Ηταν στην πολύ αρχή της μνημονιακής δεκαετίας όταν ο Θεοδόσης Πελεγρίνης γνώρισε τον Νίκο Ανδρουλάκη. Γραμματέας του Τομέα Μαζικών Χώρων του Εθνικού Συμβουλίου του ΠΑΣΟΚ τότε, 31 χρόνων, ο νυν πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, καθώς εξέταζε το ενδεχόμενο να κάνει ένα διδακτορικό, με θέμα το περιβάλλον και την ηθική, απευθύνθηκε στον Θεοδόση Πελεγρίνη, καθηγητή Φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ, για να του προσδιορίσει το αντικείμενο έρευνας της διατριβής του. Τελικά τον απορρόφησε η πολιτική και έμεινε στο μεταπτυχιακό για τα «νέα υλικά και περιβάλλον» που είχε κάνει στο ΔΠΘ ολοκληρώνοντας τις σπουδές του πολιτικού μηχανικού. Εκείνη η γνωριμία όμως οδήγησε σε μια ιδιαίτερη σχέση που κατέληξε στη συμμετοχή του Θεοδόση Πελεγρίνη στην επιτροπή διεύρυνσης του ΠΑΣΟΚ, η οποία προκάλεσε θυελλώδεις αντιδράσεις.
Πώς το σκέφτηκε;
Ο πρώην πρύτανης του ΕΚΠΑ, πρώην υφυπουργός Παιδείας στην κυβέρνηση Τσίπρα – Καμμένου, δεν το περίμενε. Το σκεπτικό του για την αποδοχή της πρότασης που του έκανε ο Κώστας Σκανδαλίδης, επικεφαλής της επιτροπής, ήταν ότι η κυβέρνηση έχει εξαντλήσει τα όριά της, δεν περνάει καθόλου καλά ο κόσμος και, ως εκ τούτου, είναι αναγκαία η πολιτική αλλαγή, την οποία μόνο το ΠΑΣΟΚ μπορεί να εγγυηθεί, αφού τα κόμματα του προοδευτικού χώρου έχουν χαθεί στις μεταξύ τους αντιπαραθέσεις, σε δογματισμούς και σε δυσκολίες κατανόησης της πραγματικότητας.
Για τον Αλέξη Τσίπρα διαισθάνεται ότι μπορεί να μην προχωρήσει, τελικά, στη δημιουργία κόμματος. Οι διαρκείς αναβολές και η ύφεση του ενδιαφέροντος όσον αφορά τις πρωτοβουλίες του πρώην πρωθυπουργού μετά την έκδοση της «Ιθάκης» του, όπως δείχνουν τουλάχιστον οι δημοσκοπήσεις, του δημιουργούν δυσπιστία για ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Αντίθετα, πιστεύει στον Νίκο Ανδρουλάκη. Τον εντυπωσιάζουν «η μεθοδικότητα, η υπευθυνότητα και η σοβαρότητά του». Αναγνωρίζει ότι δεν έχει το χάρισμα του Ανδρέα Παπανδρέου, αλλά δεν το θεωρεί σημαντικό έλλειμμα γιατί στην εποχή μας οι ηγέτες δεν διακρίνονται τόσο για τη σαγήνη τους.
Ο Νίκος Ανδρουλάκης παρακολουθούσε θεατρικές παραστάσεις και διαλέξεις του Θεοδόση Πελεγρίνη χωρίς να το γνωρίζουν ακόμη και στελέχη που βρίσκονται, διαχρονικά, κοντά του. Συνεργάτες του Θεοδόση Πελεγρίνη τον θυμούνται στην «Πρόβα με τον Αριστοτέλη» (2017), στην «Απολογία του βασιλιά Λεοπόλδου Β΄» (2023) και στους «Τυχαίους Ερωτες», μόλις πέρυσι, για την καθημερινότητα και τις ιδέες του Ζαν-Πολ Σαρτρ.
Μεταξύ τους υπήρχε αμοιβαίος σεβασμός. Μια φορά συναντήθηκαν τυχαία στη Σκουφά, είχε ξεσπάσει το σκάνδαλο των υποκλοπών, και μια κυρία που περνούσε στάθηκε για να καλέσει τον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ να κάνει πιο σκληρή αντιπολίτευση. Εκείνος την καθησύχασε ότι θα κάνει ό,τι ο νόμος ορίζει και ότι σκοπός του δεν είναι να δημιουργήσει εντυπώσεις αλλά να υπάρξει κάθαρση και να διασφαλιστεί το γεγονός ότι ποτέ ξανά δεν θα συμβεί κάτι τέτοιο.
