Οι ελληνικές θάλασσες με ακτογραμμή άνω των 13.000 χιλιομέτρων στηρίζουν τον τουρισμό, την αλιεία και τις ιχθυοκαλλιέργειες, αλλά δέχονται ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις. Καθώς η Ευρώπη επιταχύνει τη λεγόμενη «γαλάζια οικονομία», το ερώτημα είναι αν η ανάπτυξη μπορεί να συνυπάρξει με την ουσιαστική προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος.
Ο κανονισμός για την αποκατάσταση της φύσης (E.E.) του 2024 υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να αποκαταστήσουν το 20% των υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων έως το 2030, συμπεριλαμβανομένων των παράκτιων και θαλάσσιων περιοχών. Παράλληλα, η ευρωπαϊκή οδηγία για τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό (ΘΧΣ) ζητάει τον συντονισμό όλων των δραστηριοτήτων από την αλιεία και τη ναυτιλία έως την ενέργεια, για την προστασία της βιοποικιλότητας. Ο Θαλάσσιος Χωροταξικός Σχεδιασμός που ανακοινώθηκε από την κυβέρνηση τον Απρίλιο του 2025 είναι ένα ολιστικό χωροταξικό πλαίσιο και αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχή ανάπτυξη γαλάζιας και κυκλικής οικονομίας, αποτυπώνοντας με ευκρίνεια τις ανθρώπινες δραστηριότητες που μπορούν να πραγματοποιούνται σε όλες τις θαλάσσιες ζώνες της χώρας μας.
Οι περιοχές Natura
Οπως δείχνει η εμπειρία και άλλων χωρών της Ε.Ε., αρκετά σχέδια παραμένουν στα χαρτιά, ειδικά όσον αφορά την προστασία ή την αποκατάσταση περιοχών. Για παράδειγμα, μόνο 12 από τις συνολικά 174 θαλάσσιες περιοχές Natura 2000 της χώρας μας διέπονται από κάποιο καθεστώς προστασίας, που στις περισσότερες περιπτώσεις περιορίζεται σε αποσπασματικά μέτρα. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι μόλις το 3,4% των ελληνικών χωρικών υδάτων είναι προστατευμένο, τη στιγμή που η Ελλάδα έχει δεσμευτεί νομικά για ουσιαστική προστασία τουλάχιστον του 30% του θαλάσσιου χώρου της έως το 2030. Επειδή οι περιοχές Natura 2000 κατατάσσονται αυτόματα ως περιοχές «υψηλής προστασίας» βάσει των οδηγιών της Ε.Ε., η χώρα μας εμφανίζεται επαρκώς καλυμμένη στατιστικά, ωστόσο στην πράξη οι περισσότερες περιοχές επιτρέπουν δραστηριότητες όπως οι ιχθυοκαλλιέργειες ή οι μηχανότρατες.
Ανεξάρτητη μελέτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης (2025) αναφέρει ότι η κάλυψη του θαλάσσιου φυτού ποσειδωνία κοντά σε ιχθυοκαλλιέργειες είναι σε ποσοστό 46% λιγότερη σε σχέση με γειτονικά λιβάδια, ενώ ακόμη και 14 χρόνια μετά την απομάκρυνση μονάδων, το οικοσύστημα δείχνει να μην μπορεί να ανακάμψει. Τα λιβάδια της ποσειδωνίας φιλτράρουν το νερό, σταθεροποιούν τα ιζήματα και αποθηκεύουν άνθρακα έως και δέκα φορές ταχύτερα από τα δάση. Τα συστήματα ολοκληρωμένης πολυτροφικής υδατοκαλλιέργειας (IMTA) –μέθοδος που μιμείται τα φυσικά οικοσυστήματα–, συνδυάζουν διαφορετικά τροφικά συστήματα, όπως ψάρια, οστρακοειδή και φύκη, μειώνοντας τα απόβλητα για πιο βιώσιμες παραγωγές, καθώς το ένα σύστημα τροφοδοτεί το άλλο.
Τα δύο νέα εθνικά θαλάσσια πάρκα σε Ιόνιο και Αιγαίο προβλέπουν «πυρήνες» όπου απαγορεύεται η βιομηχανική αλιεία, οι εξορύξεις και η εκτεταμένη ιχθυοκαλλιέργεια, που περιβάλλονται από ζώνες ρυθμιζόμενης δραστηριότητας. Το πρόβλημα όμως, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, εντοπίζεται στην εφαρμογή.
Υπάρχουν ωστόσο τοπικές πρωτοβουλίες που δείχνουν έναν αξιόπιστο δρόμο. Στον Θερμαϊκό Κόλπο, εθελοντές και επιστήμονες των οργανισμών iSea και Aegean Rebreath απομάκρυναν τόνους απορριμμάτων και παρακολουθούν την ποιότητα των υδάτων, ενσωματώνοντας τα δεδομένα τους σε εθνικές και ευρωπαϊκές βάσεις. Αντιστοίχως, διεθνή μοντέλα συμμετοχικής διαχείρισης αποδεικνύουν ότι η διαφάνεια και η συνεργασία ενισχύουν τη συμμόρφωση και τη βιωσιμότητα.
Η Aktaia, δίκτυο για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος από τις ιχθυοκαλλιέργειες, δημιούργησε έναν χάρτη, επιτρέποντας την οπτικοποίηση διαφορετικών επιπέδων (μονάδες υδατοκαλλιέργειας, λιβάδια ποσειδωνίας, περιοχές Natura), στον οποίο μπορούν να παρατηρηθούν πολλές επικαλύψεις μεταξύ εγκαταλελειμμένων ή υφιστάμενων μονάδων ιχθυοκαλλιέργειας και προστατευόμενων περιοχών. Σε νησιά όπως η Λήμνος και η Αμοργός δοκιμάζουν «αποκαταστατικές» μορφές καλλιέργειας και χαρτογράφηση του μπλε άνθρακα, όπου τα οστρακοειδή και τα θαλάσσια φυτά καθαρίζουν το νερό και αναζωογονούν τα οικοσυστήματα.
Για να γίνουν τέτοιες πρακτικές ο κανόνας και όχι η εξαίρεση, η Ελλάδα χρειάζεται διαφάνεια και προς αυτή την κατεύθυνση ειδικοί υποστηρίζουν ότι μια εθνική θαλάσσια πλατφόρμα δεδομένων θα μπορούσε να βοηθήσει, συνδυάζοντας πληροφορίες για την αλιεία, τις ιχθυοκαλλιέργειες και τις προστατευόμενες ζώνες.
