Σήμερα, η Αθήνα δεν είναι απλώς η πρωτεύουσα· είναι μια πόλη που «καταπίνει» τους ανθρώπους της. Ενώ θα έπρεπε να είναι το κέντρο της ευημερίας, έχει καταντήσει ένα πεδίο καθημερινής επιβίωσης.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πολεοδομικό, είναι βαθιά κοινωνικό. Εχουμε στοιβάξει το μισό πληθυσμό της Ελλάδας σε ένα λεκανοπέδιο που δεν «αναπνέει», την ώρα που η περιφέρεια μαραζώνει (1.001 στην Αττική και 57 στη Δυτική Ελλάδα οι κάτοικοι/τ. χλμ.).
Αν δε συγκρίνουμε τον Δήμο Αθηναίων με τον Δήμο Αγρινίου σε έκταση 38,96 τ. χλμ. και 1227,33 τ. χλμ. αντίστοιχα, τότε η απογραφή μόνιμου πληθυσμού τους τρομάζει: 643.449 κάτοικοι στον Δήμο Αθηναίων και 89.961 στον Δήμο Αγρινίου, δηλαδή περισσότεροι από 16.000 κάτοικοι/τ. χλμ. στήν Αθήνα έναντι 72 στο Αγρίνιο.
Δεν «ζει» στην πόλη του, αλλά «διέρχεται» μέσα από αυτήν
Η Αθήνα πάσχει από αυτό που οι κοινωνιολόγοι ονομάζουν «χωρική ανισότητα»(i). Το κέντρο συγκεντρώνει όλες τις ευκαιρίες, αλλά ταυτόχρονα τιμωρεί όποιον το επιλέγει με έναν εξαντλητικό ρυθμό ζωής. Ο κάτοικος της Αθήνας δεν «ζει» στην πόλη του, αλλά «διέρχεται» μέσα από αυτήν, παγιδευμένος ανάμεσα σε μπετόν, καυσαέριο και οικονομικά αδιέξοδα.
Ο Gunnar Myrdal(ii) εξήγησε ότι αν μια περιοχή (π.χ. η Αθήνα) αποκτήσει ένα μικρό πλεονέκτημα, αυτό το πλεονέκτημα αυτοτροφοδοτείται, τραβώντας κεφάλαια και ταλέντα από την περιφέρεια, μεγαλώνοντας έτσι το χάσμα.
Ας μιλήσουμε με νούμερα που πονάνε. Από το παρακάτω διάγραμμα, ο καθένας από εμάς αντιλαμβάνεται εύκολα την ανισοκατανομή των επιχειρήσεων συγκριτικά με την Αττική.
Ο αριθμός των εργαζομένων ανά Περιφέρεια είναι 3,67% (91.055) στην Δυτική Ελλάδα (Αχαΐα, Ηλεία, Αιτωλοακαρνανία) και 49,58% (1.229.130) στην Αττική.
Δεκατέσσερα υπουργεία βρίσκονται σε ακτίνα μικρότερη των 5 χιλιομέτρων από το κέντρο της Αθήνας, το Σύνταγμα. Τα υπόλοιπα δεν απέχουν και πολύ περισσότερο. Στην ίδια απόσταση (ακτίνα 5 χιλιόμετρα) βρίσκονται 20 νοσοκομεία, εκτός των άλλων που βρίσκονται εντός ακτίνας 10 χιλιομέτρων. Αν προσθέσουμε δε και τα πανεπιστήμια -περίπου 6 έως 7 μεγάλα απ’ αυτά-, ο αριθμός συγκέντρωσης πληθυσμού σε τόση μικρή έκταση φαντάζει τρομακτικός.
Θυμάμαι να προτείνουν τον εγκιβωτισμό του ποταμού Κηφισού, ως επίλυση κυκλοφοριακών προβλημάτων τη δεκαετία του 1990 έως και 2004 (ολοκλήρωση) και από ό,τι φαίνεται πάλι συναντάμε το ίδιο πρόβλημα και ίσως εντονότερο.
