Κάθε φορά που ξεκινώ για την Οδησσό (τύχη αγαθή, την έχω επισκεφθεί αρκετές φορές), θυμάμαι την κυρα – Δέσποινα, την «οικονόμο» που μας μεγάλωσε στην Κοκκινιά, αφού ήμασταν μια από τις σπάνιες οικογένειες της εποχής και με τους δύο γονείς να εργάζονται. Η κυρα – Δέσποινα (Ευθυμιάδου), ολομόναχη στον κόσμο, μου είχε διηγηθεί ότι μεγάλωσε στην Οντέσα, «στα πούπουλα», ήταν κόρη καραβοκύρη «που είχε τα σεντούκια γιομάτα λίρες και ήτανε δικό τους το «Σοχούμ-παπόρ», με το οποίο μεταφέρονταν πολύτιμα εμπορεύματα από την Κωνσταντινούπολη στην Οδησσό και σ’ όλη τη Ρωσία».
Η κυρα – Δέσποινα μάς είχε πει πολλά για την Οδησσό. Είχα συγκρατήσει κάποια ονόματα, όπως Μαρασλής, Ροδοκανάκης, Μαυροκορδάτος. Ονόματα που τα συνάντησα αργότερα στα βιβλία της Ιστορίας και τα βρήκα «ζωντανά» μπροστά μου όταν πρωτοεπισκέφθηκα την Οδησσό, στα χρόνια της Σοβιετικής Ενωσης. Η αλήθεια είναι πως θυμήθηκα το όνομα Ευθυμιάδης και το βρήκα ρωτώντας κάποιους γνώστες της ιστορίας της πόλης, που μου είπαν ότι «επρόκειτο για μια αρκετά εύπορη οικογένεια, η οποία μετά την τραγωδία του Κριμαϊκού Πολέμου διώχθηκε στα βάθη του Πόντου». Ετσι, λοιπόν, βρήκα και την εξήγηση για τις αφηγήσεις της κυρα – Δέσποινας περί Τραπεζούντας και Κερασούντας, αλλά και για τα ποντιακά τραγούδια που τραγουδούσε σε στιγμές αναπολήσεως. «Λελέβωσεν λελέβωσεν κόκκινον πιπερόπον – για έλα έμπα στον χορόν για κρα’ και το χερόπον». Τραγουδούσε και ρώσικα, που τα θυμάμαι ακόμα. «Οϊ μάμουτσκα κότατι-κότιτσα, οϊ γιάπλουτσκα τισιμπανίτσναγια». Με αυτές τις αναμνήσεις βρέθηκα «σαν έτοιμος από καιρό» στην πόλη της Κριμαίας. Κι όποτε ανεβοκατεβαίνω τα αμέτρητα σκαλοπάτια της κλίμακας Ποτέμκιν (Ποτιόμκιν τη λένε οι Ρώσοι), σκέφτομαι το ελληνικό στοιχείο, που μεγαλούργησε στην Οδησσό.
Δέκα χρόνια παρουσίας
Αυτήν τη φορά το ταξίδι έγινε με C-130. Σκοπός, να παρευρεθούμε στα αποκαλυπτήρια μιας σύνθεσης (στο στυλ του βαρέος σοσιαλισμού) που παρουσιάζει τους τρεις ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας, η οποία συνεστήθη στην Οδησσό από τους εμπόρους Σκουφά, Ξάνθο και Τσακάλωφ, να ακούσουμε τρεις συγγραφείς (Ουκρανούς πανεπιστημιακούς) βιβλίων για τις χιώτικες οικογένειες Ροδοκανάκη, Ράλλη και Μαυροκορδάτου και να παρακολουθήσουμε μια σειρά εκδηλώσεων που ετοίμασε το παράρτημα του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού. Κι όλα αυτά μέσα σε 36 ώρες!
