Τι μπορεί να λέει για την ψυχοσύνθεση μιας πόλης το πιο δημοφιλές άθλημά της; Τα δεκάδες παιδιά που βλέπαμε με τον φωτογράφο της «Κ» Νίκο Κοκκαλιά να προπονούνται με τα ξίφη στο χέρι στο ιδιόκτητο κέντρο του Ομίλου Ξιφασκίας Φλώρινας ίσως να νιώθουν ότι ο πιο δύσκολος αντίπαλος στη μεθόριο είναι το μέλλον τους. Η Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας είναι από τις φτωχότερες στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, με πληθυσμό που μειώνεται πολύ πιο γρήγορα σε σχέση με την υπόλοιπη επικράτεια. «Η πόλη μας είναι ένας παράδεισος για να μεγαλώσεις, με κοντινές αποστάσεις, περισσότερο χρόνο, ασφάλεια και ηρεμία. Ο πραγματικός αγώνας όμως ξεκινάει όταν τελειώσουν οι σπουδές. Δουλειές δεν υπάρχουν, αναγκάζεσαι να φύγεις», μας είπε ο Πέτρος Τσώκας, παλιός πρωταθλητής που ίδρυσε τον σύλλογο το 1992 και σήμερα είναι ψυχή του ομίλου. «Ο ΟΞΙΦ έχει πανελληνιονίκες, βαλκανιονίκες, ακόμη και Ολυμπιονίκη. Ως σπορ κλειστού χώρου ρίζωσε διότι κάνει πολύ κρύο εδώ τον χειμώνα. Φύτεψε πρώτος τον σπόρο ένας Φλωρινιώτης εύελπις, ο Γιάννης Γουσόπουλος, το 1977, που είχε μάθει ξιφασκία στη Σχολή Ευελπίδων», συμπλήρωσε.
Αδειάζουν τα σχολεία
Η απίσχνανση εντάθηκε από το 2019 αφότου μπήκε απότομα σε εφαρμογή το σχέδιο για πλήρη απολιγνιτοποίηση της χώρας έως το 2028. Εφερε τεκτονικές αλλαγές στην τοπική οικονομία και τεράστια ανεργία ειδικά στη Φλώρινα και στην Πτολεμαΐδα, όπου το εργατικό δυναμικό απασχολείτο κυρίως στη ΔΕΗ, στα λιγνιτωρυχεία και στους σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Οι επιπτώσεις ήταν δραματικές. Οι πρώτοι που αναζήτησαν αλλού την τύχη τους ήταν οι νέοι, οικογενειάρχες και μη. «Η μείωση των μαθητών είναι εμφανέστατη από τις φουρνιές που μπαίνουν κάθε χρόνο στα σχολεία. Αδειάζουν συνεχώς θρανία και συγχωνεύονται τάξεις», μας έλεγε λίγο αργότερα η φιλόλογος Βάσω Μούζα, πρόεδρος της εφορευτικής επιτροπής της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Φλώρινας «Βασιλική Πιτόσκα». Ο φορέας κάνει εξαιρετική δουλειά, με 1.000 ενεργά μέλη στον δανεισμό και καλές εκδόσεις. Από κοντά και η Κινηματογραφική Λέσχη –εκεί τον σπόρο φύτεψε ο Θόδωρος Αγγελόπουλος και οι ταινίες που γύρισε στην πόλη–, το Ωδείο, το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Ενεργό κύτταρο και το πανεπιστήμιο που φέρνει 3.500-5.000 φοιτητές σε μια πόλη με μικρό πληθυσμό. Ωστόσο και αυτοί είναι περαστικοί.
