«Χρειαζόμαστε αξιόπιστη πληροφορία. Το να διαχωρίζουμε την αλήθεια από το ψέμα, αυτή είναι “η μητέρα όλων των μαχών”. Αν οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν την αλήθεια, τότε πώς θα ψηφίσουν σωστά;». Η Μαρία Ρέσα, η γυναίκα που μιλάει χαμογελαστή στην εναρκτήρια τελετή του 14ου Συνεδρίου του Παγκόσμιου Δικτύου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (Global Investigative Journalism Network) στην Κουάλα Λουμπούρ της Μαλαισίας, είναι ένας θρύλος. Κάτοχος του Νομπέλ Ειρήνης το 2021, δημοσιογράφος, συγγραφέας, συνιδρύτρια του ερευνητικού οργανισμού Rappler, τα έχει βάλει με τη διαφθορά στη χώρα της, στις Φιλιππίνες, έχει φυλακιστεί, έχει διωχθεί, έχει υποστεί μια εξευτελιστική εκστρατεία προσωπικής αμαύρωσης, χωρίς όλα αυτά να την κάμψουν και να την κάνουν να παραιτηθεί από τον στόχο της: την αποκάλυψη της αλήθειας.
Μπροστά σε 1.000 άτομα
«Χωρίς δεδομένα, δεν έχεις αλήθεια. Χωρίς αλήθεια, δεν έχεις εμπιστοσύνη. Χωρίς εμπιστοσύνη, δεν έχεις δημοκρατία. Αυτή τη στιγμή σε όλο τον κόσμο εκλέγουμε με δημοκρατικό τρόπο αυταρχικούς ηγέτες», επισημαίνει. Μιλώντας σε ένα κοινό περισσότερων από 1.000 δημοσιογράφων από κάθε γωνιά του πλανήτη, η Μαρία Ρέσα τονίζει την ανάγκη να λειτουργεί η δημοσιογραφία ως κοινότητα και οι δημοσιογράφοι να ενώνουν τις δυνάμεις τους για να κάνουν καλύτερα, πιο αποκαλυπτικά ρεπορτάζ. «Δεν θα είχα βγει από τη φυλακή αν περισσότερες από 80 ομάδες δημοσιογράφων δεν έκαναν εκστρατεία για την απελευθέρωσή μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η αλήθεια είναι ότι εγώ, όπως πολλοί συνάδελφοι, δεν ταξίδεψα ποτέ σε ήρεμες θάλασσες. Ομως η κρίση προσφέρει ευκαιρίες. Σήμερα είναι η ώρα για ριζοσπαστικές συνεργασίες (radical collaboration). Δεν υπάρχει άλλη διέξοδος. Ολα όσα γνωρίζουμε καταστρέφονται. Πολλές από τις ελευθερίες που θεωρούμε δεδομένες μπορεί να έχουν λιγότερο από ένα έτος ζωής».
Η Μαρία Ρέσα, κάτοχος του Νομπέλ Ειρήνης το 2021, και ο Γκουστάβο Γκορίτι, «ο δημοσιογράφος των χιλίων μαχών», στο 14ο Συνέδριο του Παγκόσμιου Δικτύου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας.
Η 62χρονη δημοσιογράφος, που το 2018 αναδείχθηκε Πρόσωπο της Χρονιάς από το περιοδικό Time και το 2019 συγκαταλεγόταν ανάμεσα στις 100 πιο επιδραστικές γυναίκες του αιώνα, μίλησε για τις διαδικτυακές εκστρατείες αμαύρωσης που δέχθηκε και το πώς αυτές χρησιμοποιούνται στρατηγικά σε όλο τον κόσμο. Μίλησε επίσης για τον τρόπο που «εκστρατείες πληροφόρησης» κανονικοποιούν τα ψεύδη. «Πρώτα φυτεύεις τον σπόρο, φτιάχνεις ένα αφήγημα. Για παράδειγμα, η Ρωσία ξεκίνησε ένα αφήγημα για να προετοιμάσει την προσάρτηση της Κριμαίας και αργότερα την επίθεση στην Ουκρανία», αναφέρει. «Στη συνέχεια, ακραίες ομάδες δημιουργούν κοινότητες όπου η παραπληροφόρηση επαναλαμβάνεται συνεχώς και κανονικοποιείται. Ακολουθεί ένα πραγματικό γεγονός, λ.χ. εκλογές, μια σύγκρουση, που χρησιμοποιείται ώστε να προκαλέσει μαζική εξάπλωση του ψευδούς μηνύματος. Τέλος, οι κακόβουλοι παίκτες χρησιμοποιούν ινφλουένσερ ή ψεύτικους λογαριασμούς για να απογειώσουν την εξάπλωση του αφηγήματος».