Να θυμίσω εδώ ότι η «Κ» (και ο γράφων) ήταν παρούσα από την πρώτη στιγμή της ίδρυσης του παραρτήματος του Ιδρύματος στην Οδησσό, μιας προσπάθειας που ξεκίνησε από την έμπνευση του αείμνηστου καθηγητή και ιδρυτού του Ιδρύματος Ιωάννη Γεωργάκη, με την αμέριστη στήριξη του Κωνσταντίνου Καραμανλή, που έβλεπε πάντα μακριά… Σήμερα, το παράρτημα της Οδησσού αποτελεί το κόσμημα του Ιδρύματος, καθώς έχει πετύχει, στεγαζόμενο στο κτίριο όπου ιδρύθηκε η Φιλική Εταιρεία, να κρατεί ζωντανή την Ελλάδα στην Κριμαία, να υπάρχει, δηλαδή, το ελληνικό κράτος επί 10 χρόνια με στιβαρή, επίσημη και ουσιαστική παρουσία.
Η Οδησσός είναι ένα από τα ελάχιστα μέρη, όπου, ως Ελληνας, αισθάνεσαι ότι σε αγαπούν και σε σέβονται. Και αυτό είναι φυσικό αν σκεφθεί κανείς πως στην τσαρική Ρωσία, αποκαλούσαν τους Ελληνες «το δεξί χέρι του Θεού». Βέβαια, μετά την ατυχή εμπλοκή μας στον πόλεμο της Κριμαίας και την επικράτηση των μπολσεβίκων η αντιμετώπισή μας ως ελληνικό στοιχείο δεν ήταν η ίδια. Και αφού η θρησκεία αποτελούσε το «όπιο του λαού» φαντάζεστε τι έπαθε «το δεξί χέρι του Θεού».
Στην Οδησσό του 2004 μάς υποδέχθηκε ένας καινούργιος, παράξενος κόσμος. Μια πόλη ενός εκατομμυρίου κατοίκων, γεμάτη ανισότητες και παράδοξα. Μια πόλη με πολλά από τα παλαιά της κτίρια αναπαλαιωμένα, με τους δρόμους γεμάτους πολυτελή και πανάκριβα αυτοκίνητα (σημάδι μιας αχαλίνωτης και ακμάζουσας παραοικονομίας), μια πόλη με το μεγάλο λιμάνι σχεδόν νεκρό, με έντονη νυχτερινή ζωή και με επικίνδυνα σημάδια υπέρμετρης «δυτικοποίησης».
Οι Ελληνες επιχειρηματίες
Μαζί μας μια μεγάλη συντροφιά επιχειρηματιών – μελών του Ελληνο-Ουκρανικού Επιμελητηρίου, ανάμεσά τους ο πρόεδρος κ. Γ. Πολυχρονόπουλος, ο εφοπλιστής Παναγιώτης Τσάκος και δύο εκπρόσωποι της κυβερνήσεως. Ο υπουργός Αιγαίου κ. Αριστοτέλης Παυλίδης και ο υφυπουργός Εθνικής Αμύνης κ. Βασίλης Μιχαλολιάκος. Στην συντροφιά και ο Μητροπολίτης Χίου. Επίσημη λοιπόν αποστολή, και με ιδιαίτερη σημασία για την πόλη η παρουσία της. Στο αεροδρόμιο μάς υποδέχθηκαν ο πρέσβης κ. Γκούμας, ο πρόξενος κ. Χριστοφίλης και ο επικεφαλής του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού κ. Παραδεισόπουλος.
Το σκηνικό γνώριμο, με τις εξαντλητικές διατυπώσεις στο ξενοδοχείο, το καθιερωμένο γεύμα που παρέθεσε ο πρέσβης, τις προπόσεις και τις ανταλλαγές φιλοφρονήσεων και την ελάχιστη ξεκούραση μέχρι να βρεθούμε στο Μουσείο της Φιλικής Εταιρείας για την πρώτη εκδήλωση. Πραγματικά ενδιαφέρουσα η προσπάθεια του Επιμελητηρίου, με τις χορηγίες των κ. Π. Τσάκου και Σ. Παληού, για τη συγγραφή τριών βιβλίων με θέμα τη δραστηριότητα και την προσφορά στον Ελληνισμό των οικογενειών Ροδοκανάκη, Ράλλη και Μαυροκορδάτου, με ρίζες από τη Χίο. Την παράσταση, ωστόσο, «έκλεψαν» οι εκπρόσωποι των ελληνικών χωριών της Ουκρανίας, οι οποίοι αριθμούν σήμερα στις 200.000.