«Δεν είναι η πρώτη φορά που η Δυτική Μακεδονία ζει τέτοια φαινόμενα ερήμωσης, τότε όμως ήταν άλλες εποχές και το κενό αναπληρώθηκε. Μετά τον Εμφύλιο, του οποίου ένα από τα τελευταία κεφάλαια γράφτηκαν με δραματικό τρόπο εδώ, χωριά και πόλη άδειασαν από όσους πήγαν στο Ανατολικό Μπλοκ αλλά και στην Αυστραλία, στη Γερμανία, στις ΗΠΑ και στον Καναδά», μας λέει ο επίκουρος καθηγητής στην ΑΣΚΤ της Φλώρινας, Φίλιππος Καλαμάρας, γιος του γλύπτη Δημήτρη Καλαμάρα. «Αυτός είναι και ο λόγος που πολλοί Φλωρινιώτες έχουμε ενδιαφέρουσες οικογενειακές ιστορίες. Ο παππούς μου, λ.χ., μετανάστευσε στην Αυστραλία, αφήνοντας πίσω γυναίκα και παιδιά. Τον πρόλαβε εκεί ο Εμφύλιος και το ελληνικό κράτος του αφαίρεσε λόγω καταγωγής το διαβατήριο, όπως και σε πολλούς άλλους που βρέθηκαν εκτός συνόρων τότε. Κατάφερε να δει τον πατέρα μου δεκαετίες αργότερα σε τρίτη χώρα. Κάποιοι άλλοι πήγαν στη βόρεια Μακεδονία με τους αντάρτες. Δεν μπορούσαν να συναντήσουν τους δικούς τους που έμεναν μερικές δεκάδες χιλιόμετρα μακριά», λέει ο γλύπτης που γεννήθηκε στην Αθήνα, σπούδασε στη Βρετανία και άρχισε να διδάσκει στο Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών το 2007.
Πόλη υπαλλήλων
«Ο κόσμος εδώ έχει μάθει να είναι ανθεκτικός και πράος διότι έχει περάσει δοκιμασίες, μαθήτευσε στην υπομονή. Ισως και γι’ αυτό δεν αντιδρά σε αυτά που συμβαίνουν σήμερα», συνεχίζει. «Τα “σημάδια” του Εμφυλίου υπάρχουν ακόμη. Απαγορεύθηκε, λ.χ., μετά το 1949 σε πολλά μέλη του πληθυσμού να μιλάνε τα ντόπια, δηλαδή τη μητρική τους γλώσσα που ήταν τα σλαβομακεδονικά. Με τον φόβο της κομμουνιστικής απειλής έγινε μεγάλη προσπάθεια να εφαρμοστεί το δόγμα “πατρίς, θρησκεία, οικογένεια” και να ενισχυθεί το εθνικό φρόνημα. Μπήκαν φυλάκια και γινόταν έλεγχος στοιχείων των διερχομένων, είχαν σταθμό η ΚΥΠ και η CIA. Παγιώθηκε μια συντηρητική φυσιογνωμία που αργότερα έκανε και τον Καντιώτη να βρει γόνιμο έδαφος. Πρωτίστως ενισχύθηκε –για λόγους ελέγχου μέσω μεταθέσεων– ο δημόσιος τομέας, γίναμε πόλη κρατικοδίαιτων υπαλλήλων, δίχως επιχειρηματική κουλτούρα».
Η ειρωνεία της τύχης πάντως είναι ότι όταν ο κομμουνιστικός κίνδυνος εξαλείφθηκε, το ίδιο το κράτος μείωσε την παρουσία του σε καίριας σημασίας ζητήματα, όπως η μεταφορική διασύνδεση της περιοχής παρότι είναι στα σύνορα. Οπως εξηγεί ο κ. Καλαμάρας, «η χάραξη της Εγνατίας περνάει 80 χιλιόμετρα μακριά από την πόλη. Το τρένο που ήταν μία από τις λίγες τόσο κερδοφόρες γραμμές λόγω φοιτητών κόπηκε το 2012, επανήλθε για λίγο και ξανακόπηκε μετά το δυστύχημα των Τεμπών. Τα εγγύτερα αεροδρόμια είναι στην Καστοριά και στην Κοζάνη, με μικρό αριθμό πτήσεων. Ακόμη και τα ΚΤΕΛ έχουν λίγα δρομολόγια. Φοιτητές, κάτοικοι και επισκέπτες με δυσκολία πρόσβασης, σε μια πόλη που παίζει το στοίχημα της επιβίωσής της», λέει ο καθηγητής που πιστεύει ότι το πανεπιστήμιο μπορεί να είναι μέγα εργαλείο ανάπτυξης, ενώ μια στροφή προς την υψηλή τεχνολογία θα δημιουργούσε θέσεις εργασίας απορροφώντας και παλιούς εργαζομένους της ΔΕΗ που είδαν το οικονομικό μοντέλο να αλλάζει εν μια νυκτί.