Θαυμαστής ο πρόεδρος – Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ παρακολουθούσε θεατρικές παραστάσεις και διαλέξεις του Πελεγρίνη χωρίς να το γνωρίζουν ακόμη και στελέχη που βρίσκονται κοντά του. Αρκετοί πιστεύουν ότι ο ίδιος όχι μόνο ήξερε, αλλά ήταν εκείνος που σκέφτηκε τη συμμετοχή Πελεγρί-νη στη διεύρυνση.
Ο Θεοδόσης Πελεγρίνης τον θαύμασε τότε ακόμη περισσότερο για την εγκράτειά του. Δεν θεωρεί τυχαίο ότι κέρδισε δύο εσωκομματικές εκλογές του ΠΑΣΟΚ με μεγάλη μάλιστα πλειοψηφία, γεγονός το οποίο αποδίδει στην αμεσότητά του και στο οργανωτικό του ταλέντο. Από παλιά γνωρίζει και τον εκπρόσωπο του ΠΑΣΟΚ Κώστα Τσουκαλά, που ως φοιτητής της Νομικής, οργανωμένος στην ΠΑΣΠ, είχε υποστηρίξει την υποψηφιότητά του για πρύτανη.
Κατόπιν εγκρίσεως
Οταν ανακοινώθηκε το όνομα του Θεοδόση Πελεγρίνη στο νέο κύμα διεύρυνσης του ΠΑΣΟΚ αρκετοί αναρωτήθηκαν αν ο Νίκος Ανδρουλάκης γνώριζε και είχε συναινέσει. Βέβαια, όποιος ξέρει πώς λειτουργούν στη Χαριλάου Τρικούπη δεν είχε αμφιβολία ότι ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ όχι μόνο ήξερε, αλλά ήταν αυτός που το σκέφτηκε. Η υπεύθυνη Πολιτικού Σχεδιασμού του ΠΑΣΟΚ Αννα Διαμαντοπούλου σίγουρα δεν είχε ιδέα. Αιφνιδιάστηκε, ταράχτηκε και έκανε μια ανάρτηση με την οποία εξέφρασε την ενόχλησή της. Στη Χαριλάου Τρικούπη δεν τους άρεσε γιατί τροφοδοτεί την εσωστρέφεια, αλλά δεν άρεσε ούτε στους κεντρώους που ακολουθούν την πρώην υπουργό Παιδείας, γιατί τη βρήκαν άτολμη.
Η αλήθεια είναι ότι ο Θεοδόσης Πελεγρίνης υπήρξε εμβληματικός πολέμιος του νόμου Διαμαντοπούλου για τα ΑΕΙ. Προσωπική αντιπαράθεση μεταξύ τους δεν υπήρξε ποτέ, αλλά είχαν ανταλλαγεί βαριές κουβέντες, με τον Πελεγρίνη να καταγγέλλει τα Συμβούλια Διοίκησης των ΑΕΙ ως «πέμπτη φάλαγγα του Φράνκο». Για τον κόσμο του Κέντρου ήταν ο πρύτανης που παρέδωσε το 2012 το κυλικείο της Νομικής στους μπαχαλάκηδες, επιτρέποντας να λειτουργήσει σαν αυτοδιαχειριζόμενος χώρος μέχρι την πρόσφατη διάλυση της κατάληψης. Δεν του συγχωρούν επίσης τη στήριξή του στην απεργία των διοικητικών υπαλλήλων του ΕΚΠΑ για τη διαθεσιμότητα.
Ο Πελεγρίνης δεν θεωρεί κηλίδα στο βιογραφικό του την αντίστασή του στον νόμο Διαμαντοπούλου και θυμίζει ότι το ξήλωμά του άρχισε με κυβέρνηση Ν.Δ. και υπουργό Παιδείας τον Κωνσταντίνο Αρβανιτόπουλο. Ούτε θεωρεί σοβαρό επιχείρημα ότι τον είχαν ψηφίσει τα 2/3 της Βουλής. «Και τον Μεταξά τον ψήφισε η Βουλή με ολοκληρωτική σχεδόν πλειοψηφία και μετά, ύστερα από τρεις μήνες, επέβαλε τη δικτατορία του», είναι μια απάντηση που δίνει όταν τον προκαλούν.