Εκεί, λοιπόν, ακούσαμε κατάπληκτοι ότι τον τελευταίο καιρό η (προηγούμενη) κυβέρνηση διέκοψε την παροχή οικονομικής βοήθειας, χάρη στην οποία τα Ελληνόπουλα της Ουκρανίας μάθαιναν Ελληνικά. Και πιο έκπληκτοι ακόμη ακούσαμε ότι οι δάσκαλοι αυτοί, Ουκρανοί που έχουν σπουδάσει την ελληνική γλώσσα και κάνουν μάθημα ελληνικών στα χωριά, πηγαίνοντας με το λεωφορείο χειμώνα – καλοκαίρι, κοστίζουν περίπου 50 ευρώ τον μήνα ο καθένας! «Δεν ζητάμε τίποτα σπουδαίο. Νομίζουμε ότι τα ποσά είναι μικρά, αλλά για μας είναι πολύ σημαντικά, σε μια χώρα που αγαπά και σέβεται τους Ελληνες και που στα πανεπιστήμιά της οι φοιτητές κάνουν ουρά για να κερδίσουν μια θέση στο μάθημα των Ελληνικών», λέει η πρόεδρος των Ελλήνων της Μαριούπολης, η οποία δεν παραλείπει να αναφερθεί στη μεγάλη προσφορά του επιχειρηματία κ. Π. Εμφιετζόγλου, ο οποίος αυτήν τη στιγμή κατασκευάζει στην Μαριούπολη ένα Πνευματικό Κέντρο για τον Ελληνισμό. Με έκδηλο ενδιαφέρον, οι κ. Παυλίδης και Μιχαλολιάκος άκουσαν τους Ελληνες της Ουκρανίας να υποβάλουν τα «αιτήματά τους».
Ασφαλώς, δεν είναι δύσκολο για την Ελλάδα να στείλει 50.000 ευρώ με τα οποία θα αποπερατωθεί η εκκλησία της Μαριούπολης. Δεν είναι επίσης καθόλου δύσκολο να προβλεφθεί ένα κονδύλι 5-10.000 ευρώ τον μήνα για να πληρώνονται και με το παραπάνω οι δάσκαλοι των Ελληνικών. Είμαστε παρόντες στη συζήτηση, ακούσαμε τους υπουργούς να υπόσχονται ότι το θέμα θα λυθεί και μπορούμε να βεβαιώσουμε ότι αξίζει τον κόπο, σε μια χώρα που μάς καλεί να στηρίξουμε τον εκεί Ελληνισμό, σε μια χώρα που σέβεται και τιμά την Ελλάδα, σε μια χώρα όπου οι συμπατριώτες μας, δηλώνουν ευθαρσώς «Ελληνες» και το κυριότερο δεν ζητούν να γυρίσουν στην Ελλάδα! «Είμαστε Ελληνες, μιλάμε Ελληνικά, διατηρούμε τα ήθη και τα έθιμα, αλλά μένουμε εδώ και θέλουμε να μείνουμε εδώ, χωρίς να χάσουμε την ταυτότητά μας», τονίζουν.
Η δοξολογία στην Αγία Τριάδα
Το άλλο πρωί, η συντροφιά έζησε τη συγκίνηση της δοξολογίας στον Ναό της Αγίας Τριάδος, στο κέντρο της Οδησσού. Ελληνες και Ουκρανοί ορθόδοξοι γέμισαν τον ναό και παρακολούθησαν με κατάνυξη και συγκίνηση τη δοξολογία, στον χώρο όπου βρίσκεται ο τάφος του Πατριάρχου Γρηγορίου του Ε΄. Και αργότερα στην Πλατεία Ελλήνων, μπροστά από το κτίριο του Παραρτήματος, η χορωδία ερμήνευσε με εκπληκτικό τρόπο ελληνικά τραγούδια και το χορευτικό συγκρότημα, φορώντας εθνικές ενδυμασίες χόρεψε από «Καραγκούνα» μέχρι νησιώτικα! Ολα ελληνικά, όλα γνήσια. Και θα πρέπει να αποδοθούν τα εύσημα στο παράρτημα του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού Οδησσού, που προβάλλει και συντηρεί τον ελληνικό πολιτισμό στην αχανή Ουκρανία, με τα δωρεάν μαθήματα Ελληνικών στα παιδιά της Οδησσού και τη συντήρηση μιας μοναδικής, επαγγελματικής σχεδόν, χορωδίας, που ταξιδεύει και μεταδίδει την ελληνική μουσική και τα τραγούδια.