«Η χάραξη της Εγνατίας περνάει 80 χλμ. μακριά από την πόλη. Το τρένο κόπηκε το 2012, επανήλθε για λίγο και ξανακόπηκε μετά το δυστύχημα των Τεμπών. Τα εγγύτερα αεροδρόμια είναι στην Καστοριά και στην Κοζάνη. Ακόμη και τα ΚΤΕΛ έχουν λίγα δρομολόγια».
Τρίτη γενιά σε μια επιχείρηση που κλείνει 90 χρόνια λειτουργίας αλλά και πρόεδρος του Επιμελητηρίου είναι η Βαλίνα Ρόζα. Μας περίμενε στο μόνο ιδιωτικό λιγνιτωρυχείο της Φλώρινας, στην Αχλάδα. «Και ο παππούς μου, και ο πατέρας μου, και οι θείοι μου πέρασαν τεράστια εμπόδια, πολέμους, εμφυλίους, κρατικές χρεοκοπίες, προβλήματα με το κράτος σε ό,τι αφορά τη σύμβαση μίσθωσης του κοιτάσματος, αλλά και με τη ΔΕΗ η οποία ήταν ο κύριος πελάτης μας για δεκαετίες. Τώρα είναι το πιο δύσκολο διότι από την απολιγνιτοποίηση και μετά ήρθε η κατάρρευση του κλάδου. Αντέχουμε ακόμη επειδή πουλάμε τον λιγνίτη μας στη Βόρεια Μακεδονία. Ουδείς είχε αντίρρηση να γίνει το ενεργειακό μείγμα μας πιο πράσινο, ούτε και εμείς που είχαμε ορυχείο. Ομως από το 2019 και μετά ο μεγαλύτερος εργοδότης της περιοχής που ήταν η ΔΕΗ αποχώρησε –βιαστικά και με ένα ανεπαρκές σχέδιο μετάβασης– από έναν τόπο ταυτισμένο από τη δεκαετία του 1950 με την εργασιακή μονοκαλλιέργεια της παραγωγής ενέργειας. Eκλεισε τους σταθμούς που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν αλλιώς, μαράζωσε τις δορυφορικές επιχειρήσεις (εργολάβοι, συνεργεία), προκαλώντας σοκ σε όλη την αλυσίδα από την εστίαση έως το λιανεμπόριο. Στη Φλώρινα –γιατί στην Πτολεμαΐδα τα πράγματα ήταν ακόμη χειρότερα– η τοπική οικονομία ήταν κατά 40% συνδεδεμένη με τον λιγνίτη, όταν η αγροτική παραγωγή φθάνει μόλις στο 11% και τα καταστήματα στο 10%», εξηγεί η Βαλίνα Ρόζα.
«Βέβαια τα θέματα είχαν ξεκινήσει από την κρίση, συνεχίστηκαν με τις πρώτες ανακοινώσεις για την πράσινη μετάβαση επί υπουργίας Μπιρμπίλη το 2012, συνεχίστηκαν επί ΣΥΡΙΖΑ, αλλά το 2019 ήρθε το τελειωτικό χτύπημα. Εμείς έχουμε πλέον 120 μισθωτούς από έναν κύκλο 800 ατόμων με τον οποίον συνεργαζόμασταν άμεσα ή έμμεσα. Και μπορεί να ακούγεται ότι υπάρχει διάδοχο σχέδιο με πόρους ως αντιστάθμισμα. Ομως αυτό δεν ισχύει. Πολλοί τοπικοί επιχειρηματίες που επλήγησαν από την απολιγνιτοποίηση είτε είναι στον “Τειρεσία” για χρέη, είτε δεν έχουν ίδια κεφάλαια, είτε δεν έχουν πρόσωπο στην αγορά, άρα δεν έχουν και πρόσβαση στις ευκαιρίες-χρηματοδοτήσεις. Οσοι ήρθαν να επενδύσουν σε φωτοβολταϊκά και πράσινη ενέργεια είναι από κάθε γωνιά της Ελλάδας, το εισόδημα που παράγεται εδώ διαρρέεται στην Κρήτη, στον Βόλο και αλλού. Απόδειξη ότι το 96% της εγκατεστημένης ισχύος στη Δυτική Μακεδονία ανήκει σε ΑΦΜ από άλλες περιοχές. Παράλληλα χάθηκε μαζί με τον λιγνίτη και ο ανταποδοτικός πόρος που χρηματοδοτούσε τοπικά νοσοκομεία, σχολεία κ.