Ηταν το τελευταίο δεκαήμερο του Νοεμβρίου όταν η Δυτική Ελλάδα, και ιδιαίτερα η Ηπειρος, δοκιμαζόταν από παρατεταμένη κακοκαιρία που άφησε πίσω της πλημμύρες και καταστροφές. Εκείνες τις δύσκολες ημέρες, και πιο συγκεκριμένα την Πέμπτη 27 Νοεμβρίου, ο περιφερειάρχης Ηπείρου Αλέξανδρος Καχριμάνης κοινοποίησε στον λογαριασμό του στο X την πρόγνωση του Θεοφάνη Χ., καλώντας τους συμπολίτες του σε επαγρύπνηση. Μία λεπτομέρεια: Ο κύριος Χ. δεν είναι μετεωρολόγος.
«Είναι σαν να μαθαίνουμε για μια επερχόμενη πανδημία και να βγαίνει η τοπική αρχή και να επικαλείται την εκτίμηση ενός φυσικοθεραπευτή ή ενός αστρολόγου», επισημαίνει με περιπαικτική διάθεση ένας μετεωρολόγος που δεν επιθυμεί να μιλήσει επωνύμως. Η αλήθεια είναι ότι ο μόνιμος κάτοικος Λάρισας Θεοφάνης Χ. είναι μία από τις δημοφιλείς περσόνες (31.000 ακόλουθοι) της «διαδικτυακής μετεωρολογίας», ένας πρακτικός της καιρικής πρόγνωσης με, θεωρητικά, αγνές προθέσεις. Ανθησε στο νεοφυές οικοσύστημα καιρικής ενημέρωσης που ευδοκιμεί τα τελευταία χρόνια στα ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθιστώντας τα όρια ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και στην εμπειρική παρατήρηση και εκτίμηση ιδιαίτερα δυσδιάκριτα. Κανείς δεν γνωρίζει αν οι διαχειριστές των σελίδων αυτών είναι μετεωρολόγοι (διαθέτουν, δηλαδή, μεταπτυχιακό τίτλο στη μετεωρολογία) ή πρόκειται για εμπειρικούς «προγνώστες» με γνώσεις μετεωρολογίας αποκτημένες σε online σεμινάρια ή για απλούς χομπίστες που κάνουν το κέφι τους.
Η υπερπροσφορά μετεωρολογικών προφίλ στο Facebook και στο TikTok δεν θα απασχολούσε κανέναν πέραν από τους ενδιαφερομένους αν δεν υπήρχε ένα αόρατο νήμα που να συνδέει ορισμένες εμφανώς αντιεπιστημονικές «αναλύσεις» με εξίσου εκτός τόπου και χρόνου αναπαραγωγές τους από ενημερωτικές ιστοσελίδες που πλειοδοτούν με τρομολαγνικούς τίτλους για λίγες χιλιάδες κλικ παραπάνω. «Η κακοκαιρία της δεκαετίας», «Η ψυχρή λίμνη που απειλεί να καταπιεί την Ελλάδα», «Η Σιβηρία μετακομίζει στο Αιγαίο» κ.λπ. Η λιγότερο σοβαρή πτυχή του φαινομένου είναι ο ακραίος και σε πολλές περιπτώσεις τοξικός ανταγωνισμός ανάμεσα στους διαχειριστές συγκεκριμένων «σελίδων», τα δηλητηριώδη υπονοούμενα και η «γηπεδική» νοοτροπία των ακολούθων τους. Ευτυχώς, η πλειονότητα των μετεωρολογικών προφίλ επιβιώνει χάρη σε καθαρόαιμους ερασιτέχνες και παθιασμένους φίλους της μετεωρολογίας, που έχουν επενδύσει προσωπικά σε γνώσεις και τεχνολογική υποδομή και μοιράζονται αφιλοκερδώς το χόμπι τους με άλλους εξίσου ψύχραιμους ομοϊδεάτες.