Σε κάθε περίπτωση, ο Πελεγρίνης δεν καταλαβαίνει γιατί έγινε τόση φασαρία για τη συνεργασία του με το ΠΑΣΟΚ. Δεν υπήρξε μέλος του ΣΥΡΙΖΑ παρόλο που στις εκλογές του Ιανουαρίου 2015 ήταν υποψήφιος βουλευτής με τον ΣΥΡΙΖΑ στην τελευταία τιμητική θέση του ψηφοδελτίου Επικρατείας. Μετά τις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015 ορίστηκε υφυπουργός Παιδείας και παρέμεινε σε αυτή τη θέση μέχρι τις 5 Νοεμβρίου του 2016. Πήρε μέρος στις ευρωεκλογές 2019 με το ψηφοδέλτιο του ΣΥΡΙΖΑ. Το 2023, μετά την περιπέτεια Κασσελάκη, στράφηκε στη Νέα Αριστερά, συμμετέχοντας στο Μεταβατικό Πανελλαδικό Συντονιστικό, αλλά δεν υπήρξε συνέχεια γιατί απογοητεύτηκε πολύ σύντομα.
Ο ίδιος, 78 χρόνων σήμερα, αποδίδει τις αντιδράσεις στο ΠΑΣΟΚ στην αγωνία ότι θα διεκδικήσει κάποια έδρα ή αξίωμα. Αλλά δεν έχει σκοπό ούτε να είναι υποψήφιος βουλευτής ούτε να παίξει κάποιο ρόλο την επόμενη μέρα. Αισιοδοξεί για την πορεία του ΠΑΣΟΚ. Μπορεί στις δημοσκοπήσεις να μην καταγράφεται δυναμική νίκης, αλλά ο κόσμος ζητάει αλλαγή πολιτικού σκηνικού και αυτό μετράει κατά τη γνώμη του. Επικαλείται πάντα το παράδειγμα του Δήμου Αθηναίων, όταν ο άγνωστος Χάρης Δούκας κέρδισε τον πανίσχυρο Κώστα Μπακογιάννη. Αλλωστε, «αν δεν ελπίζεις στο ανέλπιστο, ποτέ δεν θα το κατακτήσεις», όπως έλεγε ο Ηράκλειτος και δεν ξεχνάει ο Θεοδόσης Πελεγρίνης.
Μετεκλογική συνεργασία του ΠΑΣΟΚ με τη Ν.Δ. ούτε προβλέπει ούτε θέλει γιατί ιστορικά έχει αποδειχθεί ότι το πλειοψηφούν κόμμα ωφελείται και γιατί η σημερινή Ν.Δ. δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να αποτελεί εταίρο ενός προοδευτικού κόμματος. Δεν είναι φανατικός και απόλυτος στην αντιδεξιά του τοποθέτηση. Αναγνωρίζει το θετικό αποτύπωμα που άφησε η Μαριέττα Γιαννάκου ως υπουργός Παιδείας και μιλάει με καλά λόγια για τον Γιώργο Σουφλιά κατά τη θητεία του στο υπουργείο Παιδείας.
Το Σουδάν και το κουβάρι
Γεννήθηκε στο Σουδάν όπου πήγε ο πατέρας του, μετανάστης, από την Κάρπαθο. Εκεί, είχε ο πατέρας του έναν θείο μαραγκό για να του μάθει την τέχνη, τον οποίο τελικά δεν βρήκε και κατέληξε στο μπακάλικο ενός Λημνιού, ο οποίος μετά τον θάνατό του τού το άφησε ως κληρονομιά. Ο Θεοδόσης Πελεγρίνης έζησε στο Σουδάν έως την ηλικία των έξι ετών και δεν ξαναπήγε ποτέ. Εχει τρεις αδελφούς γιατρούς, και μία αδελφή της οποίας ο άνδρας υπήρξε επίσης γιατρός.
Η «διδαχή» του Μεταξά – Ο Πελεγρίνης δεν θεωρεί σοβαρό επιχείρημα ότι τον νόμο Διαμαντοπούλου για τα ΑΕΙ είχαν ψηφίσει τα 2/3 της Βουλής. «Και τον Μεταξά τον ψήφισε η Βουλή με ολοκληρωτική σχεδόν πλειοψηφία και τρεις μήνες
μετά επέβαλε τη δικτατορία του», λέει όταν τον προκαλούν.
Ο ίδιος ερωτεύτηκε τη φιλοσοφία όταν ως μαθητής του Ε΄ Αρρένων στα Εξάρχεια παρακολούθησε μια διάλεξη του Ιωάννη Θεοδωρακόπουλου. Την ώρα που μιλούσε ο Θεοδωρακόπουλος στους φοιτητές για την ψυχή στον Αριστοτέλη ασυναίσθητα με την κιμωλία στο χέρι του έσυρε ακατάστατες γραμμές πάνω στον πίνακα σχηματίζοντας ένα κουβάρι. Γυρίζοντας κάποια στιγμή στον πίνακα έδειξε το κουβάρι λέγοντας στο ακροατήριο «να, κάπως έτσι είναι η ψυχή».
