Οσοι θεωρούν ότι η ελληνική ιδιαιτερότητα ταυτίζεται με την αντιφατικότητα θα βρουν νέα επιχειρήματα μελετώντας την έρευνα της aboutpeople για τη δημοκρατία (για λογαριασμό του Progressive Lab) στην Ελλάδα, στη Γαλλία, στη Σουηδία, στη Ρουμανία και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Δυσφορούμε περισσότερο (ακόμη και από τους Ρουμάνους) για το βιοτικό μας επίπεδο, αλλά πιστεύουμε περισσότερο στη δημοκρατία, παρόλο που ασκούμε σκληρότερη κριτική στις ατέλειές της, έχουμε λιγότερη εμπιστοσύνη στους θεσμούς, είμαστε πιο απαισιόδοξοι για το μέλλον των παιδιών μας και επιθετικοί απέναντι στις ελίτ.
Κοινό χαρακτηριστικό και στις πέντε χώρες είναι η αμφισβήτηση της επάρκειας της δημοκρατίας και του ευρωπαϊκού σχεδίου, η καχυποψία απέναντι στο σύστημα (ΜΜΕ, Δικαιοσύνη, συνδικάτα κ.ο.κ.), η αβεβαιότητα για το μέλλον. Υπάρχουν, όμως, και ισχυρές εθνικές διαφοροποιήσεις. Για παράδειγμα, στη χώρα μας η διαφθορά θεωρείται το κυρίαρχο πρόβλημα για τη λειτουργία της δημοκρατίας, μαζί με την επίδραση των οικονομικών συμφερόντων στην πολιτική.
Ο δείκτης δυσαρέσκειας
Οι Βρετανοί, παρά την παρατεταμένη πολιτική κρίση, είναι σε γενικές γραμμές ευχαριστημένοι από τη ζωή τους και σχετικά ήσυχοι. Οι Γάλλοι παραπονιούνται και στρέφονται εύκολα στην άκρα Δεξιά, οι Σουηδοί εμπιστεύονται τους θεσμούς, αλλά όχι όσο στο παρελθόν, οι Ρουμάνοι κινούνται αντισυστημικά, παρόλο που είναι οι νεότεροι το ευρωπαϊκό κλαμπ, και οι Ελληνες δεν αισθάνονται ότι ευημερούν παρά τις καλές μακροοικονομικές επιδόσεις της χώρας. Σχετικά με την προσωπική οικονομική κατάσταση, οι πολίτες δηλώνουν κυρίως δυσαρεστημένοι στην Ελλάδα (55%), στη Ρουμανία (42,4%) και στη Σουηδία (40,1%). Αντιθέτως, υψηλότερα ποσοστά ικανοποίησης καταγράφονται στο Ηνωμένο Βασίλειο (57,2%) και στη Γαλλία (44,5%).
Στο ερώτημα εάν η τωρινή γενιά ζει καλύτερα ή χειρότερα από τη γενιά των γονιών της, η Ελλάδα καταγράφει την πιο απαισιόδοξη στάση, με το 59,9% των πολιτών να θεωρεί ότι η ζωή του είναι χειρότερη από εκείνη των γονέων του. Οσοι πιστεύουν ότι τα παιδιά που είναι σήμερα 10-17 ετών θα ζήσουν χειρότερα από τους ίδιους φτάνουν στο 72,9%, (και πάλι η πιο αρνητική καταγραφή).
Εδώ, οι πολίτες που δηλώνουν ότι συζητούν πολιτικά θέματα «συχνά» με τον περίγυρό τους φτάνουν στο 40,6%, και αυτό μας ξεχωρίζει, όπως και το γεγονός ότι η πλειοψηφία (61,3%) δηλώνει ότι αισθάνεται «όχι και τόσο & καθόλου» κοντά στο κόμμα που ψήφισε στις προηγούμενες εκλογές. Στην εκλογική αστάθεια (ψήφο σε διαφορετικά κόμματα) μας ξεπερνούν μόνον οι Ρουμάνοι με 63,9%,
Η άποψη ότι, παρά τα προβλήματά της, δεν υπάρχει καλύτερο πολίτευμα από τη δημοκρατία συγκεντρώνει υψηλά ποσοστά συμφωνίας και στις πέντε χώρες (μέσος όρος 71,9%). Προηγούμαστε με 78,8% έναντι 74,6% των Βρετανών, 71,2% των Σουηδών, 68% των Ρουμάνων και 67,1% των Γάλλων.