Η κ. Ρέσα έκλεισε την ομιλία της με μια αισιόδοξη νότα, επισημαίνοντας ότι ο πρωθυπουργός που προσπάθησε να τη φιμώσει βρίσκεται στη φυλακή για διαφθορά. «Στη μάχη για την αλήθεια, η δημοσιογραφία είναι ακτιβισμός. Οι δημοσιογράφοι είμαστε στην πρώτη γραμμή, πρέπει να κάνουμε συνεργασίες, να ενώνουμε τις δυνάμεις μας και να είμαστε δημιουργικοί. Οσο για τους πολίτες, θα πρέπει να αναρωτηθούν: τι θα θυσίαζαν για την αλήθεια;».
Το 14ο Συνέδριο του Παγκόσμιου Δικτύου Ερευνητικής Δημοσιογραφίας (GIJN) περιελάμβανε δεκάδες παρουσιάσεις και ομιλίες με βραβευμένα ερευνητικά ρεπορτάζ από κάθε γωνιά του πλανήτη, καθώς και σεμινάρια για τις νέες τεχνολογίες στη δημοσιογραφική έρευνα. Στο συνέδριο υπήρχε και ελληνική παρουσία, κυρίως μέσω των υποτροφιών που προσέφερε (και) σε Ελληνες δημοσιογράφους –όπως ο γράφων– το iMEdD, ως συνεργάτης και υποστηρικτής του GIJN και του παγκόσμιου συνεδρίου του.
Μία ημέρα μετά, τη σκυτάλη από τη Μαρία Ρέσα πήρε ένας δημοσιογραφικός θρύλος της Λατινικής Αμερικής, ο Γκουστάβο Γκορίτι από το Περού, ή αλλιώς «ο δημοσιογράφος των χιλίων μαχών», όπως τον έχουν αποκαλέσει. Πρόκειται για έναν δημοσιογράφο που στη μακρά σταδιοδρομία του έχει αποκαλύψει δεκάδες υποθέσεις διαφθοράς, έχει εξοριστεί, έχει φυλακιστεί, έχει υποστεί επιθέσεις και παρ’ όλα αυτά συνεχίζει να υπηρετεί την ερευνητική δημοσιογραφία. Χαρακτηριστικό των συνθηκών που αντιμετωπίζει είναι ότι πρόσφατα ο δήμαρχος της Λίμα (και υποψήφιος πρόεδρος) ζήτησε δημόσια… να βρεθεί κάποιος να τον εξοντώσει.
«Τα είδη των επιθέσεων που αντιμετωπίζω εδώ και χρόνια τόσο εγώ όσο και άλλοι συνάδελφοι βασίζονται στην παραπληροφόρηση», ανέφερε στο συνέδριο. «Δεν είναι κάτι νέο, την ίδια τακτική χρησιμοποίησαν τον προηγούμενο αιώνα οι ναζιστές και οι σταλινιστές. Τώρα όμως έχει απογειωθεί με την τεχνολογία και την τεχνητή νοημοσύνη. Μιλάμε για στρατηγικές καμπάνιες, τις οποίες ένα μέρος του κοινού απορροφά χωρίς δυσκολία. Ο κορωνοϊός βοήθησε στην εξάπλωση των στρατηγικών ψεύδους, γιατί οι πανδημίες ξυπνούν τους φόβους και τις θεωρίες συνωμοσίας».
Πώς οφείλει ο δημοσιογράφος να αντιδράσει απέναντι σε αυτές τις συνθήκες; «Αρχικά προσπαθήσαμε να ξεχωρίσουμε και να αναδείξουμε τα ψέματα. Σύντομα είδαμε ότι αυτό είναι άσκοπο, γιατί κάθε ψέμα που αποκαλύπτεται θα αντικατασταθεί με ένα άλλο. Καταλήξαμε να ερευνούμε πώς αυτό λειτουργεί ως στρατηγική, καταγράφοντας όλους τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους αναπτύσσεται. Αυτό κατά τη γνώμη μου θα είναι και ένα από τα σημαντικότερα πεδία για τους δημοσιογράφους τα επόμενα χρόνια. Οπλιστείτε με κουράγιο, δουλέψτε με μεθοδολογία, συγκεντρώστε πειστήρια».
Κλείνοντας ο κ. Γκορίτι προέτρεψε τους νέους δημοσιογράφους να «ανακαλύψουν» τη λογοτεχνία. «Το εργαλείο των δημοσιογράφων είναι η γλώσσα. Είμαστε γραφιάδες που λένε ιστορίες. Αντί να σπαταλάτε τον χρόνο σας με ηλιθιότητες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πάρτε ένα βιβλίο και διδαχθείτε από τους καλύτερους».