Σκεφτείτε έναν νέο εργαζόμενο στην Αθήνα σήμερα: Με μισθό 750 – 950 ευρώ καθαρά (ένας συνήθης μισθός για πολλούς νέους υπαλλήλους ή και επιστήμονες) και το ενοίκιο για μια αξιοπρεπή γκαρσονιέρα 40 τ.μ. στο Παγκράτι, τους Αμπελόκηπους ή την Κυψέλη, να ξεκινά από 300 ευρώ. Λογαριασμοί: Προσθέστε στον λογαριασμό κοινόχρηστα, ρεύμα, θέρμανση και ίντερνετ (περίπου 200 ευρώ τον μήνα). Το αποτέλεσμα: Μετά την πληρωμή των βασικών, στον εργαζόμενο νέο και όχι μόνο, απομένουν πολύ λίγα για φαγητό, ένδυση, μετακινήσεις και διασκέδαση για όλο τον μήνα (λαμβάνοντας υπόψη και την ακρίβεια των αγαθών).
Το 36,51% των εργαζομένων στην Ελλάδα αμείβεται με έως και 1.000 ευρώ τον μήνα και το μέσο ενοίκιο είναι 10 – 13 ευρώ/τ.μ. στην Αθήνα και 4,50 – 6 ευρώ/τ.μ. στο Αγρίνιο. Αυτό δημιουργεί μια νέα τάξη ανθρώπων: τους εργαζόμενους φτωχούς (Working Poor – iii ). Ανθρώπους που εργάζονται πλήρες ωράριο αλλά δεν μπορούν να καλύψουν ούτε τις βασικές τους ανάγκες. Πόσο μάλλον να κάνουν οικογένεια.
Ο κόσμος χάνει 1-2 ώρες την ημέρα στην κίνηση της Κηφισίας ή του Κηφισού, αναπνέοντας ρύπους που υπερβαίνουν κατά πολύ τα όρια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (map.purpleair.com), για να γυρίσει σε ένα σπίτι που του «τρώει» το 40% τουλάχιστον του εισοδήματός του.
Βλέπουν τα τρένα της ανάπτυξης να περνούν
Την ίδια στιγμή που η Αθήνα «σκάει», πόλεις όπως το Αγρίνιο βλέπουν τα τρένα της ανάπτυξης να περνούν από μακριά. Το Αγρίνιο, η μεγαλύτερη πόλη της Αιτωλοακαρνανίας, είναι το κλασικό παράδειγμα μιας περιοχής με τεράστιες δυνατότητες που όμως παραμένει στην «αναμονή». Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή (2021), ο Δήμος Αγρινίου παρουσίασε μείωση πληθυσμού, καθώς οι νέοι εγκαταλείπουν την πόλη για την Αθήνα ή το εξωτερικό. Σε μία κοινωνική συναναστροφή αν ρωτήσεις οικογένειες πού εργάζονται τα παιδιά τους, οι περισσότεροι θα απαντήσουν στην Αθήνα και δυστυχώς τα τελευταία χρόνια πάρα πολλοί στο εξωτερικό. Το brain drain δεν σταμάτησε τουλάχιστον για την περιφέρεια.
Στην περιοχή του Αγρινίου μπορείς να νοικιάσεις ένα άνετο τριάρι με 300 -350 ευρώ, αλλά δεν υπάρχουν πολλες σταθερές και καλά αμειβόμενες εργασίες. Πώς να δουλέψεις στο Αγρίνιο και να κατοικείς σ’ ένα από τα γύρω χωριά όταν τα μέσα μαζικής μεταφοράς είναι σχεδόν ανύπαρκτα με τα τόσο αραιά τους δρομολόγια, πέραν του ότι κοστίζουν πολύ περισσότερο σε σχέση με την Αθήνα.