Καμπανάκι κινδύνου
Σε όλες τις χώρες καταγράφονται μειοψηφικά αλλά ισχυρά ποσοστά πολιτών που δεν θεωρούν την Ακροδεξιά απειλή. Τα ποσοστά αυτά αποτελούν καμπανάκι κινδύνου για τις δημοκρατικές πολιτικές δυνάμεις.
Πέτρος Ιωαννίδης
Διευθυντής της aboutpeople
Η ικανοποίηση, ωστόσο, από τον τρόπο που λειτουργεί η δημοκρατία στην κάθε χώρα καταγράφει σοβαρές διαφοροποιήσεις. Στον γενικό μέσο όρο το 56,8% των ερωτηθέντων δηλώνει δυσαρεστημένο, με την Ελλάδα να παρουσιάζει την πιο αρνητική εικόνα (76%). Παρόμοια τάση υψηλής δυσαρέσκειας παρατηρείται στη Γαλλία με 67,6% και στη Ρουμανία με 66,3%. Στη χώρα μας η πίστη στο δημοκρατικό ιδεώδες είναι ισχυρή: μόνο το 16,6% θα μπορούσε να ανεχθεί δικτατορία και μόνο 16% έναν αυταρχικό ηγέτη. Και αυτό ενώ είναι χαμηλός ο βαθμός εμπιστοσύνης για τα κόμματα (20,4%), τα ΜΜΕ (15,3%|), τις ΜΚΟ (11,3%), τις Ανεξάρτητες Αρχές (32,8%), τη Δικαιοσύνη (30,9%).
Στην Ελλάδα, το κυρίαρχο ζητούμενο για τη δημοκρατία είναι μια πολιτική απαλλαγμένη από τη διαφθορά, με το ποσοστό να φτάνει στο 35,2%. Ο σημαντικότερος αρνητικός παράγοντας είναι η πεποίθηση πως οι αποφάσεις επηρεάζονται καθοριστικά από μεγάλα συμφέροντα (29,1%), ακολουθούμενη στενά από την έλλειψη ουσιαστικής λογοδοσίας των πολιτικών και των κομμάτων (28,9%).
Για την άνοδο της άκρας Δεξιάς και κατά πόσον αυτή αποτελεί κίνδυνο για τη λειτουργία της δημοκρατίας, σε επίπεδο μέσου όρου των πέντε χωρών, το 56,6% συμφωνεί με αυτή την άποψη. Η Ελλάδα καταγράφει το υψηλότερο ποσοστό συμφωνίας (66,5%).
Αντικοινοβουλευτισμός
Ο Πέτρος Ιωαννίδης, διευθυντής της aboutpeople, σημειώνει ότι «σε όλες τις χώρες παρατηρείται μια μειοψηφική αλλά ισχυρή παρουσία αντικοινοβουλευτικών απόψεων. Καταγράφονται επίσης μειοψηφικά αλλά ισχυρά ποσοστά πολιτών που δεν θεωρούν την Ακροδεξιά απειλή για τη δημοκρατία. Τα ποσοστά αυτά αποτελούν καμπανάκι κινδύνου για τις δημοκρατικές πολιτικές δυνάμεις». Μειοψηφικά αλλά σχετικά ισχυρά, συνεχίζει, «είναι και τα ποσοστά όσων δεν απορρίπτουν έναν ηγέτη που θα παραβίαζε τους δημοκρατικούς κανόνες, εάν αυτός ήταν αποτελεσματικός. Το γεγονός όμως ότι κατά μέσον όρο το 68,9% απορρίπτει αυτήν την ιδέα, δείχνει ότι στην Ευρώπη, παρόλο που το ρεύμα του αυταρχισμού είναι ισχυρό, η εγκαθίδρυση προσωποκεντρικών αυταρχικών κυβερνήσεων δεν είναι εύκολη».
Βήμα στους πολίτες
Τα κόμματα έχουν απαξιωθεί στη συνείδηση των πολιτών. Πρέπει να επανεξετάσουν το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας τους και να δώσουν τη δυνατότητα στους πολίτες να ακουστούν οι απόψεις τους.