λπ. Χάθηκε επίσης και η ευκαιρία να αξιοποιηθεί η τεχνογνωσία που είχε συσσωρευθεί στο ανθρώπινο κεφάλαιο. Eτσι λοιπόν βρεθήκαμε να είμαστε πρώτοι σε μείωση πληθυσμού κατά 15% από το 2011 και σε μείωση γεννήσεων. Εχουμε τη μεγαλύτερη διαφυγή νέων 30-45 ετών και από τις μεγαλύτερες μειώσεις ΑΕΠ. Οι τέσσερις νομοί συγκεντρώνουν μόλις 240.000 κατοίκους, ενώ τα νέα ζευγάρια –αν μείνουν– δεν κάνουν δεύτερο παιδί. Πληρώσαμε βαρύτατο τίμημα για να γίνουμε “πράσινοι”, όταν μετά την εκλογή Τραμπ ξαναγυρίζουμε σε ορυκτούς πόρους σαν το αέριο, και από την ενεργειακή αυτάρκεια που κάποτε είχαμε, τώρα θα εξαρτιόμαστε από τρίτες χώρες. Οι δε ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά τοποθετούνται παντού χωρίς πρόνοια για αποθήκευση ενέργειας αλλά και χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό. Και όμως θα μπορούσαμε με μια διαφορετική πολιτική, με ορθολογισμό που λείπει από κάθε βήμα, να έχουμε εκμεταλλευθεί όλα τα προτερήματά μας. Ανάμεσα σε αυτά είναι η προνομιακή θέση μας κοντά σε δύο άλλες χώρες, οι λίμνες μας, τα φράγματα που κατασκευάστηκαν, αλλά δεν αρδεύουν, οι άνθρωποι που είναι εργατικότατοι και ανθεκτικοί και κυρίως αγαπούν τον τόπο και θέλουν να μείνουν εδώ. Αν η πολιτεία ήθελε να τους κρατήσει στη Φλώρινα, ας έδινε κίνητρο να έρθουν κατ’ αρχήν δύο μεγάλες επενδύσεις να δημιουργήσουν 3.000-5.000 θέσεις εργασίας», λέει η πρόεδρος του Επιμελητηρίου Φλώρινας, η οποία πάντως βλέπει ελπίδα στα τοπικά οινοποιεία, στη γαστρονομία και στον τουρισμό, παρότι από μόνα τους δεν μπορούν να τραβήξουν όλο τον νομό μπροστά. Ομως έχουν μια τεράστια δυναμική που δίνει διέξοδο σε αρκετούς ανθρώπους.
Ο οινοποιός Χρήστος Μπόσκος έχει ζήσει από κοντά την οινική άνοδο του Αμυνταίου αλλά και την αναζωογόνηση του Νυμφαίου ως κορυφαίου πόλου τουριστικής έλξης χάρις σε έναν οραματικό άνθρωπο, τον Γιάννη Μπουτάρη. Συνεργάστηκε μαζί του επί σειράν ετών, προτού ανεξαρτητοποιηθεί και κάνει το δικό του οινοποιείο με 180 στρέμματα με λευκές ποικιλίες, το οποίο συνεργάζεται και με πολλούς άλλους καλλιεργητές.
