Η απόφαση της Αγκυρας να μεταφέρει μαχητικά αεροσκάφη F-16 στην κατεχόμενη βόρεια Κύπρο, εκμεταλλευόμενη τη συγκυρία του πολέμου και την ευρύτερη αναδιάταξη στρατιωτικών δυνάμεων στην περιοχή, εγείρει σοβαρότατα ζητήματα τόσο σε πολιτικό όσο και σε νομικό επίπεδο, όπως αναφέρουν πηγές της «Κ» με άριστη γνώση του νομικού και κανονιστικού πλαισίου που διέπει το ζήτημα. Και αυτό διότι η κίνηση αυτή προσκρούει στις διατάξεις της νομοθεσίας των ΗΠΑ που ρυθμίζει τη χρήση, τη μεταφορά, την επανεξαγωγή και την επιχειρησιακή αξιοποίηση οπλικών συστημάτων αμερικανικής προέλευσης.
Πιο συγκεκριμένα, συνιστά παραβίαση των Κανονισμών Διεθνούς Διακίνησης Οπλικών Συστημάτων (ITAR), οι οποίοι εφαρμόζονται στο πλαίσιο του Νόμου για τον Ελεγχο των Εξαγωγών Οπλων (Arms Export Control Act) και καθορίζουν το συνολικό πλαίσιο υπό το οποίο μπορούν να χρησιμοποιούνται οπλικά συστήματα των ΗΠΑ από τρίτες χώρες. Ο ίδιος ο νόμος, στο άρθρο 38, προβλέπει τη λίστα αμερικανικού στρατιωτικού υλικού (United States Munitions List), στην οποία καταγράφονται αυτά που θεωρούνται ιδιαίτερα ευαίσθητα για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ και υπόκεινται στους αυστηρότερους περιορισμούς εξαγωγών. Στη λίστα περιλαμβάνονται και τα F-16.
Ο ισχυρισμός της Τουρκίας – Η νομική επιχειρηματολογία που ενδέχεται να προβάλει η Αγκυρα βασίζεται στο ότι, ακόμη και αν η τεχνολογία είναι αμερικανικής προέλευσης, τα συγκεκριμένα F-16 αποτελούν προϊόντα συμπαραγωγής.
Ακόμη και όταν ένα σύστημα περνάει στην κυριότητα τρίτης χώρας, εφόσον έχει ενσωματωμένη αμερικανική τεχνολογία ή εξαρτήματα, εξακολουθεί να υπάγεται στους περιορισμούς των κανονισμών ITAR. Επιπλέον, σε κάθε πώληση αμερικανικών συστημάτων περιλαμβάνεται συμφωνία τελικού χρήστη (end-user agreement), βάσει της οποίας η χώρα που το προμηθεύεται δεσμεύεται ότι δεν μπορεί να τα μεταφέρει, να τα παραχωρήσει ή να τα χρησιμοποιήσει –πέραν των όρων που έχουν εγκριθεί– χωρίς προηγούμενη άδεια της αμερικανικής κυβέρνησης.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις πηγών που παρακολουθούν στενά το ζήτημα, η νομική επιχειρηματολογία που ενδέχεται να προβάλει η Αγκυρα σε περίπτωση που θα κληθεί να δώσει εξηγήσεις βασίζεται στο ότι, ακόμη και αν η τεχνολογία και κρίσιμα εξαρτήματα είναι αμερικανικής προέλευσης, τα συγκεκριμένα F-16 αποτελούν προϊόντα συμπαραγωγής και, ως εκ τούτου, δεν υφίσταται συμφωνία τελικού χρήστη. Η Αγκυρα θα μπορούσε επίσης να υποστηρίξει ότι ο επιχειρησιακός χρήστης των συστημάτων παραμένει ο ίδιος και, κατά συνέπεια, η ανάπτυξη στην κατεχόμενη Κύπρο δεν συνιστά μεταφορά.