Φίλιππος Σαχινίδης
Συντονιστής του Progressive Lab και πρώην υπουργός Οικονομικών
Ο συντονιστής του Progressive Lab και πρώην υπουργός Οικονομικών Φίλιππος Σαχινίδης ξεχωρίζει το συμπέρασμα που προκύπτει από την έρευνα ότι «τα κόμματα έχουν απαξιωθεί στη συνείδηση των πολιτών. Αυτή είναι μια επικίνδυνη εξέλιξη για τη δημοκρατία, γιατί δεν νοείται κοινοβουλευτική δημοκρατία χωρίς κόμματα με ουσιαστική συμμετοχή και αποδοχή των πολιτών. Τα κόμματα πρέπει να επανεξετάσουν το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας τους και να δώσουν τη δυνατότητα στους πολίτες να ακουστούν οι απόψεις τους. Αυτή είναι η καλύτερη άμυνα για τις απειλές που δέχεται η δημοκρατία».
Επισημαίνει επίσης ότι «οι Ελληνες είναι από τους πλέον δυσαρεστημένους με την οικονομική τους κατάσταση (55%). Αν και η ελληνική οικονομία την τελευταία τριετία “τρέχει” γρηγορότερα από τις άλλες χώρες της Ε.Ε., από τη δημοσκόπηση προκύπτει ότι δεν “τρέχει” για όλους τους Ελληνες αλλά για ένα μικρό τμήμα της κοινωνίας, αφού μόλις το 15,7% δηλώνει ικανοποιημένο με την οικονομική του κατάσταση».
Αβολη ισoρροπία
Για τον καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ Δημήτρη Παπαδημητρίου, έχει σημασία «ότι παραδοσιακές διαιρετικές τομές μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών υποχωρούν. Το τοπίο γίνεται πιο σύνθετο. Κατηγοριοποιήσεις μεταξύ “δυτικής”, “ανατολικής” και “νότιας”» Ευρώπης δεν απαντούν πλέον πειστικά στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ενωση στο εσωτερικό της, αλλά και εκτός αυτού. Χώρες, όπως η Ρουμανία, που είχαν ραγδαία οικονομική ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια, δεν φαίνεται να εδραιώνουν μεγαλύτερο βαθμό εμπιστοσύνης στη φιλελεύθερη δημοκρατία. Από την άλλη μεριά, πλούσιες χώρες, όπως η Σουηδία, βλέπουν τους δημοκρατικούς θεσμούς τους να πιέζονται και την εμπιστοσύνη των πολιτών σε αυτούς να μειώνεται. Είναι σαφές ότι η Γαλλία και, σε λιγότερο βαθμό, η Βρετανία βρίσκονται σε βαθιά κρίση. Η Ελλάδα φαίνεται να ισορροπεί άβολα ανάμεσα σε μια γενικευμένη κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς και μια, κάπως νεφελώδη, πίστη στα ιδανικά της δημοκρατίας».
H απαισιοδοξία της συγκυρίας και μία ελπίδα για το μέλλον
Του Δημήτρη Παπαδημητρίου
Αν κάποιος χρειαζόταν απόδειξη για το ότι ζούμε σε καιρούς σύγχυσης, θυμού και ανασφάλειας, θα ήταν χρήσιμο να ρίξει μια ματιά σε αυτή την πολύ διαφωτιστική έρευνα γνώμης. Οι ειδικές συνθήκες που επικρατούν στις πέντε χώρες του δείγματος θα γίνουν αντικείμενο στοχευμένου σχολιασμού στη συνέχεια. Εδώ περιορίζομαι σε ορισμένες παρατηρήσεις που τέμνουν «οριζόντια» το δείγμα, καθώς και σε κάποια γενικά σχόλια για τις επισφάλειες εξαγωγής κοινών συμπερασμάτων με βάση τη γεωγραφική και χρονική συγκυρία της έρευνας.
