Δήλωναν βαμβακοπαραγωγοί. Αλλά δεν είχαν καλλιεργήσει ποτέ ούτε ένα στρέμμα γης. Ηταν ένας διανομέας, ένας αρτοποιός, κάποιος οδηγός φορτηγού, ένας υπάλληλος σε γραφείο. Εμφανίζονταν όμως να έχουν νοικιάσει εκτάσεις για την καλλιέργεια βαμβακιού εισπράττοντας επιδοτήσεις.
Η υπόθεση με κεντρικό κατηγορούμενο έναν 38χρονο πρώην εργαζόμενο στο Κέντρο Υποδοχής Δηλώσεων Γιαννιτσών ήρθε στο φως τον Οκτώβριο. Στο κατηγορητήριο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, που είδε η «Κ», σημειώνεται ότι για τουλάχιστον τέσσερα πρόσωπα ο ειδικός διοικητικός έλεγχος του ΟΠΕΚΕΠΕ είχε εντοπίσει τις ψευδείς δηλώσεις αγροτεμαχίων. Οπως περιγράφεται, οι κατηγορούμενοι δεν είχαν προσκομίσει «τα πρωτότυπα παραστατικά αγοράς των σπόρων προς σπορά βάμβακος και τις πρωτότυπες ετικέτες των συσκευασιών των σπόρων προς σπορά» που ήταν υποχρεωμένοι να τηρούν στον φάκελό τους. Σε κάποιες περιπτώσεις προκύπτει ότι το βαμβάκι που δηλωνόταν να παραδίδεται στα εκκοκκιστήρια ήταν «αέρας».
Στην απολογία του ενώπιον του αρμόδιου ανακριτή για τις υποθέσεις της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας στην Αθήνα, ο 38χρονος κατηγορούμενος ως ιθύνων νους του κυκλώματος παραδέχθηκε μέρος όσων του καταλογίζονται. Είπε ότι ενόσω εργαζόταν στο ΚΥΔ τον πλησίασαν μεσίτες για να του αφήσουν λίστες με αγροτεμάχια που ήταν ανενεργά και γι’ αυτό ορισμένα από αυτά θα μπορούσαν να δηλωθούν ψευδώς ως μισθωμένα. «Από το 2021 είχαν μάθει. Δήλωναν μόνο βαμβάκι ή καλαμπόκι για να έχουν μεγαλύτερες επιδοτήσεις. Επρεπε για το βαμβάκι, όμως, να έχουν συγκεκριμένες παραδόσεις στα εκκοκκιστήρια ανάλογα με τα στρέμματά τους», κατέθεσε. «Η διαδικασία με τα εκκοκκιστήρια γινόταν τελείως νόμιμα, αλλά εντέλει οι μεν (εκκοκκιστές) φοροδιέφευγαν και οι άλλοι (οι κατά φαντασίαν παραγωγοί) έπαιρναν παράνομα τη συνδεδεμένη (σ.σ. επιδότηση) βάμβακος. Από τα λεφτά που έμπαιναν από τα βαμβάκια, το 20% πήγαινε στον παραγωγό και τα υπόλοιπα τα έπαιρνα εγώ», ανέφερε ο ίδιος.
Ιδιοκτήτης μεγάλου εκκοκκιστηρίου είπε στην «Κ» ότι το περιθώριο για παρανομία είναι στην πραγματικότητα μικρό. Η ειδική συνδεδεμένη επιδότηση για το βαμβάκι αφορά ένα συγκεκριμένο ποσό κάθε χρόνο, το οποίο μοιράζεται στα δηλωμένα καλλιεργούμενα στρέμματα. Τα τελευταία χρόνια όμως καλλιεργούνται λιγότερες εκτάσεις στην Ελλάδα, κυρίως λόγω της χαμηλής τιμής στο βαμβάκι. Επομένως εκεί ανοίγει ένα παράθυρο για διεκδίκηση ποσών με δηλώσεις εικονικών καλλιεργειών. Ενα κερδοφόρο εκκοκκιστήριο δεν έχει λόγο να δηλώσει ψεύτικα έξοδα για την αγορά της πρώτης ύλης, είπε η ίδια πηγή. Ομως ένα ζημιογόνο θα έμπαινε στον πειρασμό.
