Οταν πριν από λίγο καιρό οι κάτοικοι στην οδό Αρτέμιδος στου Ψυρρή είδαν να στήνεται και πάλι εργοτάξιο στη γωνία με την οδό Ερμού, δεν κατάλαβαν αμέσως τι συνέβαινε. Τα διατηρητέα κτίρια που βρίσκονται στο εν λόγω οικόπεδο είχαν αποκατασταθεί παλαιότερα. Oταν άρχισαν να στήνονται σκαλωσιές, τότε επιδίωξαν να μάθουν περισσότερα και ανακάλυψαν τι επρόκειτο να συμβεί: στο κτίριο επί της οδού Ερμού είχε επιτραπεί να προστεθούν δύο όροφοι και στο διπλανό, επί της οδού Αρτέμιδος, τρεις. Για κάποιους από τους γείτονες, η προσθήκη στο διατηρητέο κτίριο θα σημάνει το τέλος της θέας που είχαν προς την Ακρόπολη. Το συγκρότημα των κτιρίων πρόκειται να μετατραπεί –τι άλλο;– σε ξενοδοχείο.
Η αλλαγή των πολεοδομικών συνθηκών σε μια γειτονιά –όταν έχεις κοντά σου ένα διατηρητέο, εύλογα υποθέτεις ότι θα παραμείνει ως έχει– είναι ένα από τα ζητήματα που εγείρονται με αυτές τις παρεμβάσεις. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι, επιτρέποντας προσθήκες καθ’ ύψος σε διατηρητέα, η πολιτεία «καταργεί» στην πράξη την προστασία των κτιρίων αυτών. Πολλούς τους ενοχλεί η αντίθεση που συχνά ο αρχιτέκτονας επιδιώκει, ανάμεσα στο παλιό και στο νέο, προσθέτοντας πάνω από ένα νεοκλασικό λ.χ. μια γυάλινη κατασκευή. Από την άλλη πλευρά, με την προσθήκη των ορόφων το κτίριο μπορεί ευκολότερα να βρει μια νέα χρήση, καθώς το κόστος της αποκατάστασης είναι συνήθως δυσβάσταχτο. Aλλωστε η μεταφορά συντελεστή δόμησης, που πρόσφερε μια λύση για τα διατηρητέα, είναι εδώ και δεκαετίες «νεκρή».
Πώς όμως επιτρέπεται και υπό ποιες συνθήκες το «ψήλωμα» διατηρητέων κτιρίων; Κανονικά τα κτίρια αυτά δεν έχουν συντελεστή δόμησης, αφού αυτός έχει «παγώσει» με τον χαρακτηρισμό τους ως διατηρητέων (υπουργείο Περιβάλλοντος) ή μνημείων (υπουργείο Πολιτισμού) – ο συντελεστής πρέπει να τους δοθεί κατά παρέκκλιση της νομοθεσίας, με απόφαση του υπουργείου Περιβάλλοντος. Η απόφαση αυτή («καθορισμός συμπληρωματικών ειδικών όρων και περιορισμών δόμησης») προϋποθέτει να έχουν δοθεί νωρίτερα εγκρίσεις από υπηρεσίες του ΥΠΠΟ (Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων), το οποίο «μοιράζεται» την αρμοδιότητα των διατηρητέων με το Κεντρικό Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής, το τοπικό συμβούλιο μνημείων κ.ο.κ.
Το τελευταίο έτος, ο αρμόδιος υφυπουργός Νίκος Ταγαράς έχει υπογράψει 12 τέτοιες αποφάσεις. Δεν είναι όλες οι περιπτώσεις παρέμβασης σε ένα διατηρητέο δίχως προβλήματα. Η πιο πρόσφατη περίπτωση είναι η προσφυγή που άσκησε στο Συμβούλιο της Επικρατείας η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ) κατά της προσθήκης πέντε ορόφων σε διατηρητέο στου Μακρυγιάννη. «Είναι ακατανόητο το πώς το ΥΠΕΝ κηρύσσει ένα ιστορικό κτίριο διατηρητέο, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του ύστερου αθηναϊκού νεοκλασικισμού που αναπτύχθηκε στην περιοχή Μακρυγιάννη, και στη συνέχεια επιτρέπει την καταστροφή του και μετατρέπει σε “σκηνικό” τις όψεις του. Η αντιμετώπιση αυτή δεν συνιστά προστασία και διατήρηση της αρχιτεκτονικής ιστορίας, μνήμης, γνώσης και παράδοσης, αλλά αντίθετα αποτελεί προσβολή τους», εκτιμά η Ελένη Μαΐστρου, ομότιμη καθηγήτρια ΕΜΠ και πρόεδρος του Συμβουλίου Αρχιτεκτονικης Κληρονομιάς της ΕΛΛΕΤ.
«Σύμφωνα με το ίδιο υπουργείο, όταν ένα κτίριο διατηρητέο για οποιονδήποτε λόγο καταστραφεί, στη θέση του δεν μπορεί να χτιστεί κτίριο μεγαλύτερου όγκου. Πώς στην επίδικη περίπτωση επιτρέπει ακριβώς το αντίθετο; Και πώς δόθηκαν εγκρίσεις για αυτή την ανέγερση και από το ΥΠΠΟ, που αποτελεί “θεματοφύλακα” της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς;» λέει η κ. Μαΐστρου. «Με αυτές τις αποφάσεις τους τα δύο υπουργεία “παγιδεύουν” τους ιδιοκτήτες αντί να τους βοηθήσουν. Και ακόμη, θυμίζουμε ότι η περίσσεια συντελεστή δόμησης που έχουν τα οικόπεδα με τα χαμηλά κτίρια μπορεί να καλυφθεί είτε με νέο κτίσμα στο οικόπεδο, το οποίο δεν θα προσβάλλει το παλαιό, είτε με μεταφορά ή πώληση του συντελεστή δόμησης που δεν μπορεί να αξιοποιηθεί στο ίδιο οικόπεδο».