Η ευρύτερη περιοχή του Αγρινίου διαθέτει έναν πλούσιο πρωτογενή τομέα (κτηνοτροφία, λάδι, ελιές, εσπεριδοειδή, τριφύλλια, καλαμπόκια, αλιεύματα, καπνά παλαιότερα, κ.λπ.), αλλά η έλλειψη μεταποιητικών μονάδων, επιχειρηματικού και τεχνολογικού πάρκου κ.ά. κρατά την τοπική οικονομία σε χαμηλές πτήσεις. Η πόλη έχει την υποδομή, έχει την εγγύτητα σε αγροτική γη, βουνά και όχι πολύ μακριά από τη θάλασσα, αλλά της λείπει το «οξυγόνο» των επενδύσεων και της αποκέντρωσης των υπηρεσιών (από Αθήνα σε περιφέρεια) και κυρίως υποδομών (οδικοί άξονες κ.λπ.). Η χωρική ανισότητα στην Ελλάδα δεν είναι μια θεωρητική έννοια, αλλά μια καθημερινή δυσλειτουργία που σπαταλά πόρους και ανθρώπινο δυναμικό. Οταν το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο παραμένει εγκλωβισμένο στην πρωτεύουσα, μακριά από τον φυσικό του χώρο -την παραγωγική γη-, η χωρική δικαιοσύνη (Spatial Justice – iv) παύει να ισχύει, στερώντας από φοιτητές και ερευνητές την απαραίτητη ποιότητα χώρου και χρόνου. Αυτή η ανάγκη για επαναπροσδιορισμό του χώρου ενισχύεται από τη νέα παγκόσμια τάση των ψηφιακών νομάδων (digital nomads). Η δυνατότητα που προσφέρει η τεχνολογία για εργασία από οπουδήποτε, μετατρέπει την περιφέρεια από έναν «τόπο αναμονής» σε έναν «τόπο επιλογής». Οταν ένας επαγγελματίας μπορεί να προσφέρει τις υπηρεσίες του σε παγκόσμια κλίμακα επιλέγοντας να κατοικεί στο Αγρίνιο ή στην Ηπειρο, η αποκέντρωση παύει να είναι ένα κενό πολιτικό σύνθημα και γίνεται μια οικονομική πραγματικότητα που αναζωογονεί την τοπική κοινωνία. Βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής στην πρωτεύουσα μέσω της αποκέντρωσης, ταυτόχρονα την αναβαθμίζεις και στην περιφέρεια. Είναι πλέον αυτονόητο ότι η ισορροπία αυτή επιτυγχάνεται μόνο με την αποκέντρωση της «ευκαιρίας» και όχι με την πολιτική του εξαναγκασμού. Μόνο όταν τα κίνητρα, και όχι η επιβολή, γίνουν ο μοχλός της ανάπτυξης, η χωρική ανισότητα θα αρχίσει να υποχωρεί. Τότε μόνο θα πάψει ο ταχυδρομικός κώδικας να λειτουργεί ως «πεπρωμένο», καθορίζοντας την ποιότητα ζωής και το μέλλον των πολιτών.
Ο μεγάλος οραματιστής Κωνσταντίνος Δοξιάδης
Είναι καιρός πια, αργήσαμε, να ξαναβάλουμε στον δημόσιο λόγο τον μεγάλο οραματιστή Κωνσταντίνο Δοξιάδη. Ηδη από τη δεκαετία του ’50, τόνιζε ότι η Αθήνα θα γίνει μια «φυλακή» αν δεν επενδύσουμε στην περιφέρεια. Σύμφωνα με την θεωρία της Οικιστικής (v), την οποία ανέπτυξε, δεν έβλεπε τα κτίρια ως όγκους τσιμέντου, αλλά ως μέρος ενός ζωντανού οργανισμού.
Πίστευε ότι η ιδανική πόλη πρέπει να είναι χωρισμένη σε «ανθρώπινες κοινότητες». Ελεγε ότι οι πόλεις μας πρέπει να σχεδιάζονται για το «βήμα του ανθρώπου» και όχι για τις ταχύτητες των μηχανών. Για τον Δοξιάδη, η αποκέντρωση δεν ήταν απλώς μια μετακόμιση ανθρώπων. Ηταν η μεταφορά της ποιότητας ζωής. Πόλεις επαρχιακές όπως το Αγρίνιο, έχουν το πλεονέκτημα του «χώρου» και του «χρόνου». Στο Αγρίνιο, ο κάτοικος δεν χρειάζεται μία ώρα για να πάει στη δουλειά του. Εχει χρόνο για τον καφέ του, για τα παιδιά του, για την κοινωνική του ζωή. Ομως, η πολιτεία άφησε αυτές τις πόλεις να λειτουργούν ως «δορυφόροι» που απλώς στέλνουν τα παιδιά τους να σπουδάσουν και να δουλέψουν στην Αθήνα. Η έλλειψη ενός σύγχρονου σιδηροδρομικού δικτύου στη Δυτική Ελλάδα είναι το μεγαλύτερο «έγκλημα» κατά της αποκέντρωσης. Ο Δοξιάδης οραματιζόταν δίκτυα μεταφορών που θα ένωναν την Ελλάδα σε 1-2 ώρες. Η πληθυσμιακή υπερσυγκέντρωση του λεκανοπεδίου Αττικής είναι μια «φούσκα» που έχει
ήδη σκάσει. Η ποιότητα ζωής έχει πιάσει πάτο, τα ενοίκια είναι εξωπραγματικά (αναλογικά με τους μισθούς) και η ψυχική υγεία των πολιτών δοκιμάζεται καθημερινά. Η λύση δεν είναι περισσότεροι δρόμοι (υπόγειοι ή υπέργειοι) στην Αθήνα ή περισσότερα πάρκινγκ. Αυτά απλώς τροφοδοτούν τον φαύλο κύκλο της συμφόρησης.