Στρατηγική καλλιέργεια
Το βαμβάκι είναι στρατηγικής σημασίας για την Ελλάδα. Η καλλιεργούμενη έκταση σε όλη τη χώρα καλύπτει περίπου δύο εκατομμύρια στρέμματα, ενώ το 2024 οι εξαγωγές εκκοκκισμένου βαμβακιού ξεπέρασαν τους 250.000 τόνους – το 95% εξάγεται κατά βάσιν στην Τουρκία και στην Αίγυπτο. Η Ελλάδα παραμένει η μεγαλύτερη παραγωγός χώρα στην Ευρωπαϊκή Ενωση – το 80% του ευρωπαϊκού βαμβακιού είναι ελληνικό. Υπάρχουν μεγάλα εκκοκκιστήρια δεύτερης και τρίτης γενιάς και επίσης οι αγρότες σε ολόκληρες περιοχές στη Θεσσαλία και στη Μακεδονία σχεδόν δεν έχουν μάθει να καλλιεργούν τίποτα άλλο.
Την ίδια στιγμή, όμως, οι ίδιοι οι παραγωγοί πιέζονται ασφυκτικά από το υψηλό κόστος της παραγωγής και τις χαμηλές τιμές στο χωράφι, που διαμορφώνονται από τη διεθνή χρηματιστηριακή τιμή του εκκοκκισμένου βαμβακιού και φέτος καταγράφουν ιστορικό χαμηλό. Κι έπειτα το βαμβάκι περιγράφεται τακτικά περίπου ως η αιτία όλων των δεινών για την ελληνική αγροτική παραγωγή. Ποια θα μπορούσε να είναι η επόμενη μέρα, όταν περάσει η καταιγίδα του σκανδάλου του ΟΠΕΚΕΠΕ;
Ο Δημήτρης Μπεσλεμές είναι επιστημονικός υπεύθυνος του Εθνικού Κέντρου Ποιοτικού Ελέγχου, Ταξινόμησης και Τυποποίησης Βάμβακος του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ στην Καρδίτσα. Εξηγεί στην «Κ» ότι η στοχοποίηση της συγκεκριμένης καλλιέργειας πηγάζει από την άποψη ότι απορροφά διαχρονικά το μεγαλύτερο μέρος των επιδοτήσεων χωρίς να το δικαιούται. Το βαμβάκι έπαιξε ρόλο στις διαπραγματεύσεις για την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ενωση το 1981 και μάλιστα είχε θεσπιστεί εξαρχής ειδική ενίσχυση για τη στήριξη της καλλιέργειας.
Τα πρώτα χρόνια αυτό γινόταν με βάση τα παραδιδόμενα κιλά κάθε παραγωγού, ένας κανόνας που σταδιακά εκφυλίστηκε με φορτία που ζυγίζονταν βρεγμένα και διαμαρτυρίες με συνθήματα όπως «Ολα τα κιλά, όλα τα λεφτά». Ο ευρωπαϊκός κανονισμός μετά το 2013 ορίζει ότι η συνδεδεμένη επιδότηση για το βαμβάκι δίνεται με βάση τα καλλιεργούμενα στρέμματα –τα τελευταία χρόνια είναι σταθερά στα 73,4 ευρώ ανά στρέμμα–, επομένως έχουμε περάσει στην εποχή της εξορθολογισμένης καλλιέργειας, καθώς θεωρητικά τα στρέμματα σήμερα υπολογίζονται σωστά.
Πρόσφατα έγινε γνωστό ότι υπάρχει ένα νέο πρόγραμμα ενίσχυσης (υπολογίζεται στα 32 ευρώ ανά στρέμμα) για τους παραγωγούς που θα καταφέρουν να μειώσουν κατά 20% το αποτύπωμα του άνθρακα στο χωράφι. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με τη χρήση παρεμποδισμένων λιπασμάτων (επιβραδύνεται η διάσπασή τους στο έδαφος), τη μείωση των καυσίμων και τα λιγότερα περάσματα για την κατεργασία του εδάφους. Το πρόγραμμα στηρίζεται σε μελέτη της ομάδας υπό τον καθηγητή Δημήτρη Μπιλάλη στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Πριν από το αποτύπωμα του άνθρακα, όμως, είναι το αποτύπωμα του νερού.
