Κύριε διευθυντά
Η Ιωάννα Τσάτσου υπήρξε ολόκληρη την περίοδο της Κατοχής συνεργάτις του Αρχιεπισκόπου ∆αμασκηνού, ο άνθρωπός του σε όλες τις μεγάλες και ειδικές-κοινωφελείς αποστολές της Αρχιεπισκοπής στα μαύρα χρόνια της Κατοχής. Ηταν η εξ απορρήτων του. Η καρδιά και το μυαλό της ομάδας παροχής βοήθειας στους κατατρεγμένους, τις μάνες που αναζητούσαν τα παιδιά τους, συζύγους που ζητούσαν επισιτιστική βοήθεια και ρουχαλάκια για τα μικρά ορφανά παιδιά τους, συζύγους που έψαχναν στα ρούχα των εκτελεσμένων από τους κατακτητές πατριώτες να βρουν ένα σημάδι για τον χαμένο άνθρωπό τους. Γι’ αυτό και ο ιεράρχης τής ανέθεσε την «Υπηρεσία προστασίας των οικογενειών των εκτελεσθέντων» της Αρχιεπισκοπής στις 24 Μαρτίου 1943.
Το Ημερολόγιό της, που αρχίζει στις 14 Σεπτέμβρη 1941 και τελειώνει στις 13 Οκτώβρη 1944, ξεχειλίζει από πόνο, πείνα, στερήσεις, ταύτιση με τον θάνατο, τον θάνατο τον πραγματικό. Το έγραφε για «…να το διαβάσουν κάποτε τα παιδιά της». Είκοσι χρόνια αργότερα, όταν είδε «…πως τα γεγονότα που συντάραξαν το Εθνος ολόκληρο λησμονήθηκαν», αποφάσισε να τα εκδώσει. «Φύλλα Κατοχής» είναι ο τίτλος του βιβλίου, Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της «Εστίας».
Εγγραφή: Πρωτομαγιά του 1944. Η Ιωάννα Τσάτσου είχε πάει στο γραφείο της στην Αρχιεπισκοπή και το βρήκε ανάστατο από κόσμο. Ο γραμματέας του Αρχιεπισκόπου Γιάννης Γεωργάκης ήταν εκεί και ο Αρχιεπίσκοπος ζητάει να την δει αμέσως. Μπαίνει στο γραφείο του και της λέει ότι οι Γερμανοί εκτέλεσαν διακόσιους ομήρους στην Καισαριανή. Οτι δεν θέλουν με κανένα τρόπο να δώσουν τα ονόματά τους ούτε στον ίδιο ούτε στον Ερυθρό Σταυρό, ούτε καν στον Γερμανικό Ερυθρό Σταυρό. «∆εν θέλουν ν’ ακούσουν τίποτα, είναι φανατισμένοι. Φοβούνται και τον ίσκιο τους ακόμη», της είπε.
Αργότερα τηλεφώνησαν από το αστυνομικό τμήμα της Καισαριανής και τους πληροφόρησαν ότι οι Γερμανοί είχαν στείλει εκεί ρούχα των εκτελεσθέντων που έπρεπε να τα πάρουν το ταχύτερο. Εστειλαν από την Αρχιεπισκοπή αμέσως ένα φορτηγό με έναν κλητήρα να τα παραλάβει και να τα πάνε σε μια μικρή αποθήκη. «Τα ρούχα», όπως λέει η Ιωάννα Τσάτσου, «ήταν ζεστά ακόμα από ζωή», «…κάτι ήθελαν, κάτι ζητούσαν και δεν μπορούσαν πια να το πουν». Ηταν δουλειά τους να ψάχνουν μέσα στις τσέπες και να καταγράφουν και να φυλάσσουν ό,τι έβρισκαν, ταυτότητες, σημειώματα κ.λπ. Μετά θα άνοιγαν τις πόρτες στον κόσμο που περίμενε απέξω… ∆ούλευαν όλη μέρα, χωρίς σταματημό μέχρι το βράδυ… «Ξεδιαλέξαμε», λέει η Ιωάννα Τσάτσου, «εβδομήντα πέντε ονόματα. Στων άλλων εκατόν είκοσι πέντε τα ρούχα, δεν βρήκαμε κανένα σημάδι ταυτότητας».
Εγγραφή: 2 Μάη 1944. Οταν άνοιξαν οι πόρτες της αποθήκης οι γυναίκες που πλημμύρισαν την οδό Απόλλωνος, όπου ήταν η αποθήκη, εισέβαλαν σ’ αυτήν. Γυναίκες από την Αθήνα, την Πεντέλη, την Ελευσίνα… Φάνηκε της Ιωάννας Τσάτσου «…μια στιγμή πως όλες οι μαρτυρικές γυναίκες της Ρωμιοσύνης ήταν εκεί». Οσες γνώριζαν τα ονόματα έφευγαν με θρήνους και μοιρολόγια, παίρνοντας τα λίγα πράγματα των νεκρών. Μα οι άλλες έμπαιναν, έψαχναν σαν τρελές και όταν δεν έβρισκαν τίποτα γνώριμο, έκαναν να φύγουν αλλά επέστρεφαν για να ξαναψάξουν. Ελπίζοντας… Μοιρολόγια σιγανά, τραγουδιστά έρχονταν και έφευγαν με τις μάνες που πηγαινοέρχονταν. Ωρες και ώρες παράφορης θλίψης. Μάνα που κρατούσε σφιχτά τα ρούχα του γιου της, με έκφραση μελλοθάνατου ζώου μονολογούσε: «Είμαι άχρηστη. Τελειωμένη. Ο,τι είχα, ό,τι ήμουν έφυγε μαζί του». Μια άλλη μάνα κρατώντας, φιλώντας και κλαίγοντας στα ρούχα του γιου της, ξεχωρίζει και το σακάκι του μικρότερού της. Δυο χαμένα παιδιά σε μιαν ώρα, είναι πολύ…
Φεβρουάριος 2026. Εντοπίστηκαν φωτογραφίες τραβηγμένες από έναν λοχία των κατακτητών – ερασιτέχνη φωτογράφο (υπήρξαν πολλοί τέτοιοι στην περίοδο της Κατοχής) που κατέγραψε τις τελευταίες στιγμές των διακοσίων παιδιών των Ελλήνων που καταγράφει και η Ιωάννα Τσάτσου. Στις ειδήσεις κάποιων εθνικής εμβέλειας καναλιών, κάποιες εκφωνήτριες ειδήσεων και κάποιοι/ες «ενημερωτικών» εκπομπών τονίζουν ότι οι διακόσιοι ήσαν κρατούμενοι κομμουνιστές. Και την ίδια στιγμή στις φωτογραφίες που φαίνονται οι μελλοθάνατοι αυτοί Πατριώτες, ολίγων τα κεφάλια, 8-10, είναι σε κύκλο που κατά πληροφορίες ήσαν μέλη του ΚΚΕ. Μετά 82 χρόνια πρέπει να αποφασίσουμε εάν ήταν όλοι οι εκτελεσθέντες Ελληνες κομμουνιστές ή πάνω από όλα Ελληνες πατριώτες, μεταξύ των οποίων και αυτοί οι 8-10;
*Κατερίνη
