Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ο Νίκος Πασσάς το έχει αφιερώσει στην καταπολέμηση της διαφθοράς. Ο καθηγητής Εγκληματολογίας και Ποινικής Δικαιοσύνης στο Πανεπιστήμιο Northeastern στη Βοστώνη συνέβαλε στη δημιουργία των νομοθετικών οδηγών για τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά της Διαφθοράς και κατά του Διακρατικού Οργανωμένου Εγκλήματος. Εχει υπογράψει πάνω από 300 δημοσιεύσεις όσον αφορά στο θέμα της διαφθοράς, οι οποίες έχουν κυκλοφορήσει σε περισσότερες από 15 χώρες. Κατά την πολυετή καριέρα του έχει υπάρξει σύμβουλος κορυφαίων διεθνών οργανισμών – των Ηνωμένων Εθνών, του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, της Παγκόσμιας Τράπεζας και της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Στο παρελθόν είχε συνεργαστεί με τα υπουργεία Οικονομικών και Δικαιοσύνης των ΗΠΑ και έχει κάνει μακροχρόνια έρευνα σε υποθέσεις όπως τα σκάνδαλα της τράπεζας BCCI και της Novartis. Εχει δώσει διαλέξεις και σεμινάρια σε περισσότερες από 25 χώρες. Και νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο κ. Πασσάς έγινε ένας από τους αποδέκτες του Διεθνούς Βραβείου Αριστείας κατά της Διαφθοράς.
Τον αγώνα του για τη διαφάνεια, και την αίσθηση δικαίου που τον διακατέχει, του τα ενέπνευσε ο πατέρας του, δηλώνει στην «Κ». «Ηταν καπετάνιος, κι αν το επιδίωκε, είχε την ευκαιρία να πλουτίσει απλώς και μόνον αφήνοντας το λαθρεμπόριο και άλλες παρανομίες να εξελίσσονται στα καράβια του», σημειώνει ο κ. Πασσάς. Αλλά δεν το έκανε. Προτίμησε η οικογένειά του να δυσκολεύεται οικονομικά από το να συμβιβάσει τις αξίες του, κι αυτό έγραψε ανεξίτηλα στη συνείδηση του γιου του. «Το ότι δεν έβαλε ποτέ τέτοιου είδους κέρδος πάνω από την ακεραιότητά του», εξηγεί.
Αποφάσισε να σπουδάσει Νομική στην Αθήνα, αλλά γρήγορα έφυγε στο εξωτερικό. Πρώτα για μεταπτυχιακό στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού και ύστερα για διδακτορικό στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου. Γρήγορα όμως συνειδητοποίησε ότι δεν τον ενδιέφερε η ενεργός δικηγορία – ήθελε να συμβάλλει στην απονομή της δικαιοσύνης με άλλους τρόπους. «Ηθελα να δω ποιοι μηχανισμοί και ποιες μέθοδοι εφαρμόζονται, ποιο είναι το οικονομικό τους κόστος, ποιος αναμειγνύεται, ποιος θυματοποιείται, πώς μοιράζονται οι ευθύνες», αναφέρει.
Το πρώτο θέμα με το οποίο ασχολήθηκε ήταν οι οικονομικές απάτες κατά της Ευρωπαϊκής Ενωσης, οι οποίες συγκεκριμένα αφορούσαν τις αγροτικές επιδοτήσεις.
Ακολούθησαν πολλά σκάνδαλα, μέσα από τα οποία διερεύνησε πολλές μορφές εγκληματικότητας – από το ξέπλυμα χρημάτων μέχρι το εμπόριο και συστήματα hawala, διά των οποίων μετακινούνται υπογείως και άτυπα τεράστια οικονομικά ποσά. Ετσι, εν μέρει, χρηματοδοτείται η τρομοκρατία αλλά και η αγορά όπλων μαζικής καταστροφής, σημειώνει, και σε αυτά τα θέματα βασίστηκε η συνεργασία του με τα αμερικανικά υπουργεία Οικονομικών και Δικαιοσύνης, για αποτελεσματικότερη ρύθμιση, διερεύνηση και πρόληψη.