Η ημέρα περιελάμβανε ακόμη τα αποκαλυπτήρια των προτομών των φιλικών, της προτομής του Μαρασλή, δημάρχου της πόλης, που έγινε από το νομάρχη στην Πλατεία Ελλήνων, αλλά και τα εγκαίνια ενός υπερσύγχρονου εμπορικού κέντρου που κατασκεύασε η ελληνική εταιρεία «Μηχανική».
Τόσα πολλά πράγματα, λοιπόν, μέσα σε μια μέρα, με ελάχιστο ύπνο, αφού οι Ουκρανοί επέμειναν να μας γνωρίσουν τη σημερινή νυχτερινή ζωή της Οδησσού. Ανάμικτα τα συναισθήματα, όταν βρεθήκαμε σε έναν χώρο γεμάτο νάιτ κλαμπ υπό τη γενική επωνυμία «Αρκαδία» και καταλήξαμε σε ένα αχανές νυχτερινό κέντρο, με το όνομα «Ιθάκη», δίπλα στη θάλασσα. Η αποθέωση του κιτς, μέσα σε ένα δάσος από κίονες δωρικού, ιωνικού και μινωικού ρυθμού, με εκατοντάδες αγόρια και κορίτσια να στροβιλίζονται στην πίστα. Μια εικόνα ευημερίας που δεν συνάδει με την πενία και την ένδεια της χώρας.
Ζαλισμένη κοινωνία
«Μαζεύουν όλη την εβδομάδα τα πέντε ευρώ που χρειάζονται και με ένα ποτό περνούν όλη τη νύχτα χορεύοντας», μάς λέει Ελληνας γνώστης των πραγμάτων. Τα κορίτσια όλα σχεδόν όμορφα και βαμμένα έντονα, ντυμένα με ελάχιστα αλλά μοντέρνα ρούχα και τα αγόρια με… κιλά τζελ στα μαλλιά και με σχισμένα (επίτηδες) μπλουτζίν. «Μπορώ να σας πω ότι τα ήθη είναι σχεδόν ελαφρά, καθώς η κοινωνία τους προσπαθεί να προσανατολιστεί», μας λέει ο ειδήμων. Ωστόσο, βλέποντας έξω από το κέντρο τα δεκάδες πανάκριβα αυτοκίνητα αναρωτιέται κανείς «τι στην ευχή συμβαίνει εδώ». Πολύ απλά, η Οδησσός αντιμετωπίζει το φαινόμενο της απότομης στροφής από τον κομμουνισμό στον άκρατο καπιταλισμό. Και είναι φυσικό η κοινωνία αυτή να είναι ελαφρή και ζαλισμένη.
Επί των ημερών της ΕΣΣΔ το πρώτο πράγμα για το οποίο μου μίλησαν στην Οδησσό, ήταν το Αρχαιολογικό Μουσείο «που είναι γεμάτο ελληνικά ευρήματα» και ο Πούσκιν «που έχει γράψει τα καλύτερά του ποιήματα για την Ελλάδα και την Ελληνική Επανάσταση». Αυτήν τη φορά, μου μίλησαν για Πόρσε και Μερσεντές, και κυρίως «για όμορφα κορίτσια που θέλουν να σου κάνουν παρέα». Ελπίζω να γυρίσουν γρήγορα στον Πούσκιν χωρίς να ξεχάσουν τα κορίτσια. Ισως θα πρέπει να ξεχάσουν την εύκολη παρέα με τους ξένους…