Μιλώντας γενικά, οι περισσότεροι αρχιτέκτονες δεν είναι αφοριστικοί απέναντι στις προσθήκες καθ’ ύψος σε προστατευμένα κτίρια, εκτιμούν ωστόσο ότι δεν είναι η καλύτερη επιλογή για τη διάσωση ενός ιστορικού κτιρίου. «Την πρακτική αυτή ξεκινήσαμε να τη βλέπουμε στη χώρα μας τη δεκαετία του ’80. Τότε που ξεκινήσαμε να συζητάμε για τη διατήρηση της μνήμης των πόλεών μας και αυτή εδραιώθηκε θεσμικά και νομικά», εξηγεί ο Κωνσταντίνος Τσιαμπάος, αναπλ. καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ. «Η παρέμβαση αυτή έχει ανταποδοτική λογική: κρατώ μόνο την όψη, για να διατηρήσω τη μνήμη ή την εικόνα, και την εντάσσω σε ένα ολότελα νέο και ψηλότερο κτίριο, το οποίο θα εκμεταλλευθώ με πολύ καλύτερους όρους. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από την περίπτωση. Υπάρχουν κτίρια που παρουσιάζουν ενδιαφέρον και άλλα που είναι προβληματικά. Για παράδειγμα, αυτές τις γυάλινες προσθήκες καθ’ ύψος τις θεωρούσαμε κάποτε πρωτοπορία και σήμερα, υπό το πρίσμα της κλιματικής αλλαγής, τις βλέπουμε και λέμε… “Θεέ μου, τι κάναμε τότε!”. Αντίθετα, υπάρχουν προσθήκες που τις βρίσκω πολύ ενδιαφέρουσες, όπως το κτίριο στην οδό Καραμανλάκη και Φιλαδελφέως στα Πατήσια. Είναι μια τεχνικά απαιτητική λύση, η οποία έδωσε ένα πολύ επιτυχημένο αποτέλεσμα».
Η προσθήκη καθ’ ύψος «έχει ανταποδοτική λογική: κρατώ μόνο την όψη, για να διατηρήσω τη μνήμη, και την εντάσσω σε ένα ολότελα νέο κτίριο, το οποίο θα εκμεταλλευθώ με καλύτερους όρους. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από την περίπτωση». Κωνσταντίνος Τσιαμπάος, ΕΜΠ
Σύμφωνα με τον κ. Τσιαμπάο, το αποτέλεσμα εξαρτάται από τη θέση του κτιρίου, αλλά και την κατάστασή του. «Βέβαια, την περίοδο αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη ένα νέο κύμα αντιπαροχής, που στερεί από τις πόλεις ένα κομμάτι της ιστορικής τους εξέλιξης. Ολο αυτό σχετίζεται και με την αποτυχία του συστήματος της μεταφοράς συντελεστή δόμησης, που περιόρισε ακόμα περισσότερο τις δυνατότητές μας να επέμβουμε για τη διάσωση των διατηρητέων. Δεν είμαι υπέρ ούτε της εγκατάλειψης των διατηρητέων, ώστε αυτά να φθάσουν κάποια στιγμή να καταρρεύσουν, αλλά ούτε των παρεμβάσεων που δεν δείχνουν σεβασμό. Είναι μια ευαίσθητη ισορροπία».
Η κλίμακα
«Τα διατηρητέα κτίρια, πέραν του ότι εκφράζουν την ιστορική εξέλιξη μιας πόλης και για τον λόγο αυτό τα αξιολογούμε ως σημαντικά, έχουν μια ανθρώπινη κλίμακα. Νομίζω ότι η κλίμακα αυτή ακυρώνεται με την προσθήκη ορόφων», εκτιμά η Σοφία Λαζάρου, αρχιτέκτονας στο γραφείο «Θ. Παπαγιάννης και Συνεργάτες». «Το νέο κτίριο δεν έχει ούτε τον χαρακτήρα ούτε την υπόσταση του αρχικού. Είναι ένα ιδιόμορφο υβρίδιο, που έχει δημιουργηθεί με σκοπό να μεγιστοποιήσει ένα οικονομικό συμφέρον του ιδιοκτήτη του. Το μεγάλο ερώτημα, λοιπόν, είναι γιατί συμβαίνει αυτό. Τη δεκαετία του ’50-’60 γκρεμίσαμε μαζικά τις προηγούμενες φάσεις των πόλεών μας προκειμένου να στεγάσουμε όλο τον πληθυσμό που κατέληγε σε αυτές. Σήμερα, τι εξυπηρετεί η σταδιακή καταστροφή των λιγοστών διατηρητέων που έχουν απομείνει; Σίγουρα όχι την προσφορά κατοικίας. Κατά τη γνώμη μου, η πολιτεία οφείλει να αντιμετωπίσει τα διατηρητέα ως δημόσια αγαθά, ένα κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς της πόλης μας που έχει καθήκον να προστατεύσει. Και να προσφέρει ισχυρά οικονομικά εργαλεία για την αποκατάσταση και επανάχρησή τους, αντί να επιτρέπει ως “εύκολη λύση” την αλλοίωσή τους με κάθε είδους επιπρόσθετες κατασκευές».
«Η πολιτεία οφείλει να προσφέρει ισχυρά οικονομικά εργαλεία για την αποκατάσταση και επανάχρηση των διατηρητέων, αντί να επιτρέπει ως “εύκολη λύση” την αλλοίωσή τους με κάθε είδους επιπρόσθετες κατασκευές». Σοφία Λαζάρου, αρχιτέκτονας