Ορισμός και μορφές
Στη Σύμβαση του ΟΗΕ κατά της Διαφθοράς, η ίδια η διαφθορά δεν ορίζεται, λέει ο κ. Πασσάς. «Αυτό έγινε επί τούτου», τονίζει. Ο ίδιος όμως χρησιμοποιεί έναν ορισμό. «Διαφθορά είναι όταν κάποιος καταχράται τα δικαιώματα και την εξουσία που του έχει ανατεθεί κι αντί να εξυπηρετεί ορισμένους συλλογικούς στόχους, εξυπηρετεί τους δικούς του», σημειώνει. Οι μορφές όμως που μπορεί να πάρει η διαφθορά ποικίλλουν. «Είναι πολύ διαφορετικές», συμπληρώνει, «ανάλογα με τη χώρα και την εκάστοτε χρονική στιγμή».
Παραδείγματος χάριν, η δωροδοκία θεωρείται το κατ’ εξοχήν αδίκημα διαφθοράς τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο τομέα. Αλλά σε πλουσιότερες χώρες η συστημική διαφθορά έχει άλλη, πιο αποτελεσματική μορφή. Αντί, ας πούμε, κάποιος επιχειρηματίας να δωροδοκήσει έναν πολιτικό για να επιχειρηματολογήσει εναντίον μη επιθυμητών σε αυτόν ρυθμίσεων, μπορεί απλώς να βάλει στη θέση του υπεύθυνου πολιτικού ένα άτομο «δικό του». «Εκεί πλέον δεν υπάρχει η ανάγκη για δωροδοκία και έχει χαθεί και η ακεραιότητα του θεσμού», αναφέρει.
Και στην Ελλάδα εντοπίζονται διαχρονικά διάφορες μορφές διαφθοράς, δηλώνει στην «Κ» ο κ. Πασσάς, «που τις έχουμε πια συνηθίσει». Επικρατεί η νοοτροπία ότι όλοι είναι εναντίον της διαφθοράς, μέχρι να προκύψει μια δυσκολία. «Τότε θα ψάξουμε ποιος μπορεί να μας βοηθήσει. Αυτή η νοοτροπία», σημειώνει, «διαιωνίζει το θέμα, αλλά θα υπάρχει όσο υπάρχουν δυσλειτουργίες». Πρέπει οι δυσλειτουργίες του συστήματος να αντιμετωπιστούν, να υπάρξει αξιοκρατία στη χώρα, ούτως ώστε να κατασταλεί η διαφθορά, τονίζει. «Χρειάζονται κι άλλες θεσμικές, δομικές αλλαγές στην Ελλάδα, για να αντιμετωπιστεί όχι μόνο η προσφορά, αλλά και η ζήτηση της διαφθοράς», υπογραμμίζει.
Διάλογος με στοιχεία
Θα ήθελε να δημιουργηθεί ένα σχετικό παρατηρητήριο – «προκειμένου οι δίκες που εξελίσσονται αυτή τη στιγμή να γίνονται σωστά, άνθρωποι με προσόντα να παρατηρούν, να μελετούν, να αναλύουν τι συμβαίνει», εξηγεί ο κ. Πασσάς. Αυτή τη στιγμή, δηλώνει, στην Ελλάδα οι πολίτες βλέπουν δύσπιστα όλα τα κόμματα. «Με τα δεδομένα από ένα τέτοιο παρατηρητήριο, θα μπορέσουμε να φτιάξουμε μια δημοκρατική διαδικασία και να τροφοδοτήσουμε τον διάλογο με στοιχεία. Η ευνομία», λέει στην «Κ», «είναι λέξη ελληνική – ας αρχίσουμε να την εφαρμόζουμε». Οσον αφορά τον ίδιο, επιθυμεί να βοηθήσει όσο περισσότερο γίνεται. Το βραβείο του, άλλωστε, το αφιέρωσε νωρίτερα αυτή την εβδομάδα στα τρία παιδιά του, «και στην Ελλάδα», όπως είπε στην ομιλία αποδοχής του. «Την πατρίδα μου».