Ξεκινώ με τα χειρότερα δυνατά νέα. Τα πολιτικά κόμματα νοσούν. Και στις πέντε χώρες του δείγματος, αποτελούν πλέον μειοψηφία οι πολίτες που θεωρούν τα κόμματα «πυλώνα» της δημοκρατίας, ενώ ο δείκτης εμπιστοσύνης σε αυτά βρίσκεται, κατά μέσο όρο, κάτω από το 25%. Τα κόμματα εμφανίζονται ως ο πλέον απαξιωμένος θεσμός του πολιτικού μας συστήματος. Η έρευνα παρουσιάζει πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για τους λόγους αυτής της απαξίωσης. Το σίγουρο είναι πως αυτοί δεν είναι μόνο οικονομικοί. Εντυπωσιάζει το γεγονός ότι η μη έλλειψη λογοδοσίας των κομμάτων και η καχυποψία ότι αυτά δεν υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον εμφανίζονται ψηλά στη λίστα των δυσλειτουργιών που βλέπουν οι πολίτες στη σύγχρονη δημοκρατία. Στο πλαίσιο αυτό υποχωρεί συνολικά και η σημασία του Κοινοβουλίου, το οποίο βρίσκεται πλέον στην όγδοη θέση με βάση τις θετικές γνώμες των πολιτών προς στους θεσμούς.
Μέσα σε αυτό το σκηνικό απαξίωσης, η ανοχή προς την άκρα δεξιά διευρύνεται. Σχεδόν ένας στους τρεις ερωτηθέντες δεν θεωρεί την ακροδεξιά απειλή για την δημοκρατία. Το ποσοστό αυτό ανεβαίνει στο 40% στην περίπτωση της Γαλλίας, ενώ η Ελλάδα παρουσιάζει το χαμηλότερο ποσοστό του δείγματος με 26.5%. Προκαλεί επίσης έκπληξη το πολύ μεγάλο ποσοστό εκείνων που αμφισβητούν την ύπαρξη ελευθερίας έκφρασης στη χώρα τους. Ακόμα και σε ώριμες δημοκρατίες, όπως η Βρετανία και η Γαλλία, σχεδόν το 30% των ερωτηθέντων θεωρεί δεν ότι δεν μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα. Το ποσοστό σε Ελλάδα και Ρουμανία ξεπερνά το 40%.
Στα στοιχεία αυτά θα πρέπει κανείς να προσθέσει και τα πολύ χαμηλά ποσοστά αξιοπιστίας των ΜΜΕ στην κοινή γνώμη. Αυτό το αίσθημα «αφωνίας» δεν είναι άσχετο με την άνοδο της δημοσκοπικής και εκλογικής επιρροής της ακροδεξιάς. Σε αντίθεση με τη δεκαετία του 1930, οι ακροδεξιοί ηγέτες δεν πλασάρονται πλέον ως αντίδοτο στο «χάος» του πλουραλισμού και της δημοκρατίας. Αντίθετα, στις ημέρες μας η ακροδεξιά αυτοπροβάλλεται ως η φωνή των «αγνοημένων», ως θεραπεία μίας «καταπίεσης» και μίας δημοκρατικής «έκπτωσης». Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι ο Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, J.D. Vance, στην περίφημη ομιλία του στο Μόναχο, το Φεβρουάριο του 2025, διάλεξε να κατηγορήσει την Ευρώπη για καταπάτηση της ελευθερίας έκφρασης, μπροστά στα έκπληκτα μάτια ευρωπαίων αξιωματούχων.
Σε περιόδους αμφισβήτησης της δημοκρατικής «τάξης» και απαισιοδοξίας για το μέλλον, οι πολίτες στρέφονται προς τους ηγέτες-σωτήρες. Εκείνοι που δηλώνουν δυσαρεστημένοι με τον τρόπο που λειτουργεί η δημοκρατία στη χώρα τους είναι πλέον πλειοψηφία σε αναλογία 6 προς 4, ενώ περίπου το 20% των ερωτηθέντων, ακόμα και σε ανεπτυγμένες χώρες όπως η Γαλλία, η Βρετανία ή Σουηδία, αμφιβάλουν αν η δημοκρατία είναι το καλύτερο πολίτευμα. Η περιρρέουσα απαξίωση και ανασφάλεια καλεί σε «δράση» και βάζει σε δεύτερη μοίρα θεσμούς παραγωγής συναίνεσης και διαβούλευσης, όπως το Κοινοβούλιο. Στο πλαίσιο αυτό ένας στους τέσσερεις ερωτευθέντες δηλώνει έτοιμος να δεχθεί ένα δημοκρατικό ευνουχισμό στο βωμό της λύσης προβλημάτων από έναν «ισχυρό» ηγέτη.
