Κύριε διευθυντά
Με δεδομένο ότι το ευφυολόγημα, στη διαχρονική του παρουσία, θεωρείται ένα ισχυρό «όπλο», ακόμη και στη διπλωματία και ότι ο megaναρκισσισμός είναι πολύ επικίνδυνος όχι μόνο για τον Νάρκισσο, επιτρέψτε μου λίγες σκέψεις για τα παραπάνω, στο περιθώριο των γεγονότων που συμβαίνουν γύρω μας.
Το ευφυολόγημα, μεταλλαγμένο προϊόν της ευφυΐας, στην εποχή μας κατέχει εξέχουσα θέση στις συζητήσεις παντός είδους. Κρατάει τον ακροατή σε εγρήγορση και αν δεν υπήρχε, έπρεπε να εφευρεθεί, ή να κατασκευασθεί, όπως οι στροφές στις απέραντες αμερικανικές λεωφόρους, που σκοπό έχουν να διακόπτουν την ισοπεδωτική flat line και να προκαλούν το ενδιαφέρον και την αφύπνιση στους οδηγούς.
Εννοείται ότι το αδρό «άλας αττικόν» και το λεπτό ιωνικό πνεύμα είναι ποιότητες διακριτές, τόσο από το θερμό μεσογειακό ευφυολόγημα, όσο και από το φλεγματικό βόρειο χιούμορ. Το αριστοφανικό δεν είναι της παρούσης.
Και από τη Βουλή δεν λείπει το χιούμορ, με τη μορφή της ατάκας (από το γαλλικό ρήμα attaquer), με σκοπό να κτυπήσει, να αφοπλίσει και να αποστομώσει τον αντίπαλο, ιδίως όταν εκείνος είναι σχολαστικός, φλύαρος και κουραστικός, με αργό, υπναγωγό ταλέντο, ενώ η ταχύτητα διεκδικεί παντού τον πρώτο ρόλο, κυρίως στις πολεμικές τέχνες και στον αιφνιδιασμό των πολεμικών επιχειρήσεων, όπου το πρώτο καίριο κτύπημα είναι(;) καθοριστικό για το αποτέλεσμα.
Συνήθως, το ευφυολόγημα κάνει τους χρήστες και τους καταχρήστες να ξεχωρίζουν, και τους αδέξιους να ζηλεύουν, απαξιώνοντας τις «εξυπνά-δες».
Ωστόσο, αυτές τις εξυπνάδες, ο Φρόιντ τις αντιμετώπισε πολύ σοβαρά και εξέτασε το ευφυολόγημα σε σχέση με το ασυνείδητο (Εκδόσεις Πλέθρον, 2009). Πριν το διαβαθμισμένο ευφυολόγημα (νοοπαίγνιο), ο ίδιος τοποθετεί το παιχνίδι, που παραπέμπει στην παιδική ηλικία, όταν το παιδί δοκιμάζει τις λέξεις, αγνοώντας τη σημασία τους και τη συνάφεια των εννοιών.
Ως ταπεινό είδος θεωρεί το καλαμπούρι, που απαιτεί τον λιγότερο κόπο. «Λίγο πνεύμα και μεγάλη απόλαυση», όπως θα έλεγε ο Γκαίτε.
Ούτως ή άλλως, το ευφυολόγημα θεωρείται επαναστατικό, γιατί υπηρετεί την αρχή της ηδονής, καταπραΰνοντας την οδύνη. Είναι και πολύτιμο, αφού «η ευχαρίστηση που εκτονώνεται με το γέλιο είναι η ίδια με εκείνη που θα είχαμε εκτονώσει σε αγανάκτηση». Αρκεί, βέβαια, ένα άστοχο ή προκλητικό ευφυολόγημα εν ου παικτοίς, να μην παράγει μεγαλύτερη αγανάκτηση από εκείνη που μπορεί να απορροφηθεί. Τα παραδείγματα δεν λείπουν.
Το ευφυολόγημα έχει ύφος, βαθμό ευφυΐας και παράγεται, ενώ το κωμικό εντοπίζεται και προϋποθέτει «μεγάλη δαπάνη».
Εάν δεχθούμε ότι τα ευφυολογήματα έχουν «πολύ μέλλον πίσω τους», θα υπενθυμίσουμε την Πυθία, ως πρώτη διδάξασα τα ηχητικά λογοπαίγνια, π.χ. ήξεις αφήξεις… και τον ρόλο των κομμάτων…, ήξεις, αφήξεις ου…
Μεγάλη και η σημασία των τόνων για την πολιτική και την πολίτικη… κουζίνα.
Συνοψίζοντας, θα λέγαμε ότι το «ολίσθημα» στο ευφυολόγημα είναι μεταδοτικό στις μέρες μας. Συμπαρασύρει, και η αντίσταση σ’ αυτό θέλει αυτοσυγκράτηση και υπάκουα φρένα.
Ο σαρκασμός πάλι, είναι σαρκοβόρα συνθήκη, διαβαθμισμένη επιλογή εκείνου που επιχειρεί να τον υιοθετήσει και έχει τη δύναμη να σαρκάσει, κυρίως να αυτοσαρκαστεί. Συνήθως αποτελεί εσωτερική υπαρξιακή ανάγκη, που πηγάζει εκ βαθέων, σπάζοντας το γυαλί του καθρέφτη μας και απειλώντας με τα θραύσματα, αντίθετα με την ανθεκτική επιφάνεια του ευφυολογήματος, που κολακεύει τον εφευρέτη.
Ακόμη και η αρνητική υποδοχή είναι ευπρόσδεκτη, αρκεί να υπάρχει. Αρκεί κάποιος να μιλάει γι’ αυτό. Qu’ on parle, αυτό είναι το μείζον για τη φιλαρέσκεια του ευφυολόγου.
Και για τον Νάρκισσο έχει γράψει ο Φρόιντ, κυρίως γι’ αυτόν. Ο υπερατλαντικός… Ειρηνοποιός σήμερα, θα του έδινε άφθονο υλικό για καινούργια πρότυπα, ίσως όμως και μεγάλη αμηχανία να διαχειριστεί το Φαινόμενο…!
ΥΓ.: Με αφορμή τον τίτλο «Ο σαρκασμός σαν ποιητικό αντίδοτο» (Παντελής Μπουκάλας, φ. 15/2), συνειδητοποιούμε πόσο δύσκολος είναι ο σαρκασμός, βαθύς και ειλικρινής σε σχέση με το πάμφοιτον χιούμορ, που φοιτά και φύεται παντού και κυρίως εκεί που δεν το σπέρνουν, περιμένοντας ή και απαιτώντας θετική ανταπόκριση, κατανόηση, θαυμασμό και χειροκρότημα, likes και ουάου.
