Κύριε διευθυντά
Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον διάβασα για τα «Λόγια του Χειμώνα» του Τόμας Χάρντι, ποιητή της βικτωριανής Αγγλίας («Καθημερινή», Σάββατο 10/1/2026). Υστερα, περνώντας νοερά στο σαιξπηρικό «Χειμωνιάτικο παραμύθι», αναζήτησα στη θαλπωρή των βιβλίων το «Αν μια νύχτα του χειμώνα ένας ταξιδιώτης» του Ιταλο Καλβίνο. Το βρήκα δίπλα στις «Εξι περιπλανήσεις στο δάσος της αφήγησης» του Ουμπέρτο Εκο και αυτό, όπως αποδείχθηκε, όχι τυχαία.
Ομολογώ ότι έδωσα προτεραιότητα στον Εκο, ευγνώμων στον βαθμό που μπορεί να με αφορά, για τη φράση του ότι «το πιο γοητευτικό μέρος του κειμένου είναι εκείνο που δεν καταλαβαίνουμε». Αρκεί, βέβαια, να μη γίνεται… εκ προμελέτης και το καταλάβουμε.
Ταυτόχρονα, στην ανοιχτή τηλεόραση ακουγόταν Αμερικανός υπουργός, με αφορμή τη Γροιλανδία, να παροτρύνει τους Ευρωπαίους «να καθίσουν αναπαυτικά στην πολυθρόνα τους και να χαλαρώσουν».
Καταστροφική συνταγή, ιδίως όταν η πολυθρόνα έχει γίνει καναπές και το βιβλίο, τηλεόραση. «Ο λήθαργος της σκέψης» δεν αργεί να έρθει, μαζί με μια «τεσσάρων εποχών» χειμερία νάρκη. Προσωπικά, ακολούθησα την παραπάνω «συμβουλή» του, για να διαβάσω στο βιβλίο του Εκο (σελ. 32): «Οταν κάθεσαι σπίτι σου αναπαυτικά κουλουριασμένος σε μια καρέκλα δίπλα στη φωτιά, έχεις ποτέ σκεφτεί τι συμβαίνει εκεί έξω; […] Είναι υπέροχο να παρακολουθείς, εντάξει. Αλλά θυμήσου αυτό: Υπάρχουν πράγματα που συμβαίνουν εκεί έξω… Δεν υπάρχει πια Κολοσσαίο, αλλά οι πόλεις έχουν μεγαλώσει και μέσα εκεί ζουν περισσότεροι άνθρωποι (και περισσότερη θηριωδία). Τα κοφτερά, σαν ξυράφι, νύχια δεν είναι αυτά των άγριων θηρίων, αλλά του ανθρώπου και μπορεί να είναι εξίσου κοφτερά και δύο φορές πιο μοχθηρά. Πρέπει να είσαι γρήγορος και ικανός, διαφορετικά σε καταβροχθίζουν».
Σαν να μην άλλαξε τίποτε στον άνθρωπο και στις διαθέσεις του για τον συνάνθρωπό του. Το είπαν οι Λατίνοι με απίστευτη λιτότητα και φοβερή συμπύκνωση: Homo homini lupus (ο άνθρωπος για τον άνθρωπο λύκος).
Αποφεύγοντας τις άσκοπες μετακινήσεις, στις μέρες της πρόσφατης κακοκαιρίας, συνέχισα την ανάγνωση και βρήκα εκεί μέσα τι συμβαίνει εκεί έξω… Τόσο κοντά, τόσο μακριά μας, σε έναν πολλαπλώς χειμαζόμενο πλανήτη. Εχει πολλά πρόσωπα ο χειμώνας, χαρούμενα και φοβερά. Ασπρο και μαύρο χιόνι, όπως άσπρο και μαύρο κύκνο, άσπρο και μαύρο πρόβατο, λευκό και μαύρο Πάνα.
Και οι αναγνώστες του χειμώνα έχουν το δικό τους προφίλ, μακριά από τους θερινούς και τους παραθινάλιους. «Υπάρχουν διάφορες οντότητες που ονομάζονται σιωπηροί αναγνώστες, ιδανικοί αναγνώστες, αληθινοί και πραγματικοί αναγνώστες, μετα-αναγνώστες κ.λπ., όπου ο καθένας τους ανακαλεί, χωρίς να του αντιστοιχεί υποχρεωτικά, έναν ανάλογο τύπο συγγραφέα».
Υπάρχει, βέβαια, και ο αναγνώστης-πρότυπο (Εκο, 1974), ο οποίος κρίνεται όχι μόνο σε αλληλεπίδραση με το κείμενο, αλλά και ως συνεργαζόμενος με αυτό: το κάθε κείμενο, στο βιβλίο των περιπλανήσεων, παρουσιάζεται σε θαυμάσια μεταφορά ως δάσος, με αναφορά στον Μπόρχες, ως πρώτο διδάξαντα.
«Ακόμη και τα μονοπάτια σε ένα δάσος δεν είναι ευκολοδιάβατα. Ο καθένας μπορεί να χαράξει το δικό του μονοπάτι, δεξιά ή αριστερά, ξεκινώντας από ένα συγκεκριμένο δέντρο και επιλέγοντας ανάμεσα σε εκείνα που θα συναντάει στο διάβα του». Εννοείται ότι υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο της λάθος επιλογής, αλλά αυτό δεν μειώνει την αξία και την απόλαυση της εμπειρίας – κυρίως όταν ο λύκος δεν είναι εκεί…
Στη διάκριση των ειδών εντάσσεται ο εμπειρικός και ο φανταστικός αναγνώστης, ο γρήγορος και ο αργός. Κι όμως, «αυτή η περί ταχύτητος απολογία δεν απαξιώνει τις χαρές της νωχέλειας», γράφει ο Καλβίνο, ο οποίος εξαίρει ιδιαιτέρως τον ρόλο της ανάγνωσης. «Ούτως ή άλλως, το κείμενο είναι μια νωχελική μηχανή, που περιμένει πολλά από τη συνεργασία του με τον αναγνώστη». Οι «ευγενικοί αναγνώστες» μάλιστα δεν διστάζουν να συνωμοτήσουν με τον συγγραφέα.
Γνωρίζοντας εκ των προτέρων τον προορισμό των παραπάνω σημειώσεων, εύχομαι να ενδιαφέρουν κάπως και τους αναγνώστες της στήλης, οι οποίοι, εκτός των άλλων, μεταφέρουν και όσα συμβαίνουν εκεί έξω.
Αλλωστε, η ανάγνωση είναι μια λέξη πλήρης νοήματος: ανακαλεί τη γνώση, διατηρεί τη μνήμη της και συνοψίζεται στο λατινικό tantum scimus quantum in memoria tenemus (Τόσα γνωρίζουμε, όσα κρατάμε στη μνήμη μας). Εστω και αν σήμερα την έχουμε αναθέσει στη σύγχρονη τεχνολογία, η γοητεία της ανθρώπινη μνήμης δεν ακυρώνεται. Το αντίθετο μάλιστα, γίνεται πολυτιμότερη. Ετσι, τόσο η γραφή όσο και η ανάγνωση συμβάλλουν αποτελεσματικά στη διατήρησή της και στη δική μας εγρήγορση για το τι συμβαίνει εκεί έξω. Εκεί έξω, τόσο μακριά, τόσο κοντά μας…
Σημειώσεις: 1. Το βιβλίο του Εκο, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1994.
2. Το κείμενο της σελ. 32, μεταφορά από το βιβλίο του Mickey Spillane, «Το όπλο μου είναι γρήγορο».