«Σας τα ’χα πει»
Εχει σημασία, πάντως, να δούμε πώς λειτουργεί αυτός ο μηχανισμός εκφοβισμού που συχνά οδηγεί σε συστηματική παραπληροφόρηση. Σε καταξιωμένα μοντέλα πρόγνωσης καιρού, όπως το αμερικανικό GFS ή το ευρωπαϊκό ECMWF, εμφανίζονται «επικίνδυνα» βαρομετρικά συστήματα 15 ή και 20 ολόκληρες ημέρες πριν, σημαίνοντας συναγερμό στη διαδικτυακή μετεωρολογική κοινότητα ή τουλάχιστον σε ένα μέρος αυτής. Ο χάρτης της χώρας βάφεται με ένα βαθύ μπλε ή μοβ χρώμα, αποχρώσεις που παραπέμπουν σε θερμοκρασίες και καιρό Σιβηρίας. Πριν από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, κανείς δεν ασχολούνταν με όλες αυτές τις «προγνώσεις». Κάθε σοβαρός μετεωρολόγος γνώριζε πολύ καλά ότι στην πορεία του χρόνου τα μοντέλα θα διόρθωναν τις προβλέψεις τους (προσαρμοζόμενα στην πραγματικότητα), το σύστημα πιθανότατα θα άλλαζε θέση ή θα έχανε την έντασή του, με αποτέλεσμα η διαφαινόμενη προ δεκαπενθημέρου «κακοκαιρία του αιώνα» να εξελισσόταν σε ψιλόβροχο της μισής ώρας.
«Ευτελισμός της επιστήμης» «Οι πρώιμες προγνώσεις δεν σέβονται την αβεβαιότητα της μετεωρολογικής πρόγνωσης και οδηγούν σε στρέβλωση και τελικά σε ευτελισμό της ίδιας της επιστήμης», τονίζει ο διευθυντής Eρευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών Κώστας Λαγουβάρδος.
Αυτό, παραδόξως, δεν πτοεί καθόλου μια κατηγορία ενεργών στο Διαδίκτυο μετεωρολόγων (επαγγελματιών και μη), που σπεύδουν να ενημερώσουν το κοινό τους για αυτό «που βλέπουν» και για αυτό «που έρχεται». Η σπίθα ανάβει και τα πιο απίθανα μετεωρολογικά σενάρια διασπείρονται στο βαθύ Ιντερνετ. Καθώς τα δεδομένα αλλάζουν, οι τόνοι πέφτουν, όσοι δεν «τσίμπησαν» κάνουν καζούρα σε αυτούς που «τσίμπησαν», εκτοξεύονται σπόντες και απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί και πάει λέγοντας. Κι όταν μία στις δέκα το δυσοίωνο σενάριο επιβεβαιώνεται, ο επισπεύδων μετεωρολόγος κομπάζει: «Δεν σας τα έλεγα;».
«Δεν υπάρχει έγκυρη επιστημονικά πρόγνωση καιρού με χρονικό ορίζοντα μεγαλύτερο των τεσσάρων ή των πέντε, το πολύ, ημερών», υπενθυμίζει η δημοφιλής μετεωρολόγος του ΣΚΑΪ Χριστίνα Σούζη. «Το διάστημα αυτό μπορεί να συρρικνωθεί ακόμα περισσότερο όταν μιλάμε για πραγματικά δυνάμει επικίνδυνα συστήματα, τα οποία οφείλουμε να παρακολουθούμε ώρα με την ώρα για να προβλέψουμε κατά το δυνατόν την κίνησή τους. Ακόμη και τότε, όμως, τα περιθώρια αστοχίας είναι αρκετά μεγάλα», συμπληρώνει ο διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και επικεφαλής του meteo.gr Κώστας Λαγουβάρδος. «Οι πρώιμες προγνώσεις δεν σέβονται την αβεβαιότητα της μετεωρολογικής πρόγνωσης και οδηγούν σε στρέβλωση και τελικά σε ευτελισμό της ίδιας της επιστήμης», τονίζει ο έμπειρος μετεωρολόγος.