Η δεύτερη κατηγορία που διατυπώνεται εις βάρος του βαμβακιού είναι ότι αποτελεί κατ’ εξοχήν υδροβόρα καλλιέργεια. Αυτό ενισχύθηκε από τη λεγόμενη έκθεση των Ολλανδών για τη Θεσσαλία μετά τις καταστροφές του «Daniel», στην οποία προτείνεται η αντικατάσταση του βαμβακιού με άλλες, λιγότερο υδροβόρες καλλιέργειες. Η μελέτη αμφισβητείται από νεότερες μετρήσεις που εκπόνησε το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών για λογαριασμό της Διεπαγγελματικής Οργάνωσης Βάμβακος. Το ΓΠΑ καταλήγει ότι καλλιέργειες όπως η μηδική (πολυετές τριφύλλι), ο αραβόσιτος και η βιομηχανική ντομάτα χρειάζονται περισσότερο νερό από το βαμβάκι.
«Από τις μετρήσεις βλέπουμε ότι ακόμη και σε δύσκολες κλιματικά χρονιές η ποσότητα νερού που χρειάζεται το βαμβάκι είναι σταθερή στα 350-380 κυβικά ανά στρέμμα», σημειώνει ο κ. Μπεσλεμές από το Εθνικό Κέντρο Ποιοτικού Ελέγχου, Ταξινόμησης και Τυποποίησης Βάμβακος στην Καρδίτσα. Το πρόβλημα είναι η μη ορθολογική άρδευση και διαχείριση του νερού. «Στην άρδευση με επιφανειακά ύδατα το νερό φτάνει στο χωράφι από ανοιχτά κανάλια, πολλές φορές χωμάτινα, με αποτέλεσμα οι απώλειες να είναι της τάξης του 60%-70%», λέει ο ίδιος. Η απάντηση των αγροτών είναι ότι οι γεωτρήσεις, που στραγγίζουν τη Θεσσαλία σε ολοένα και μεγαλύτερο βάθος, είναι ένας φαύλος κύκλος.
«Θα είναι έγκλημα»
Παράγοντες στην αλυσίδα του βαμβακιού στην Ελλάδα που μίλησαν στην «Κ» λένε ότι το βαμβάκι δεν πρέπει να σταματήσει να στηρίζεται, προκειμένου να αποφευχθεί το πλήγμα που δέχθηκαν τα προηγούμενα χρόνια σημαντικές καλλιέργειες, όπως τα τεύτλα και ο καπνός. «Ηταν βιομηχανικές καλλιέργειες που τις χάσαμε και σήμερα τις αναζητούμε. Θα είναι έγκλημα να συμβεί το ίδιο με το βαμβάκι», λένε.
Το μεγάλο κόστος παραγωγής και το μικρό εισόδημα σημαίνουν ότι η καλλιέργεια δεν είναι βιώσιμη για τον παραγωγό – ειδικοί τοποθετούν το όριο βιωσιμότητας για το βαμβάκι σε 0,60 ευρώ ανά κιλό, με τη φετινή τιμή να φτάνει στα 0,40 ευρώ ανά κιλό. Την ίδια στιγμή, οι φυσικοί πόροι εξαντλούνται, επομένως το να βρεις νερό στοιχίζει περισσότερο. Επιπλέον, έχει εξαντληθεί η ποιότητα του εδάφους, επομένως χρειάζονται περισσότερα λιπάσματα στο χωράφι. Οταν οι συνθήκες γίνονται πιο δύσκολες για μια καλλιέργεια, τότε αυξάνεται το κόστος διατήρησης της παραγωγικότητας. Στην εποχή της κλιματικής αλλαγής, οι καλλιέργειες μεταναστεύουν, όπως ακριβώς οι άνθρωποι.