Ανεξαρτήτως, πάντως, της νομικής ερμηνείας που ενδεχομένως επικαλεστεί η Aγκυρα, το ζήτημα παραμένει ιδιαίτερα φορτισμένο πολιτικά. Oπως επισημαίνει στην «Κ» ο Ντάμιαν Μέρφι, επικεφαλής της Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας την περίοδο κατά την οποία διαμορφώθηκε ο νόμος EastMed και ένας από τους βασικούς συντάκτες του, «υπάρχει σαφής ανησυχία ότι η Τουρκία ενδέχεται να εκμεταλλεύεται τη σύγκρουση με το Ιράν για να μεταβάλει το υφιστάμενο καθεστώς στην Κύπρο». Αναλυτές, με τους οποίους συνομίλησε η «Κ», συμφωνούν ότι η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει τετελεσμένα επί του εδάφους, ενισχύοντας τη στρατιωτική παρουσία της στα Κατεχόμενα.
Παράλληλα, στο ευνοϊκό για την ίδια περιβάλλον της διακυβέρνησης Τραμπ, δοκιμάζει τα όρια ανοχής της Ουάσιγκτον και φαίνεται να διερευνά κατά πόσον οι ΗΠΑ προτίθενται να ενεργοποιήσουν τους προβλεπόμενους μηχανισμούς εποπτείας και συμμόρφωσης.
Σε συνεννόηση
Πληροφορίες από την Ουάσιγκτον δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο να έχει προηγηθεί κάποιου είδους συνεννόηση με την αμερικανική κυβέρνηση, δεδομένου ότι μια μονομερής κίνηση αυτού του είδους θα συνιστούσε ιδιαίτερα προκλητική ενέργεια. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, σε ερώτημα της «Κ» σχετικά με το κατά πόσον έχει ζητηθεί και χορηγηθεί άδεια για τη συγκεκριμένη μεταφορά, δεν προέβη σε σχόλιο.
Δημιουργεί τετελεσμένα – Αναλυτές, με τους οποίους συνομίλησε η «Κ», συμφωνούν ότι η Τουρκία επιχειρεί να δημιουργήσει τετελεσμένα επί του εδάφους, ενισχύοντας τη στρατιωτική παρουσία της στα Κατεχόμενα.
Το ζήτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία εάν ληφθεί υπόψη ο αυστηρότατος τρόπος με τον οποίο οι ίδιες διατάξεις εφαρμόστηκαν στο παρελθόν. Το 2013, μετά τις απειλές της Δαμασκού κατά των βρετανικών βάσεων, είχε εξεταστεί το ενδεχόμενο προσωρινής μεταφοράς ελληνικής συστοιχίας Patriot στη Δημοκρατία της Κύπρου. Η πρόταση αυτή προσέκρουσε στους περιορισμούς ITAR και η αποστολή δεν προχώρησε.
Υπενθυμίζεται πως το εμπάργκο όπλων επιβλήθηκε το 1987 από το Κογκρέσο. Το 2020 η Ουάσιγκτον προχώρησε σε μερική άρση του εμπάργκο όπλων προς την Κύπρο, επιτρέποντας την πώληση ορισμένων μη φονικών αμυντικών συστημάτων στο πλαίσιο του EastMed Act. Δύο χρόνια αργότερα, ακολούθησε ένα ακόμη σημαντικό βήμα, καθώς η Ουάσιγκτον προχώρησε στην ετήσια αναστολή του εμπάργκο στο σύνολό του – μια διαδικασία που συνεχίζεται έκτοτε.
Σε κύκλους του Κογκρέσου καταγράφεται ήδη προβληματισμός. Οπως δήλωσε στην «Κ» ο βουλευτής Κρις Πάπας, «η αποστολή των μαχητικών παραβιάζει την αμερικανική νομοθεσία. Η Τουρκία πρέπει να τα αποσύρει άμεσα. Εάν η κυβέρνηση δεν το απαιτήσει, θα αναλάβουμε δράση στο Κογκρέσο». Η βουλευτής Ντίνα Τάιτους συνέδεσε την εξέλιξη με την ανάγκη διατήρησης των κυρώσεων CAATSA, ενώ ο Γκας Μπιλιράκης έκανε λόγο για «σαφή προσβολή της κυριαρχίας της Κύπρου». Από την πλευρά του, ο επικεφαλής των Δημοκρατικών στην Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής, Γκρέγκορι Μικς, υπογράμμισε ότι η κίνηση «υπονομεύει την κυριαρχία της Κύπρου».
