Κύριε διευθυντά
Με δεδομένη την περιρρέουσα ατμόσφαιρα και την επήρεια της «αιμάτινης σελήνης», που δεν λέει να φύγει ακόμη από την αιμάσσουσα Μέση Ανατολή με τα «ματωμένα σύνορα», φοβάμαι ότι η όποια σχέση μου με ορισμένα βιβλία τείνει να γίνει μεταφυσική. Προσπαθώντας να τακτοποιήσω τη βιβλιοθήκη, παρατηρώ ότι ένα βιβλίο παραμερίζει όλα τ’ άλλα και… ερήμην μου έρχεται κάθε τόσο στην επιφάνεια σαν να θέλει να μιλήσει. ∆εν μπόρεσα να αρνηθώ.
Είναι το «Iran» (a Pelican original) του R. Ghirshman, ιστορικού-αρχαιολόγου, αποφοίτου της Σορβόννης, επίτιμου διδάκτορος του Πανεπιστημίου της Τεχεράνης, επί σειράν ετών ανασκαφέα, σε διάφορες θέσεις του Ιράν, από το Λουριστάν ώς το παλάτι των Σασσανιδών. Ηδη το 1949, σε ένα μακρύ ταξίδι ημέρας και νύχτας, ο συγγραφέας, διασχίζοντας τα βουνά της Βακτριανής, εντόπισε για πρώτη φορά σπήλαιο με νεολιθική κατοίκηση και οστέινα εργαλεία, όπως αυτά των δικών μας σπηλαίων.
Είχε προηγηθεί αποστολή στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν. Αλλά το κατ’ εξοχήν πεδίο της δράσης του υπήρξε το Ιράν, κλεισμένο τώρα μέσα σε ένα μικρού σχήματος βιβλίο με κιτρινισμένα φύλλα, μαυρόασπρες φωτογραφίες και ένα καθηλωτικό εξώφυλλο, προφίλ του Μεγάλου Βασιλέα, με έντονο βλέμμα και αρχαϊκό στοχαστικό μειδίαμα.
Στις 350 σελίδες του κειμένου διατρέχει κανείς αιώνες πολιτισμού από τους ιστορικούς χρόνους, απ’ όπου δεν λείπει ο Μαραθώνας, έως τους Ελληνιστικούς, όταν ο Μέγας Αλέξανδρος, θαυμαστής του Δαρείου, επισκέφθηκε τον τάφο του με την επιγραφή «Υπήρξα φίλος με τους φίλους μου… Απέδειξα ότι είμαι ο καλύτερος από όλους τους άλλους».
Από συμπτώσεις και αντι-συμπτώσεις, γεμάτη η Ιστορία.
Κι όμως, εκτός από την επιτύμβια επιγραφή, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το «Πιστεύω» του Δαρείου, που μιλάει για έναν «γενναιόδωρο ιμπεριαλισμό», ανάλογο με το πνευματικό του μεγαλείο. Για μια προσωπικότητα που τιμούσε δεόντως τα υλικά αγαθά, χωρίς να υποτιμά την ανθρώπινη αξία. Για την πίστη ενός Ηγεμόνα «στον Θεό που έφτιαξε τον άνθρωπο» και έκανε τον Δαρείο, Βασιλέα των Βασιλέων (one King of many Kings). Πρώτον μεταξύ ίσων(;), Primum inter pares – έναν βασιλιά που πίστευε ότι «ο δυνατότερος δεν πρέπει ποτέ να ταπεινώνει, ούτε να καταστρέφει τους αδύνατους».
Ωστόσο, σε μια εποχή όπου το δίκαιο του ισχυροτέρου αλωνίζει τα χωράφια και θερίζει τις σπάνιες γαίες, πώς να μιλήσει κανείς υπέρ του αδυνάτου… χωρίς να υποθηκεύσει τη σωματική του ακεραιότητα ή την πολιτική του σταδιοδρομία; Ο συγγραφέας, πάντως, στο βιβλίο του διακρίνει δύο μεγάλες ενότητες με άλλα κριτήρια. Πρώτα την «Ανατολή εναντίον της Δύσης» (East against West) και ύστερα το αντίθετο, κατά τη φορά που έχει σήμερα και τη συμφορά που πυρπολεί τη Μέση Ανατολή.
Με δεδομένο το αχανές της αυτοκρατορίας, και παρά τον μεγάλο αριθμό των φυλών (περίπου 300), την ποικιλία των εθίμων και των θρησκευτικών πεποιθήσεων, το όραμα του Πέρση Ηγεμόνα ήταν ένας «Παγκόσμιος Νόμος» (όπως λέμε Διεθνές Δίκαιο, καμία σχέση…) γιατί «χωρίς νομικό πλαίσιο, καμία αυτοκρατορία δεν μπορεί να διοικηθεί σωστά».
Τάδε έφη ο Δαρείος.
Ας μη θεωρηθεί ασέβεια στη μνήμη των νεκρών, αλλά όσοι έτυχε να πάρουμε μια απειροελάχιστη γεύση από τη χώρα, πριν ο φανατισμός καταστρέψει τα πάντα και «προετοιμάσει» αυτό που γίνεται τώρα, βλέπουμε «πίσω από τις ειδήσεις» τον τρόπο και τον τόπο όπου έζησαν.
Αργά το βράδυ έκλεισα το βιβλίο και άνοιξα τηλεόραση. Γρήγορα «βρέθηκα» στην Περσία, προσπαθώντας να αναγνωρίσω το τοπίο. Αρχισα να ρωτάω για τα πιο εύθραυστα: Για το Μουσείο του Γυαλιού στην Τεχεράνη και τους αρχαιολογικούς χώρους. Συνέχισα με αφέλεια, εάν οι αμυγδαλιές φέτος πρόλαβαν να ανθίσουν, εάν από τα ρόδα του Ισφαχάν έμεινε κάποιο ροδοπέταλο, εάν ακούγονται ακόμη μαγικά ονόματα ανθρώπων και πραγμάτων, όπως Shiraz, Sohrab ή πνίγηκαν στον ήχο των βομβών, στη λάμψη των πυραύλων…
Ρώτησα για το σπήλαιο, αν εκτός από τα νεολιθικά, έχει σύγχρονα όπλα, εμπλουτισμένο ουράνιο και άλλους θησαυρούς. Περιμένοντας απάντηση, «είδα» να διαβαίνει προς το άγνωστο μια τεράστια πομπή μαυροφορεμένων γυναικών και έναν γενναίο άνεμο να τους τραβάει την μπούργκα, αργά και τελετουργικά πέρα από τον ορίζοντα.
Χάρηκαν όλοι και παντού και υπερατλαντικά. Αρκεί να μη μεταναστεύσει ως εκεί… Η μπούργκα εννοείται.
Είναι προφανές ότι ο λόγος γι’ αυτές τις γραμμές δεν είναι μόνον αρχαιολογικός. Είναι ένα Ρέκβιεμ: Μια πικρή νοσταλγία, ή μάλλον το έντονο άλγος για μια ιστορία χωρίς νόστιμον ήμαρ.
