Κύριε διευθυντά
Με ενδιαφέρον διάβασα την επιστολή του κ. Νικήτα Αλιπράντη (φ. 21/2) σχετικά με την παρουσία θρησκευτικών εικόνων σε δημόσιους θεσμούς. Η συμβολή του στη συζήτηση είναι αναμφίβολα σημαντική, ωστόσο επιτρέψτε μου να επισημάνω ορισμένα σημεία που, κατά τη γνώμη μου, χρήζουν περαιτέρω διευκρίνισης.
Πρώτον, η επίκληση του «εθίμου» ως επαρκούς θεμελίου για τη διατήρηση θρησκευτικών συμβόλων σε κρατικούς θεσμούς δεν αρκεί από μόνη της. Στη σύγχρονη συνταγματική τάξη, η λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών –και ιδίως των δικαστηρίων– διέπεται από την αρχή της κρατικής ουδετερότητας. Ενα έθιμο μπορεί να εξηγεί την ιστορική προέλευση μιας πρακτικής, αλλά δεν μπορεί να υπερισχύσει των συνταγματικών αρχών της ισότητας και της θρησκευτικής ελευθερίας, οι οποίες προστατεύουν όλους τους πολίτες ανεξαιρέτως θρησκευτικών πεποιθήσεων.
∆εύτερον, το Ευρωπαϊκό ∆ικαστήριο Ανθρωπίνων ∆ικαιωμάτων δεν αγνοεί τα πολιτισμικά συμφραζόμενα των κρατών-μελών. Η νομολογία του εξετάζει όχι την αρχαιότητα μιας παράδοσης, αλλά την επίδρασή της στα δικαιώματα των πολιτών και την εικόνα ουδετερότητας που οφείλει να εκπέμπει το κράτος. Η υπόθεση ότι το Ε∆Α∆ θα είχε αποφανθεί διαφορετικά «αν γνώριζε το έθιμο» δεν φαίνεται να ευσταθεί, καθώς το ∆ικαστήριο κρίνει με βάση την προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων και όχι με βάση την ιστορικότητα μιας πρακτικής.
Τρίτον, η αναφορά στον Hans Kelsen και στην υπεροχή του εθιμικού δικαίου έναντι του συνταγματικού χρειάζεται προσεκτικότερη ανάγνωση. Στη σύγχρονη θεωρία του δικαίου, το Σύνταγμα αποτελεί την υπέρτατη πηγή δικαίου, και το έθιμο εφαρμόζεται μόνο εφόσον δεν αντιβαίνει σε αυτό. Η επίκληση του Kelsen, αποσπασμένη από το ευρύτερο θεωρητικό του πλαίσιο, οδηγεί σε συμπεράσματα που ο ίδιος δεν θα υποστήριζε.
Τέλος, η ελληνική κοινωνία του 21ου αιώνα δεν είναι πλέον ομοιογενής ως προς τις θρησκευτικές της πεποιθήσεις. Η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων σε χώρους όπου ο πολίτης προσέρχεται υποχρεωτικά –όπως τα δικαστήρια– μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι το κράτος ταυτίζεται με μια συγκεκριμένη θρησκευτική παράδοση. Η δικαιοσύνη, όμως, δεν πρέπει μόνο να είναι αμερόληπτη· πρέπει και να φαίνεται αμερόληπτη.
Η συζήτηση για τα θρησκευτικά σύμβολα στους δημόσιους θεσμούς δεν είναι συζήτηση κατά της παράδοσης, αλλά υπέρ της ισότιμης μεταχείρισης όλων των πολιτών σε ένα σύγχρονο, πλουραλιστικό κράτος δικαίου.
*Μελβούρνη
