Κύριε διευθυντά
Διαβάζω τον κ. Τάκη Θεοδωρόπουλο γιατί μου αρέσει ο τρόπος ανάλυσής του, ο τρόπος γραφής του και, κυρίως, γιατί θαυμάζω το βάθος των ιστορικών του γνώσεων. Ισως γι’ αυτό η διαφωνία αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον – όχι ως αντίδραση, αλλά ως προσπάθεια να σταθεί κανείς στο ίδιο επίπεδο.
Υπάρχει κάτι σχεδόν παρηγορητικό στο να αποδίδουμε τα σύνθετα φαινόμενα σε απλές εξηγήσεις: να λέμε ότι «ο Τραμπ είναι αχώνευτος» και να πιστεύουμε πως έτσι εξαντλήσαμε το ζήτημα. Είναι μια μορφή πνευματικής οικονομίας: αντί για ανάλυση, κρίση· αντί για κατανόηση, αποστροφή. Το αν είναι «αχώνευτος» αποτελεί αξιολογική κρίση, αλλά δεν εξηγεί τίποτα για τον κόσμο που αλλάζει.
Ομως η ιστορία δεν προχωρά με όρους συμπάθειας. Οι ηγεσίες που αναδύονται σε περιόδους μετάβασης δεν είναι κατ’ ανάγκην ευγενείς ούτε προβλέψιμες· είναι συχνά σκληρές, αντιφατικές, ενοχλητικές. Ο Θεμιστοκλής, αδίστακτος και απρόβλεπτος, έστρεψε την Αθήνα στη ναυτική ισχύ, ο συγκεντρωτικός Οκταβιανός Αύγουστος θεμελίωσε την Pax Romana μέσω συγκέντρωσης εξουσίας, ο Ναπολέων, φιλόδοξος και ανατρεπτικός, σφράγισε μια νέα ευρωπαϊκή τάξη, ο Μπίσμαρκ ενοποίησε τη Γερμανία με «αίμα και σίδηρο», ενώ ο Τσώρτσιλ και ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ εξέφρασαν τις επιταγές των καιρών τους.
Καμία από αυτές τις μορφές δεν θα κέρδιζε διαγωνισμό «πολιτικής ευγένειας», αλλά εξέφρασαν τις ανάγκες μιας εποχής που άλλαζε, συχνά με κόστος και αντιφάσεις. Η αναφορά αυτή δεν τις δικαιώνει· εξηγεί γιατί αναδύονται.
Τελικά, ο Τραμπ δεν αλλάζει τον κόσμο – τον αποκαλύπτει. Είναι σύμπτωμα μιας διεθνούς τάξης που φθίνει και μιας ∆ύσης που επικαλείται επιλεκτικά το διεθνές δίκαιο. Το ανησυχητικό δεν είναι ότι «ο Τραμπ είναι Τραμπ», αλλά ότι το σύστημα που τον ανέδειξε δεν διαθέτει πειστική εναλλακτική· γι’ αυτό το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί εμφανίζονται τέτοιοι ηγέτες, αλλά γιατί οι εναλλακτικές αποδεικνύονται τόσο ασθενείς. Αν η Ευρώπη αισθάνεται ότι «δεν μπορεί χωρίς αυτόν», τότε το πρόβλημα δεν είναι ο Τραμπ, αλλά η ίδια.
*Καθηγητής Οικονομικών, Zayed University, UAE Abu Dhabi