Στροφή στη γη
«Είμαστε ο βορειότερος ελληνικός αμπελώνας με 14.000 στρέμματα, σε υψόμετρο περίπου 600-700 μέτρων. Το 60% των αμπελιών παράγει ξινόμαυρο. Το Κτήμα Κυρ-Γιάννη φύτεψε πρώτη φορά το Sauvignon blanc, μαλαγουζιά και ασύρτικο. Η απολιγνιτοποίηση έφερε αδιέξοδο σε πολύ κόσμο. Εμείς στον τομέα του κρασιού είχαμε προσπαθήσει να πείσουμε τους ανθρώπους πως σε κάποια φάση ο πρωτογενής τομέας –ροδάκινα, μήλα, όσπρια–, η κτηνοτροφία και τα οινοποιεία θα έχουν μεγαλύτερο εργατικό δυναμικό από την ενέργεια, και όντως αυτό συνέβη. Το Κτήμα Αλφα και το Κτήμα Κυρ-Γιάννη έχουν αριθμό εργαζομένων που κάποτε θα στελέχωναν δύο σταθμούς παραγωγής. Υπάρχουν οκτώ οινοποιητικές εταιρείες που κράτησαν κατοίκους και έφεραν και κάποιους άλλους, βοήθησαν εστιατόρια και ξενώνες. Γνώρισα τον Γιάννη Μπουτάρη το 1999. Ηταν ο πρωτοπόρος που άλλαξε την περιοχή. “Ούτε πιο έξυπνος είμαι, ούτε πιο μάγκας. Γυρίζω, βλέπω και κατανοώ τι μπορεί να ταιριάξει εδώ”, έλεγε. Τον Αρκτούρο τον εμπνεύσθηκε από το πώς οι Γάλλοι προστάτευαν, λ.χ., τα ζαρκάδια. Και για τους αμπελουργούς ήθελε να τους οργανώνει ταξίδια. Πίστευε ότι κάτι θα έκλεβε το μάτι τους και θα γίνονταν καλύτεροι. Είχε τεράστια αγάπη για το Νυμφαίο, μεταμόρφωσε το χωριό σε τουριστικό υπόδειγμα. Αυτό που μου λείπει περισσότερο μετά τον θάνατό του είναι η ενθάρρυνση. Το σχέδιο μετάβασης μετά τον λιγνίτη δεν είναι καλά μελετημένο που να ισορροπήσει την κατάσταση από πλευράς εργασίας, επενδύσεων. Σε όλα τα προβλήματα που έχει η περιοχή προσθέστε και το κρύο. Ο χειμώνας φέρνει φτώχεια στους κατοίκους. Εμείς ανάβουμε πρώτοι θέρμανση και σταματάμε τελευταίοι. Την ίδια τιμή πληρώνουμε το πετρέλαιο θέρμανσης με τους Κρητικούς. Το μέλλον όμως θα μπορούσε να είναι καλό, διότι έχουμε κάποια πλεονεκτήματα. Η κλιματική αλλαγή περιέργως μας έχει ωφελήσει μέχρι στιγμής».
Κοντά στον κ. Μπόσκο μαθήτευσε ο 37χρονος γεωπόνος Βασίλης Μυλωνάς: «Eφυγα για σπουδές στη Θεσσαλονίκη, αλλά ξαναγύρισα διότι είχα περιθώριο σταδιοδρομίας. Βρήκα δουλειά στο Κτήμα Κυρ-Γιάννη, όπου είχα κάνει και πρακτική. Και η εταιρεία και ο άνθρωπος ήταν μεγάλο σχολείο. Δεν φοβόταν να βοηθήσει ακόμη και ανταγωνιστές. Οταν μεγαλώνει η πίτα μεγαλώνει και το κομμάτι σου, έλεγε. Ο τουρισμός φέρνει κάποια έσοδα λόγω γαστρονομίας, οίνου, χιονοδρομικών, Πρεσπών, αλλά θα μπορούσαμε να τα πάμε και πολύ καλύτερα αν ο κόσμος ανακάλυπτε αυτή την περιοχή σε βάθος. Είμαστε δυστυχώς μακριά… 1.500 ευρώ από την Αθήνα. Είναι κόστος για να έρθεις, διόδια, τριήμερη διαμονή, σου λέει ο άλλος “άσ’ το, θα πάω στην Εύβοια”. Και όμως. Εχουμε το τρίπτυχο καλό κρασί και φαγητό, καταπληκτική φύση και καλούς ανθρώπους».