Η γκρίζα ζώνη τού ποιος θεωρείται μετεωρολόγος στην Ελλάδα δεν είναι καινούργια ιστορία. Ορισμένοι από τους πιο αναγνωρίσιμους παρουσιαστές δελτίων καιρού δεν είναι τυπικά επαγγελματίες μετεωρολόγοι.
Με δίπλωμα ή χωρίς
Ο ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ, σήμερα, Σάκης Αρναούτογλου έγινε γνωστός στο πανελλήνιο από τα εξαιρετικά επιτυχημένα δεκαπεντάλεπτα δελτία του από τη συχνότητα της ΕΡΤ3. Ο χαρισματικός στην παρουσίαση Αρναούτογλου έχει σπουδάσει μετάφραση και διερμηνεία στο Μόναχο και έχει παρακολουθήσει μαθήματα μετεωρολογίας στα τμήματα Γεωλογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Παρ’ όλα αυτά, σχεδόν όλοι οι επαγγελματίες μετεωρολόγοι τού πιστώνουν σοβαρότητα, σεβασμό στο αντικείμενο και μια πολύ πιο φρέσκια εποχή στην παρουσίαση των δελτίων καιρού. Αλλά ο Αρναούτογλου δεν είναι ο μοναδικός τηλεοπτικός μετεωρολόγος με παρόμοια «προβλήματα». Ο βουλευτής Νοτίου Τομέα Αθηνών με τη Ν.Δ., μαθηματικός και παρουσιαστής του δελτίου καιρού στο Mega Γιάννης Καλλιάνος διαθέτει μεταπτυχιακό τίτλο αλλά όχι στη μετεωρολογία. «Το μεταπτυχιακό μου είχε μετεωρολογικά μαθήματα και αυτή την εποχή γράφω τη διδακτορική διατριβή μου με θέμα τη διαχείριση φυσικών καταστροφών που έχει σαφή μετεωρολογική κατεύθυνση», σχολιάζει στην «Κ». «Δυστυχώς, δεν υπάρχει σαφές πλαίσιο που να κατοχυρώνει το επάγγελμά μας, με αποτέλεσμα ο καθένας να αυτοπροσδιορίζεται όπως θέλει. Κατά τη γνώμη μου, το ελάχιστο είναι να διαθέτεις πρώτο πτυχίο στα μαθηματικά ή στη φυσική και να έχεις κάνει μεταπτυχιακό με ικανό αριθμό μαθημάτων μετεωρολογικού αντικειμένου».
Ο Γιώργος Τσατραφύλλιας (Alpha), στον οποίο πολλοί καταλογίζουν τάση προς «εντυπωσιοθηρικές» αναρτήσεις, διαθέτει τα τυπικά προσόντα. Οταν μιλάμε μαζί του μας τονίζει ότι «ο θόρυβος γεννιέται πάντα στη μετάφραση», όπως λέει χαρακτηριστικά. «Πάντα επιλέγω συνειδητά να μιλάω με στοιχεία και όχι με “θόρυβο”, να εξηγώ χωρίς να τρομοκρατώ και να κάνω κριτική στα δεδομένα, όχι στους ανθρώπους. Θεωρώ ότι ο ρόλος του μετεωρολόγου δεν είναι να κερδίζει likes, αλλά να χτίζει εμπιστοσύνη, ακόμα κι αν αυτό κοστίζει σε προβολή. Στις προγνώσεις μου χρησιμοποιώ επιστημονική ορολογία, γιατί αυτό απαιτεί η ακρίβεια της πρόγνωσης. Οταν όμως αυτή η πληροφορία απομονώνεται και αναπαράγεται με βαρύγδουπους τίτλους, αλλοιώνεται το νόημά της. Η υπερβολή προκύπτει όταν η πληροφορία αποσπάται από το πλαίσιό της και μετατρέπεται σε τίτλο», καταλήγει.