Η λύση είναι η αποκεντρωμένη ανάπτυξη μέσω ενός τολμηρού πακέτου κινήτρων, που οι ειδικοί θα προτείνουν. Ενδεικτικά κάποια απ’ αυτά:
- Φορολογική γενναιοδωρία: Πλήρης απαλλαγή ή δραστική μείωση του φόρου εισοδήματος και των εργοδοτικών εισφορών για επιχειρήσεις που μεταφέρουν την έδρα τους στην περιφέρεια. Η φορολογία πρέπει να λειτουργεί ως «γεωγραφικό πλεονέκτημα».
- Ποσοστά ενισχύσεων: Τα ποσοστά ενισχύσεων του αναπτυξιακού νόμου καθώς και άλλων προγραμμάτων, να μειωθούν δραστικά για περιοχές όπως η Αττική και να ενισχυθούν στην περιφέρεια αντίστοιχα.
- Ψηφιακό άλμα: Επένδυση σε δίκτυα οπτικών ινών και 5G ακόμη και στο πιο απομακρυσμένο χωριό. Οταν ο προγραμματιστής ή ο ψηφιακός νομάς (digital nomad) έχει ταχύτητες επιπέδου Silicon Valley στη λίμνη Τριχωνίδα, η τοπική αγορά αναζωογονείται και η Αθήνα «αναπνέει».
- Ακαδημαϊκή επανασύνδεση: Είναι οξύμωρο τόσα μεγάλα πανεπιστήμια να συνωστίζονται σε ακτίνα 9 χιλιομέτρων από το Σύνταγμα. Η αποκέντρωση των τμημάτων και η οργανική σύνδεσή τους με την τοπική παραγωγή (π.χ. Γεωπονία στην αιτωλική γη, Ενέργεια στη Δυτική Μακεδονία, Ιχθυοκαλλιέργεια στον Αστακό) θα δημιουργήσει νέα οικοσυστήματα καινοτομίας.
- Στρατηγικές υποδομές: Η περιφέρεια χρειάζεται συνδεσιμότητα, όχι απομόνωση.
- Στεγαστικά κίνητρα: Για τις νέες οικογένειες και εργαζομένους που μετακομίζουν μόνιμα εκτός Αττικής.
- Υγειονομική ασφάλεια: Κανείς δεν θα επιλέξει την επαρχία αν αισθάνεται ανασφάλεια για την υγεία του ή των παιδιών του.
- Ενεργειακή αυτονομία: Κίνητρα για τη δημιουργία ενεργειακών κοινοτήτων στην περιφέρεια. Η δυνατότητα μιας επιχείρησης ή ενός νοικοκυριού στο χωριό να παράγει το δικό του δωρεάν ρεύμα (net-metering) αποτελεί το απόλυτο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι της Αθήνας.
