εκτοπίζουν τον ντόπιο πληθυσμό. Η νέα αυτή προοπτική για την πόλη δεν πρέπει να μας τρομάζει και δεν πρέπει να επιδοθούμε στη γνωστή μας τακτική της καταγγελίας και της γκρίνιας. Ας συγκεντρωθούμε στο πώς μπορούμε να είμαστε δημιουργικοί για να σχεδιάσουμε το «ροκ του μέλλοντός μας».
Ο σχεδιασμός αυτός οφείλει να κατανοήσει σε βάθος τα ίχνη του παρελθόντος, πρόσφατου και απώτερου.
Η Αθήνα έχει στοιχεία με σταθερό διαχρονικό χαρακτήρα: το συγκλονιστικό τοπίο – το λεκανοπέδιο, τη σχέση με τη θάλασσα και τα νησιά, τις θρυλικές αρχαιότητες. Η δομή της πόλης επίσης δεν άλλαξε δραστικά, ώστε να μπορούμε να το αποδώσουμε εκεί. Το μικρό οικοδομικό τετράγωνο, το πυκνό δίκτυο μικρών δρόμων, η μικρή κτιριακή μονάδα-πολυκατοικία παραμένουν αναλλοίωτα.
Ενα στοιχείο που άλλαξε, και σε αυτό νομίζω ότι πρέπει να στρέψουμε το ενδιαφέρον μας, είναι η εμφάνιση του Διαδικτύου. Η έκρηξη των εικονικών επικοινωνιών δημιουργεί το φαινόμενο της συρρίκνωσης των φυσικών συναντήσεων και της απομόνωσης. Εξαντλούνται οι επικοινωνίες μέσα από μια οθόνη και η φυσική παρουσία – συνάντηση μειώνεται δραματικά.
Σε αυτή τη συνθήκη της διαδικτυακής μοναξιάς, η Αθήνα προβάλλει σαν μια κοινωνική πόλη. Μια πόλη με έντονη ζωή και φυσική παρουσία καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου. Η Αθήνα που πρώτοι εμείς, οι καθ’ ύλην αρμόδιοι, πολεοδόμοι αρχιτέκτονες, απαξιώσαμε ως φρικαλέο μπετόν, χωρίς ανάσα πρασίνου, έρχεται να πάρει την εκδίκησή της. Η δομή της συμβάλλει σε μια κοινωνική ζωντάνια και αναμεικτικότητα που παρουσιάζεται σαν αντίδοτο στη διαδικτυακή μοναξιά. Παρουσιάζεται ως πόλη κοινωνικά ζωντανή και ασφαλής. Πού αλλού να αποδώσουμε τη μαζική «διαστροφή» των ξένων, που αναγνωρίζουν ποιότητες ζωής που τους κάνουν να την επιλέγουν.
Αντί να αυτομαστιγωνόμαστε, ας προχωρήσουμε σε μια δημιουργική σκέψη για το τι μπορούμε να κάνουμε με αυτή τη νέα συνθήκη. Κάποια βήματα έχουν ήδη γίνει. Δείτε το εμβληματικό έργο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, τον πολύ επιτυχημένο τρόπο που συνεχίστηκε, το μυθικό έργο του Πικιώνη, που ρύθμισε την υποδοχή των ξένων επισκεπτών γύρω από τον Ιερό Βράχο.
Δείτε τη θετική οικονομική επίπτωση στην ανακαίνιση εγκαταλελειμμένων κτιρίων μέσα από την οικονομική ανάπτυξη που φέρνουν ο τουρισμός και το καταγγελλόμενο Airbnb.
Είναι όλα ρόδινα; Οχι, η απειλή του υπερκορεσμού επικρέμαται. Χρειάζεται ρύθμιση των τουριστικών ροών αλλά και ανάπτυξη των υποδομών ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στις πιέσεις. Να ρυθμίσουμε την ανεξέλεγκτη διασπορά της βραχυπρόθεσμης μίσθωσης και των οικονομικών επιπτώσεων στην άνοδο των τιμών.
Αλλωστε δεν είμαστε οι πρώτοι. Εχουν προηγηθεί άλλες πόλεις στον κυκλώνα της τουριστικής επέλασης και πρέπει να διδαχθούμε από αυτές, τις πολιτικές που υιοθέτησαν για την αντιμετώπιση παρόμοιων προβλημάτων. Σε αυτές θέλω να προσθέσω μια σημαντική παράμετρο που αφορά σε μια στρατηγική βελονιστικών επεμβάσεων στο «σώμα» της πόλης με στόχο την αποτροπή της τουριστικής μονοκαλλιέργειας. Δηλαδή, να παρθούν έγκαιρα μέτρα που θα εξασφαλίζουν την ισορροπημένη συνύπαρξη μόνιμων κατοίκων και επισκεπτών.
Η περίπτωση της ευρύτερης περιοχής γύρω από την Ακρόπολη πρέπει να μας προβληματίσει. Η πυκνή συγκέντρωση τουρισμού δημιουργεί τέτοια προβλήματα μονοκαλλιέργειας και αναζητά λειτουργικά αντίβαρα. Αναζητά λειτουργίες που θα αφορούν τους ντόπιους και την καθημερινότητά τους.
Η εμπειρία αυτή πρέπει να μας προβληματίσει στη διαμόρφωση του νέου Αρχαιολογικού Μουσείου στην οδό Πατησίων. Πρέπει έγκαιρα να σχεδιάσουμε τα κίνητρα που θα λειτουργήσουν σαν ανάχωμα στην υπέρμετρη τουριστική ανάπτυξη εις βάρος των μόνιμων κατοίκων. Η ύπαρξη του Πολυτεχνείου πρέπει να αξιοποιηθεί στο έπακρο για να αποτελέσει έναν ζωντανό πόλο εκπαίδευσης και λειτουργιών που θα φέρουν «ντόπιους» και θα λειτουργήσουν ως μαγνήτες όλο τον χρόνο. Πρέπει να ενταθεί και να επεκταθεί κυρίως τους θερινούς μήνες η λειτουργία της εκπαίδευσης (θερινά τμήματα) αλλά και να αξιοποιηθούν τα ιστορικά κτίρια Αβέρωφ – Πρυτανείες με φιλοξενία εκθέσεων και εκδηλώσεων που θα απευθύνονται στον μόνιμο πληθυσμό της πόλης.
Η συνύπαρξη και η διασπορά πρέπει να αποτελέσουν βασική στρατηγική στον σχεδιασμό του μέλλοντός μας. Ο δήμος και το κεντρικό κράτος πρέπει να συμβάλουν σε τέτοιου είδους στοχευμένες παρεμβάσεις, που θα εξισορροπήσουν τη ζωή στη νέα συνθήκη του κορεσμού. Η Αθήνα «ας συνεχίσει να υπάρχει, χωρίς να παύει να γίνεται κάτι άλλο».
*Ο κ. Ανδρέας Κούρκουλας είναι αρχιτέκτονας, ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ.