Επομένως τι πρέπει να γίνει την επόμενη μέρα; Εκτός από τα νέα συστήματα καλλιέργειας και τις τεχνολογίες για την αύξηση της αποδοτικότητας των εισροών σε λιπάσματα, άνθρωποι της αλυσίδας του βαμβακιού μιλούν ολοένα και συχνότερα για την εναλλακτική επιλογή της καλλιέργειας του λεγόμενου «αιγυπτιακού» βαμβακιού. Πρόκειται για είδος που έχει μεγαλύτερη εμπορική αξία (0,70 ευρώ ανά κιλό σήμερα), σχεδόν διπλάσια από το «αμερικανικό» βαμβάκι που καλλιεργείται επί δεκαετίες στην Ελλάδα, κι επίσης είναι ανθεκτικότερο στην κλιματική αλλαγή.
Είναι λύση η αιγυπτιακή ποικιλία;
Στο γραφείο του μια ηλιόλουστη ημέρα του Δεκεμβρίου ο διευθυντής του Εργαστηρίου Γεωργίας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, καθηγητής Δημήτρης Μπιλάλης, δείχνει στην «Κ» έξω από το παράθυρο ένα κομμάτι γης στην αυλή του ιδρύματος που είναι σπαρμένο με «αιγυπτιακό» βαμβάκι. «Είναι το 5% της παγκόσμιας παραγωγής βάμβακος, όμως πρέπει να διαφοροποιηθούμε», σημειώνει ο ίδιος.
Το συγκεκριμένο είδος βαμβακιού έχει μεγαλύτερη ίνα, θεωρείται πιο ανθεκτικό στην πλέξη και επιπλέον το βάρος του υφάσματος ανά μονάδα επιφανείας είναι κατά 40% μικρότερο, κάτι που σημαίνει ότι τα ρούχα είναι ελαφρύτερα και έχουν μεγαλύτερη αντοχή. «Από τα πειράματα στο εργαστήριο προκύπτει ότι το “αιγυπτιακό” βαμβάκι έχει 25% μικρότερη απόδοση, η οποία όμως καλύπτεται από την καλή προσαρμοστικότητα σε 25%-30% λιγότερο νερό και 30%-40% λιγότερο λίπασμα, ταυτόχρονα με τη σχεδόν διπλάσια σημερινή τιμή του», λέει ο κ. Μπιλάλης.
Ανθρωποι που δουλεύουν δεκαετίες στη βιομηχανία του βαμβακιού, εξηγούν ότι το άλμα στην επόμενη ημέρα δεν είναι εύκολο. Εκτός από τον πολιτικό σχεδιασμό, την εκπαίδευση και την εμπορική οργάνωση των παραγωγών, τα οποία απαιτούνται για μια τέτοια μετάβαση, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι με το «αιγυπτιακό» βαμβάκι θα είναι το ίδιο χαρούμενοι οι ιδιοκτήτες των εκκοκκιστηρίων. Θα χρειαστούν αναβάθμιση των μηχανών τους και επίσης θα πρέπει να αποδεχθούν ότι θα φτάνει από το χωράφι στην αυλή τους λιγότερος όγκος πρώτης ύλης.
Οι αριθμοί
73,4 ευρώ ανά στρέμμα είναι τα τελευταία χρόνια η συνδεδεμένη επιδότηση για το βαμβάκι.
Από το 2013 η ενίσχυση έχει αποσυνδεθεί από τα κιλά, και δίνεται αναλογικά με τα καλλιεργούμενα στρέμματα.
2 εκατ. στρέμματα είναι η έκταση που καλλιεργείται με βαμβάκι σε όλη τη χώρα.
250 χιλιάδες τόνοι ήταν οι εξαγωγές εκκοκκισμένου βαμβακιού το 2024. Το 95% εξάγεται στην Τουρκία και στην Αίγυπτο.
0,40 ευρώ ανά κιλό ήταν η τιμή του βαμβακιού φέτος. Το όριο κερδοφορίας για την καλλιέργεια εκτιμάται σε 0,60 ευρώ ανά κιλό.