Θα πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί στο πως αποκωδικοποιούμε αυτή την «συναίνεση» των πολιτών σε ένα παντοδύναμο Εκτελεστικό. Η προσδοκία ενός «σωτήρα» κατοικεί κυρίως στο μυαλό, αλλά η πραγματικότητα τη διαψεύδει. Ο σφετερισμός της κυβέρνησης από «μεγάλα συμφέροντα» εμφανίζεται πολύ ψηλά στη λίστα των δυσλειτουργιών της σημερινής δημοκρατίας, ενώ σε χώρες όπως η Γαλλία και η Βρετανία σχεδόν το 25% θεωρεί ότι δεν υπάρχουν άξιοι ηγέτες. Έχει επίσης ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι σχεδόν οι μισοί από όσους ρωτήθηκαν δεν αισθάνονται κοντά στο κόμμα (άρα και στην ηγεσία) που ψήφισαν στις τελευταίες εκλογές.
Κοιτώντας την έρευνα συνολικά, σχηματίζει κανείς την εντύπωση ότι παραδοσιακές διαιρετικές τομές μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών υποχωρούν. Το τοπίο γίνεται πιο σύνθετο. Κατηγοριοποιήσεις μεταξύ «δυτικής», «ανατολικής» και «νότιας» Ευρώπης δεν απαντούν πλέον πειστικά στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ευρωπαϊκές δημοκρατίες, είτε στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είτε και εκτός αυτής. Χώρες, όπως η Ρουμανία, που είχαν ραγδαία οικονομική ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια, δεν φαίνονται να εδραιώνουν μεγαλύτερο βαθμό εμπιστοσύνης στην φιλελεύθερη δημοκρατία. Από την άλλη μεριά, πλούσιες χώρες, όπως η Σουηδία, βλέπουν τους δημοκρατικούς τους θεσμούς να πιέζονται και την εμπιστοσύνη των πολιτών σε αυτούς να μειώνεται. Είναι σαφές ότι η Γαλλία και σε λιγότερο βαθμό, η Βρετανία, βρίσκονται σε βαθιά κρίση. Η Ελλάδα φαίνεται να ισορροπεί άβολα ανάμεσα σε μία γενικευμένη κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς και μία, κάπως νεφελώδη, πίστη στα ιδανικά της δημοκρατίας.
Υπενθυμίζω το προφανές: η έρευνα είναι στατική και άρα επιρρεπής στην πολιτική συγκυρία. Την περίοδο που συλλέχθηκαν τα στοιχεία της, η Γαλλία βίωνε την μεγαλύτερη πολιτική κρίση της Πέμπτης Δημοκρατίας, ενώ η Ρουμανία βρισκόταν στον απόηχο προεδρικών εκλογών που προκάλεσαν μεγάλη πόλωση. Στη Βρετανία η δημοφιλία της κυβέρνησης των Εργατικών βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά, αν και οι επόμενες εκλογές απέχουν τουλάχιστον δύο χρόνια ακόμα. Στη Σουηδία και την Ελλάδα το πολιτικό σκηνικό εμφανίζεται πιο παγιωμένο. Τουλάχιστον για την ώρα.
Τελειώνω με κάτι θετικό. Η εμπιστοσύνη των πολιτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στο δείγμα της έρευνας, εμφανίζεται μεγαλύτερη από αυτή στους εθνικούς θεσμούς. Το εύρημα αυτό επιβεβαιώνεται και από μελέτες του Ευρωβαρόμετρου για όλα τα κράτη–μέλη της Ένωσης, που δείχνουν αύξηση, κατά μέσο όρο, του βαθμού υποστήριξης της Ευρωπαϊκής ενοποίησης, κυρίως στις νεαρότερες ηλικίες. Στοιχηματίζω ότι η τάση αυτή θα επιταχυνθεί όσο οι ΗΠΑ και η Ρωσία συνεχίζουν να απειλούν τα συμφέροντα και την συλλογική υπόσταση της Ένωσης. Όμως η «ζήτηση» για περισσότερη Ευρώπη δεν συναντά ακόμα αντίστοιχη «προσφορά» εκ μέρους των εθνικών και ευρωπαϊκών ηγεσιών. Το πως θα αντιμετωπιστεί αυτή η ανισορροπία, με όρους εκλογικού ανταγωνισμού αλλά και εφαρμοσμένων πολιτικών, θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό το μέλλον όλων μας.
*Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου είναι Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ.