Οπως έλεγε και ο Δοξιάδης, «πρέπει να χτίζουμε πόλεις που να κάνουν τους ανθρώπους ευτυχισμένους». Σήμερα, η ευτυχία δεν βρίσκεται στο τσιμέντο της Αθήνας, αλλά στην επιστροφή στην ανθρώπινη κλίμακα της επαρχίας. Είναι η ώρα να δώσουμε ζωή στο κάθε Αγρίνιο, για να μπορέσει να ανασάνει επιτέλους η Αθήνα και να έρθει ισόρροπα η πολυπόθητη ανάπτυξη στην περιφέρεια.
i Ο όρος περιγράφει την άνιση κατανομή πόρων, υπηρεσιών και ευκαιριών στον γεωγραφικό χώρο. Εκδηλώνεται όταν τα κοινωνικοοικονομικά οφέλη (όπως η υγεία, η παιδεία και η απασχόληση) συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένα κέντρα, αφήνοντας την περιφέρεια ή συγκεκριμένες αστικές ζώνες σε κατάσταση υποβάθμισης.
ii Ο Gunnar Myrdal (1898–1987) ήταν κορυφαίος Σουηδός οικονομολόγος και κοινωνιολόγος, ο οποίος τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών το 1974 για την πρωτοποριακή του ανάλυση στη συσχέτιση οικονομικών, κοινωνικών και θεσμικών φαινομένων. Εγινε παγκοσμίως γνωστός για τη θεωρία της «κυκλικής αθροιστικής αιτιότητας», μέσω της οποίας εξήγησε ότι οι δυνάμεις της αγοράς τείνουν να διευρύνουν αντί να αμβλύνουν τις περιφερειακές ανισότητες, καθώς ο πλούτος συγκεντρώνεται σε ήδη αναπτυγμένες περιοχές, αποστραγγίζοντας τους πόρους από τις φτωχότερες. Πέρα από την οικονομική γεωγραφία, το έργο του υπήρξε καθοριστικό για την κατανόηση των φυλετικών διακρίσεων στις ΗΠΑ (με το κλασικό έργο του An American Dilemma) και την ανάπτυξη του σουηδικού κοινωνικού κράτους, συνδυάζοντας πάντα την αυστηρή οικονομική ανάλυση με την κοινωνική δικαιοσύνη.
iii Ο όρος working poor (εργαζόμενοι φτωχοί) αναφέρεται σε άτομα που, παρόλο που εργάζονται κανονικά -συχνά με πλήρες ωράριο- το εισόδημά τους παραμένει κάτω από το επίσημο όριο της φτώχειας. Πρόκειται για ένα από τα πιο σκληρά πρόσωπα της σύγχρονης χωρικής και κοινωνικής ανισότητας, καθώς καταρρίπτει τον μύθο ότι η εργασία από μόνη της είναι αρκετή για να εξασφαλίσει μια αξιοπρεπή διαβίωση.
iv Ο όρος χωρική δικαιοσύνη αναφέρεται στην ηθική και πολιτική απαίτηση για ισότιμη κατανομή των κοινωνικών αγαθών, των ευκαιριών και των υποδομών μέσα στον γεωγραφικό χώρο. Σύμφωνα με τον θεωρητικό Edward Soja, που ανέπτυξε την έννοια στο έργο του Seeking Spatial Justice (2010), η κοινωνική αδικία δεν είναι κάτι αφηρημένο, αλλά «εγγράφεται» στο έδαφος: εκδηλώνεται όταν ο ταχυδρομικός κώδικας μιας περιοχής καθορίζει την ποιότητα της υγείας, της παιδείας ή των μεταφορών που απολαμβάνει ένας πολίτης.
v Η θεωρία της Οικιστικής, όπως διατυπώθηκε από τον πρωτοπόρο πολεοδόμο Κωνσταντίνο Δοξιάδη, ορίζει την επιστήμη των ανθρώπινων οικισμών ως ένα σύνθετο και πολυδιάστατο σύστημα που υπερβαίνει τα όρια της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Στο θεμελιώδες έργο του Ekistics: An Introduction to the Science of Human Settlements (1968), ο Δοξιάδης αναλύει την αλληλεπίδραση πέντε δομικών στοιχείων –της φύσης, του ανθρώπου, της κοινωνίας, των κελυφών και των δικτύων– υποστηρίζοντας ότι η ορθολογική οργάνωση του χώρου πρέπει να υπηρετεί τις βιολογικές και κοινωνικές ανάγκες του ατόμου.
*Ο Ανδρέας Σαρδέλης είναι συνταξιούχος, πρώην διευθυντής Προγραμματισμού, Οργάνωσης και Πληροφορικής του Δήμου Αγρινίου.