Η ενασχόλησή του με το θέατρο ξεκίνησε το 1993 όταν μετά ένα συμπόσιο με θέμα «η μαγεία της φιλοσοφίας και η φιλοσοφία της μαγείας» ανέβηκε ο «Φάουστ» του Γκαίτε σε σκηνοθεσία Γ. Καλαντζόπουλου και ο ίδιος έπαιξε ένα μικρό ρολάκι. Είχε τόση επιτυχία η παράσταση εκείνη που κάθε χρόνο γινόταν συνέδριο που έκλεινε με παράσταση. Από το 2006 μέχρι το 2014 ανέβηκαν στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών θεατρικά έργα με πρωταγωνιστή τον ίδιο και κάπως έτσι έφτιαξε τη δική του μανιέρα που χαρακτηρίζεται, σίγουρα, από μαξιμαλισμό. Αλλοι μιλούν για γραφικότητα και άλλοι για καλλιτεχνικό λαϊκισμό, ενώ οι εκσυγχρονιστές της Κεντροαριστεράς τον βλέπουν σαν έναν πρωταγωνιστή της «κάτω πλατείας» που περνάει τώρα με δόξα και τιμή στον συστημικό χώρο, χωρίς να προηγηθεί οποιαδήποτε αυτοκριτική και αναστοχασμός.
Παλτά και βεστιάρια
Το φθινόπωρο, στο θέατρο Μπέλλος στην Πλάκα, θα ανέβει το έργο του «Συντηρητής φακών» με επίκεντρο τη ζωή και τη διδασκαλία του Σπινόζα. Ο Σπινόζα ήταν Εβραίος ο οποίος γεννήθηκε στο Αμστερνταμ και πέθανε στη Χάγη, όπου άσκησε το επάγγελμα του συντηρητή φακών. Αφορίστηκε επειδή δεν πίστευε στον εκδικητικό Θεό της Βίβλου. Η εμφάνιση του Θεοδόση Πελεγρίνη στη σκηνή με τον Σπινόζα ίσως θυμίσει τις περιπέτειές του τον Δεκέμβριο του 2016 όταν κατηγορήθηκε για αντισημιτισμό επειδή μέσα στη Βουλή μίλησε για το πώς οι Εβραίοι αξιοποίησαν το Ολοκαύτωμα για να κερδίσουν παγκόσμια συμπάθεια. Ηθελε να αντιπαραβάλει το παράδειγμα αυτό με τις συμφορές που έχει υποστεί η Ελλάδα χωρίς να καταφέρει να τις αξιοποιήσει.
Θυμίζει ότι τότε που κατηγορήθηκε για αντισημιτισμό είχε πάει στο Ισραήλ και συνάντησε τον υπουργό Παιδείας, κάτι που, όπως λέει, αποδεικνύει ότι δεν είχε αντισημιτική πρόθεση. Οι καιροί τότε, όταν είχε μπει στο στόχαστρο, είχαν μεγάλη πόλωση και τοξικότητα – πράγματα πολύ μακριά από την ιδιοσυγκρασία του. Γι’ αυτό άλλωστε εμπνέεται από τον αφορισμό του Σπινόζα: «Επιμελώς φρόντιζε τις πράξεις σου, ώστε ούτε να γελάς ούτε να κλαις, ούτε να εξοργίζεσαι ούτε να μισείς – μόνο να καταλαβαίνεις!». Τον συνεπαίρνουν οι απόψεις του Σπινόζα, ότι ο Θεός ταυτίζεται με τη Φύση (Deus sive natura, Θεός ή Φύση, λέει ο Σπινόζα) και ότι ο άνθρωπος είναι μια αδιάσπαστη αρχέτυπη οντότητα, η οποία μπορεί να περιγραφεί με τη γλώσσα του σώματος και τη γλώσσα της ψυχής.
Ο Σπινόζα στο Αμστερνταμ είχε δεχτεί δολοφονική επίθεση με μαχαίρι και σώθηκε χάρη στο παλτό του, που το φορούσε μέχρι το τέλος της ζωής του. Η προστασία του Θεοδόση Πελεγρίνη βρίσκεται στο θέατρο και στη φιλοσοφία. Αυτά είναι το «παλτό» του. Η άμυνά του απέναντι στους αναλυτές των πασοκικών αποδυτηρίων, που τον υποδέχτηκαν σαν μεταγραφή – «παλτό».
