Κύριε διευθυντά
Με την αλαζονική συμπεριφορά των ηγετών των μεγάλων δυνάμεων σήμερα, δεν ξέρει κανείς με ποιον να αγανακτήσει περισσότερο. Με τον Πούτιν για την υπεροπτική στάση του στον πόλεμο με την Ουκρανία; Ή με τον Τραμπ για την προσβλητική μέχρι εξευτελιστική συμπεριφορά του όχι μόνο προς τους συμμάχους του αλλά και προς πάντα τρίτον; Θα έλεγα ότι ίσως μια συμβουλή βασισμένη στην ηλικία μου των 92 ετών, θα ήταν χρήσιμη. Να τους δώσουμε μια καινούργια και διαφορετική προσέγγιση στο πανάρχαιο ερώτημα: «Πώς πρέπει να ζούμε» – μήπως και τους ωφελήσει.
Πριν όμως δούμε το ερώτημα αυτό, πρέπει να απαντήσουμε σ’ ένα άλλο: «Γιατί ζούμε; Υπάρχει κάποιος σκοπός στη ζωή μας;». Οπως ξέρουν όσοι ασχολούνται με το θέμα αυτό, το τελευταίο αυτό ερώτημα έχει απασχολήσει τον άνθρωπο από τότε που άρχισε να σκέφτεται. Ενα είδος επιστήμης δημιουργήθηκε μάλιστα για τον σκοπό αυτόν, η Τελεολογία, που ξεκίνησε στην αρχαία Ελλάδα την εποχή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη και ξαναεμφανίστηκε στην Ευρώπη γύρω στον 18ο αιώνα. Σύμφωνα με τους οπαδούς της τελεολογίας, ο άνθρωπος έχει κάποιο σκοπό στη ζωή του, δεν ζει άσκοπα. Την άποψη αυτή έχουν υποστηρίξει τόσο ο Αριστοτέλης, όσο αργότερα και άλλοι φιλόσοφοι, όπως ο Καντ, ο Λάιμπνιτς, ο Σπινόζα και άλλοι. Πλην όμως η άποψη αυτή δεν βασίζεται φυσικά σε επιστημονικώς βεβαιωμένα γεγονότα.
Την ίδια θέση με την τελεολογία παίρνουν και όλες σχεδόν οι θρησκείες. Λένε ότι ο Θεός έχει δώσει κάποιον ορισμένον σκοπό στον άνθρωπο. Πλην όμως οι θρησκείες βασίζουν τη θέση τους αυτή στο ότι υπάρχει Θεός που έχει καθορίσει τα πάντα και συνεπώς και τον σκοπό του ανθρώπου. Υπάρχει όμως Θεός; Φυσικά δεν μπορούμε να δώσουμε μια επιστημονικώς βεβαιωμένη απάντηση στο ερώτημα αυτό. Υπάρχει μια ισχυρή άποψη που υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει Θεός και συνεπώς δεν έχει τεθεί και κάποιος σκοπός στη ζωή μας. Η άποψη αυτή υποστηρίζεται από πολλούς μορφωμένους επιστήμονες, όπως αυτοί που μελετούν το Σύμπαν ή στέλνουν πυραύλους στο ∆ιάστημα. Αλλά και αυτή η άποψη δεν μπορεί φυσικά να είναι απόλυτα σωστή.
Ούτε οι θρησκείες πείθουν συνεπώς ότι υπάρχει σκοπός στη ζωή μας, αλλά ούτε και ο αθεϊσμός πείθει ότι δεν υπάρχει σκοπός. Το συμπέρασμα συνεπώς είναι ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε αν υπάρχει ή δεν υπάρχει σκοπός στη ζωή μας. Ερωτάται τότε: πώς πρέπει να ζούμε; Απάντηση: Αν δεν υπάρχει σκοπός, πολλοί θα έλεγαν ότι πρέπει να ζούμε με κυνισμό και αδιαφορία, όπως κάνουν ήδη μερικοί. Αλλοι πάλι θα έλεγαν: Αφού δεν έχουμε κανένα σκοπό, γιατί χρειάζεται να ζούμε και να περνάμε μάλιστα και βάσανα; Ας πεθάνουμε όλοι οι άνθρωποι από τώρα, ας καταστραφεί η Γη και όλο το Σύμπαν.
Ομως δεν είναι έτσι. Ο άνθρωπος είναι ένα αφάνταστα θαυμαστό και περίπλοκο δημιούργημα. Ο οργανισμός του όλος, το μυαλό του, η καρδιά του, όλα τα όργανα του σώματός του, είναι αφάνταστα περίπλοκα κατασκευάσματα, που όλα συνεργάζονται μεταξύ τους με απίστευτη ακρίβεια και αρμονία. Και εξελίσσεται με τεράστια ταχύτητα. Είτε συνεπώς υπάρχει σκοπός στη ζωή μας είτε όχι, η απάντηση στο ερώτημα πώς πρέπει να ζούμε είναι μία: Πρέπει να ζούμε με μεγάλο σεβασμό και δέος προς το θαυμαστό αυτό δημιούργημα, τον άνθρωπο. Πρέπει να φροντίζουμε για την όσο το δυνατόν καλύτερη διαμονή και ευημερία του ανθρώπου στη Γη, χωρίς δυσκολίες και προβλήματα, ώστε το πολύτιμο αυτό δημιούργημα να συνεχίσει να θαυματουργεί και να εξελίσσεται όλο και περισσότερο – και ίσως μια μέρα να κατακτήσει ολόκληρο το Σύμπαν και να το κυβερνήσει.
ΥΓ.: Βέβαια, εξίσου θαυμαστά είναι και όλα τα άλλα δημιουργήματα στη φύση: ζώα, φυτά, έμψυχα και άψυχα. Πρέπει συνεπώς να φερόμαστε και προς αυτά με σεβασμό και φροντίδα.
*Δικηγόρος (συντ/χος), Αθήνα