Αλήθεια είναι. Γευματίσαμε σε δύο ονομαστά και πολυβραβευμένα εστιατόρια της περιοχής: στον «Θωμά» στο Σκλήθρο και στον «Κοντοσώρα» στο Ξινό Νερό. Παλιά μαγαζιά που έγιναν αυτόνομοι προορισμοί, εξελίχθηκαν με εκπληκτικές γεύσεις, λινά τραπεζομάντιλα, εξαιρετική κάβα. Και στα δύο, στην κουζίνα και στο σέρβις βρίσκονται άνθρωποι της οικογένειας που εργάζονται με αφοσίωση και μεράκι. Ο Θωμάς Πασπάλης, που μαζί με τον πατέρα του Νίκο και τον αδελφό του κρατάνε σήμερα το μαγαζί του παππού, τονίζει: «Μεγαλώσαμε μέσα στο εστιατόριο και θέλαμε να επενδύσουμε στον τόπο μας. Προσφέρουμε γαστρονομικό προϊόν και περιβάλλον πάνω από τις δυνατότητές μας για να διατηρήσουμε ζωντανό το χωριό και την περιοχή». Το ίδιο και η Πετρούλα Κοντοσώρα που βλέπει τη θυγατέρα της να έχει πάρει τα ηνία μετά την ξαφνική απώλεια του συζύγου της: «Η επιχειρηματικότητα και το ρίσκο θέλουν εκπαίδευση. Δεν μπορούν οι άνθρωποι που δούλευαν στο Δημόσιο να μπουν αμέσως σε αυτή τη νοοτροπία».
Ταξίδι στη Φλώρινα δίχως να δεις το Νυμφαίο και τον Αρκτούρο δεν νοείται. Ενα μικρό θαύμα και τα δύο. Στο Κέντρο Προστασίας Αρκούδας μας ξενάγησαν ο Γιώργος Μοστάκης και ο Βαγγέλης Δεσποτάκης, δύο Φλωρινιώτες κοντά στα 50. «Για να φτιάξει η περιοχή θέλουμε πολλούς Κυρ-Γιάννηδες εδώ. Να φανταστείτε ότι το Νυμφαίο έχει τόσο τουρισμό που δεν βρίσκουν όλοι ούτε να φάνε ούτε να μείνουν. Θα μπορούσαν να “αιμοδοτούν” τη Φλώρινα. Εδώ και καιρό λέμε στην περιφέρεια και στον Δήμο Αμυνταίου και στον Δήμο Φλώρινας να αποκαταστήσει έναν ασφάλτινο, αγροτικό δρόμο που μας συνδέει με την πόλη πολύ πιο γρήγορα από ό,τι ο υπάρχων. Είναι μια πανέμορφη δασική διαδρομή. Αδύνατον να βρουν άκρη σε ποιανού την αρμοδιότητα είναι. Ας ξεκινήσουμε να φτιάχνουμε την κατάσταση από τα απλά…».
Αυτές οι λίμνες είναι η δική μας καλντέρα
Ορισμένοι αποφασίζουν να μείνουν στη Φλώρινα από πείσμα. Ο Θωμάς Μανούρης, απόφοιτος του Πολυτεχνείου Ιωαννίνων, υπηρέτησε και ως εύζωνος στην Προεδρική Φρουρά. Κάποτε φυλούσε σκοπιά στον Αγνωστο Στρατιώτη, σήμερα «φυλάει» στα σύνορα. Συνεχίζει την οικογενειακή επιχείρηση καθώς ο παππούς του ήταν ο πρώτος που άνοιξε ταβέρνα στους Ψαράδες στις Πρέσπες και προσέφερε ξεναγήσεις εν πλω. Με τη μηχανή στο ρελαντί μάς έδειξε από τη βάρκα τα βυζαντινά εκκλησάκια της λίμνης, τα νοητά υδάτινα όρια που χωρίζουν την πατρίδα μας από τη Βόρεια Μακεδονία και την Αλβανία, αλλά και τα ιστορικά ίχνη του Εμφυλίου. «Δεν υπάρχει χρονοδιάγραμμα για το πόσο θα κάνω αυτή τη δουλειά. Αντιμετωπίζουμε τεράστιες δυσκολίες. Φανταστείτε ότι πληρώνουμε ίδιο ΦΠΑ με την Αθήνα. Η πολιτεία ξέρει να εμφανίζεται στις υποχρεώσεις, αλλά όχι στις παροχές. Και όμως αντέχουμε διότι οι Πρέσπες είναι η δική μας καλντέρα, ένας τόπος μυθικής ομορφιάς. Ερχονται Ελληνες από άλλες πόλεις και μένουν με το στόμα ανοιχτό: “Στην Ευρώπη ψάχνετε τέτοια μέρη και τα έχουμε στα πόδια μας”, τους λέω».
