Από τη στιγμή που άρχισε να γίνεται φανερό ότι η Σοβιετική Ενωση δεν ήταν παρά μια «χάρτινη τίγρης», όπως έλεγε ο Μάο Τσετούνγκ, οι Δυτικοί επέμεναν να αναζητούν σε κάθε νέο ηγέτη του Κρεμλίνου τον Ρώσο Κεμάλ Ατατούρκ των ονείρων τους: Τον πολιτικό που θα κόψει, με σιδερένια αποφασιστικότητα όλους τους δεσμούς με την καταρρέουσα Αυτοκρατορία και θα εμπνεύσει στους ομοεθνείς του μια νέα αίσθηση εθνικού πεπρωμένου με κύρια χαρακτηριστικά τον εκσυγχρονισμό και τον φιλοδυτικό προσανατολισμό. Από εδώ η λεγόμενη «Γκορμπι- μανία», στα χρόνια της περεστρόικα, αλλά και η ανεπιφύλακτη υποστήριξη του Μπόρις Γιέλτσιν από το σύνολο των δυτικών ηγετών τη δεκαετία του ’90.
Κάτι ανάλογο συνέβη με τον Βλαντιμίρ Πούτιν. H «Φρανκφούρτερ Αλγκεμάινε» καλωσόρισε τον νέο πρόεδρο της Ρωσίας στην πρώτη επίσημη επίσκεψή του στη Γερμανία ως «τον πρώτο γερμανόφωνο Ρώσο ηγέτη μετά τον Λένιν», ενώ ο αμερικανικός Τύπος τον χαρακτήριζε πρόσφατα ως «τον πλέον δυτικότροπο ηγέτη της Ρωσίας από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου».
Πραγματιστής
Η αλήθεια είναι ότι ο αινιγματικός ηγέτης του Κρεμλίνου θα χρειαστεί κάτι παραπάνω από καλή τύχη για να επιβεβαιώσει τις σε υπερθετικό βαθμό κολακευτικές συγκρίσεις των δυτικών εντύπων. Πραγματιστής μέχρι το τελευταίο κύτταρο του μυελού των οστών του, ο παλιός πράκτορας της KGB ανέβηκε στην εξουσία με εξαιρετικά μετριοπαθείς φιλοδοξίες: Κατ’ αρχήν τη διάσωση της ρωσικής κρατικής συνοχής, που είχε φτάσει και αυτή να απειλείται από αυτονομιστικά κινήματα τύπου Τσετσενίας, και στη συνέχεια την αποκατάσταση της σφαίρας επιρροής του Κρεμλίνου στο λεγόμενο «εγγύς εξωτερικό», δηλαδή τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες.
Εχοντας επίγνωση της τραγικής οικονομικής κατάστασης της Ρωσίας, ο Πούτιν υπέταξε πλήρως τη γεωστρατηγική στην οικονομία. Πριν από λίγους μήνες, ζήτησε από τον Φιντέλ Κάστρο να μην πληρώνει στο εξής ενοίκιο για τις ρωσικές βάσεις στην Κούβα επικαλούμενος τη μακρόχρονη, γενναιόδωρη βοήθεια του Κρεμλίνου. Οταν ο Φιντέλ του απάντησε «στη Σοβιετική Ενωση χρωστάγαμε πολλά, στη Ρωσία δεν χρωστάμε τίποτα», προτίμησε να κλείσει τις μόνες ρωσικές βάσεις που μπορούσαν να κατασκοπεύουν τις ΗΠΑ. Αλλο παράδειγμα: Παραδοσιακός υποστηρικτής των Αράβων, η Ρωσία κάλυψε απολύτως τις επιθέσεις του Σαρόν εναντίον των Παλαιστινίων τα τελευταία εικοσιτετράωρα κάτι που εξηγείται από τους ταχύτατα αναπτυσσόμενους οικονομικούς δεσμούς Μόσχας – Τελ Αβίβ μετά τη μετανάστευση 1,5 εκατομμυρίου Ρωσοεβραίων στο Ισραήλ.
Στο μεταξύ, ο πόλεμος στο Αφγανιστάν έθεσε σε αμφισβήτηση όλη τη φιλοσοφία της εξωτερικής πολιτικής Πούτιν. Για πρώτη φορά στην ιστορία τους, οι Αμερικανοί έστειλαν στρατεύματα στο μαλακό υπογάστριο της Ρωσίας. Εξάλλου, η επιμονή του Μπους να προωθήσει την αντιπυραυλική άμυνα και τη διεύρυνση του NATO προς Ανατολάς, παρά την αντίθεση της Μόσχας, έρχεται να υπογραμμίσει τον οριστικό περιορισμό της Ρωσίας στο ρόλο της περιφερειακής δύναμης, χωρίς λόγο σε παγκόσμιας εμβέλειας ζητήματα.
Είναι ακόμη νωρίς να προβλέψει κανείς πώς θα αντιδράσει ο Πούτιν σ’ αυτές τις εξελίξεις. Υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο να στραφεί στην πολιτική των «αντιαξόνων» που εισηγούνται εδώ και καιρό άλλες μερίδες του ρωσικού κατεστημένου, με κύριους εκπροσώπους τον Εβγένι Πριμακόφ και τον Γιούρι Λουζκόφ. Πρόκειται για τη γραμμή της επιλεκτικής συνεργασίας κατά κύριο λόγο με την Ευρωπαϊκή Ενωση και κατά δεύτερο με άλλες δυνάμεις, όπως η Ινδία και το Ιράν, για την αναχαίτιση της αμερικανικής μονοκρατορίας. Κάτι τέτοιο εισηγήθηκε ο Πούτιν στο γερμανικό Κοινοβούλιο, στα τέλη Σεπτεμβρίου, όταν δήλωσε ότι «η Ευρώπη θα πρέπει να αναδειχθεί σε ισχυρό, πραγματικά ανεξάρτητο διεθνή πόλο συνδυάζοντας τη δύναμή της με αυτήν της Ρωσίας».
Ανατροπή
Ενας γάμος συμφέροντος της Ρωσίας με την Ευρωπαϊκή Ενωση, που θα συνδύαζε το πυρηνικό οπλοστάσιο και τους ενεργειακούς πόρους της πρώτης με την οικονομική ισχύ και την τεχνογνωσία της δεύτερης, θα αποτελούσε πράγματι μια θεμελιακή ανατροπή στους παγκόσμιους συσχετισμούς, ανάλογης σημασίας με τη δημιουργία της γαλλοβρετανορωσικής «Αντάντ» πριν από τον A΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ωστόσο, για το ορατό μέλλον ένα τέτοιο ενδεχόμενο αποτελεί σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Αφενός μεν γιατί οι Ευρωπαίοι θα αργήσουν πολύ ακόμη να αποκτήσουν συνεκτική εξωτερική και αμυντική πολιτική, αφετέρου γιατί δεν έχουν κανένα λόγο να διακινδυνεύσουν μια άκρως επικίνδυνη ρήξη με τις ΗΠΑ για χάρη ενός πολύ πιο απρόβλεπτου, αλλά και αδύνατου συνεταίρου.