«Ατμοσφαιρικά βουνά» για λίγα κλικ
Αλήθεια, τι τροφοδοτεί την υπερπροσφορά μετεωρολογικών σελίδων, κατά τη γνώμη του Γιώργου Τσατραφύλλια; «Εξαιτίας της τεχνολογίας, σήμερα όλοι έχουν πρόσβαση σε μοντέλα, χάρτες και εφαρμογές, χωρίς να χρειάζεται επιστημονικό υπόβαθρο. Επιπλέον, τα social media επιβραβεύουν την ένταση, τον φόβο και την υπερβολή και όχι την ακρίβεια και την αξιοπιστία. Παράλληλα, ο πολίτης θέλει να ξέρει αν θα βρέξει στην αυλή του ή στη γειτονιά του και αυτό δημιουργεί χώρο για πολλούς “παρόχους πληροφορίας”». Δεν θα είχε τόσο μεγάλη ζήτηση ο «καιρός» αν δεν γινόταν συχνά πυκνά και για ψύλλου πήδημα πρώτη είδηση σε διαδικτυακές ιστοσελίδες που δουλειά τους είναι να βρίσκουν πηχυαίους τίτλους για να μαζεύουν κλικ, υποστηρίζει η Χριστίνα Σούζη. «Αλλά το “παιχνίδι” αυτό το έπαιξαν και πάσης φύσεως μετεωρολόγοι, εκτός και εντός εισαγωγικών, με τρομολαγνικές αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης», προσθέτει. «Διαβάζουμε πρωτόγνωρους όρους, όπως “ατμοσφαιρικά βουνά” και άλλα παρόμοια που δεν έχουν καμία αναφορά στη μετεωρολογική επιστήμη και ορολογία. Μου τα μεταφέρουν συνάδελφοί σας εδώ στον σταθμό και πραγματικά τραβάω τα μαλλιά μου. Προσωπικά, γράφω πρόγνωση, όχι τίτλους για κλικ».
Δεν θα είχε τόσο μεγάλη ζήτηση ο «καιρός» αν δεν γινόταν για ψύλλου πήδημα πρώτη είδηση σε διαδικτυακές ιστοσελίδες, υποστηρίζει η μετεωρολόγος του ΣΚΑΪ Χριστίνα Σούζη.
Από την πλευρά του ο Κώστας Λαγουβάρδος πιστεύει ότι το ενδιαφέρον του κόσμου για τον καιρό δεν σχετίζεται μονόπλευρα με την άνθηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. «Η κλιματική αλλαγή, με τη μεγαλύτερη συχνότητα εκδήλωσης έντονων καιρικών φαινομένων, έχει δημιουργήσει την ανάγκη για περισσότερη και εγκυρότερη μετεωρολογική πληροφόρηση. Μια κακοκαιρία μπορεί να απειλήσει ανθρώπινες ζωές, να έχει σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Επίσης, μετακινούμαστε και ταξιδεύουμε πολύ περισσότερο σε σχέση με το παρελθόν». Εξάλλου ο διευθυντής Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών έχει ιδία γνώση. Η μετεωρολογική ιστοσελίδα που ίδρυσε μαζί με συναδέλφους του πριν από 25 χρόνια (το meteo.gr) μετράει πάνω από 300.000 καθημερινούς μοναδικούς επισκέπτες. «Στις κακοκαιρίες ξεπερνάμε το ένα εκατομμύριο», μας λέει. Οσο για το μέλλον, προτείνει μια πιο ευοίωνη οπτική γωνία. «Ας το δούμε σαν μια παιδική ασθένεια και, ταυτόχρονα, ως φαινόμενο των καιρών. Και είναι κάτι που σίγουρα δεν μπορείς να το σταματήσεις με νομικά μέτρα. Παρατηρώ, παρ’ όλα αυτά, συναδέλφους και παρουσιαστές δελτίων καιρού με μεγαλύτερη ροπή σε μια πιο εντυπωσιοθηρική προσέγγιση της μετεωρολογικής πρόβλεψης να εμφανίζονται σήμερα περισσότερο συγκρατημένοι, κι αυτό είναι θετικό. Δεν μπορούμε παρά να ευχηθούμε αυτό το “μοντέλο” πρόγνωσης του καιρού για το οποίο μιλάμε να χάσει σταδιακά την αξιοπιστία του και ο κόσμος να μην “τσιμπάει”. Σας ακούγομαι υπερβολικά αισιόδοξος;».