«Φανταστείτε ότι πληρώνουμε ίδιο ΦΠΑ με την Αθήνα. Η πολιτεία ξέρει να εμφανίζεται στις υποχρεώσεις, αλλά όχι στις παροχές. Και όμως αντέχουμε διότι οι Πρέσπες είναι ένας τόπος μυθικής ομορφιάς».
Ο κ. Μανούρης πιστεύει ότι θα δώσει μεγάλη ώθηση η δημιουργία νέου συνοριακού σταθμού που θα επιτρέπει σε ντόπιους και ξένους να περνούν κατευθείαν στη Βόρεια Μακεδονία από το χωριό των Πρεσπών, Λαιμός: «Στο παρελθόν οι άνθρωποι κυκλοφορούσαν ελεύθερα. Θα ήταν πολύ ωραίο να μπορεί κανείς να δει παράκτια τη λίμνη και στα τρία έθνη ως ενιαία περιήγηση. Υπάρχουν πολλά κοινά με τους γείτονες, από το φαγητό έως τα χάλκινα, έχουμε φιλικότατες σχέσεις. Δεν έχουμε κάτι να χωρίσουμε. Αυτό που με απασχολεί είναι η ηττοπάθεια που βλέπω στον δικό μας τόπο. Το όνειρό μου θα ήταν να συνδυαστεί το τουριστικό μας προϊόν με υποδομές, με μονοπάτια, με γαστρονομία, με ένα ολοκληρωμένο σχέδιο-αντίβαρο για την περιοχή που ερημώνει». Η αλήθεια είναι ότι το φαγητό στην ταβέρνα του παππού του ήταν υπέροχο με τα ψάρια της λίμνης, γριβάδια και τσιρόνια, και τους διάσημους γίγαντες Πρεσπών. Οι καλύτεροι παραγωγοί οσπρίων είναι οι νεαροί αδελφοί Δημητρόπουλοι της Prespa Top. Συναντήσαμε τους βραβευμένους, νεαρούς, τρίτης γενιάς αγρότες από τον «Γαστρονόμο» την ώρα της συγκομιδής.
Θα επιμείνουμε
«Εμείς ξέραμε από μικροί τι θα κάναμε. Είπαμε, θα μείνουμε και θα παλέψουμε. Γίναμε για λίγο ψαράδες, αλλά μας κέρδισαν τα χωράφια. Νιώθουμε ότι είμαστε πρέσβεις αυτής της γης και της ομορφιάς της. Πέρα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει κανείς στη μεθόριο, προσετέθη πρόσφατα και η κλιματική αλλαγή, εδώ και δύο – τρία χρόνια βλέπουμε τρομερή μείωση στην παραγωγή μας λόγω αυξημένων υψηλών θερμοκρασιών. Παράλληλα στένεψε χρονικά η περίοδος της σοδειάς, με κίνδυνο μια κακοκαιρία να μας καταστρέψει. Ομως θα επιμείνουμε γιατί οι Πρέσπες είναι τρόπος ζωής», μας λένε.
Στην επιστροφή προς τη Φλώρινα μας περίμενε άλλη μία οικογένεια δεμένη με την παράδοση, και αυτή στην τρίτη γενιά πια. Οι Βαλκάνηδες είναι ένα ιστορικό σόι στα χάλκινα. Ο Λάζαρος και ο Τάσος Βαλκάνης μαζί με τον μικρό Διονύση Αλεξόπουλο πήγαιναν στο Αμύνταιο για να γυρίσουν ένα βιντεοκλίπ, ενώ μουσικά κομμάτια τους βρίσκει κανείς στο Instagram και στο TikTok. «Σήμερα έτσι διαφημίζεται κανείς», μας είπαν. «Παίζουμε μόνο σε χαρές. Τα χάλκινα τα έλεγαν αστραφτερά και βροντερά για να τα ξεχωρίζουν από το σαντούρι και το κλαρίνο. Μας έμειναν κληρονομιά από τις οθωμανικές μπάντες ή από τα όργανα που έφεραν από τη Δυτική Ευρώπη οι έμποροι».
