Κύριε διευθυντά
Η δημόσια διαβούλευση του υπουργείου Πολιτισμού για το σχέδιο νόμου «Προστασία έργων τέχνης και συλλεκτικών αντικειμένων – Καταπολέμηση της κατασκευής και διακίνησης πλαστών έργων τέχνης…» επαναφέρει στο προσκήνιο ένα διαχρονικό και ουσιαστικό πρόβλημα: τη συστηματική διακίνηση πλαστών έργων τέχνης στην ελληνική αγορά. Η θεσμική αναγνώριση του ζητήματος είναι αναμφίβολα θετική. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι αν το προτεινόμενο πλαίσιο μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά.
Η προσέγγιση του νομοσχεδίου παραμένει κυρίως ποινική και εκ των υστέρων. Η κρατική παρέμβαση ενεργοποιείται αφού έχει ήδη συντελεστεί η ζημία: αφού το έργο έχει εκτεθεί, διαφημιστεί ή πωληθεί και ο αγοραστής έχει εξαπατηθεί. Η πρόληψη και η ουσιαστική ρύθμιση της αγοράς απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό. Ως αποτέλεσμα, η αγορά τέχνης εξακολουθεί να λειτουργεί με περιορισμένη διαφάνεια και ελάχιστη εποπτεία, ενώ το βάρος της προστασίας μεταφέρεται στον τελικό αγοραστή. Αντίθετα, σε χώρες όπως η Ιταλία, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, η κρατική πολιτική εστιάζει στη δέουσα επιμέλεια, στην τεκμηρίωση προέλευσης και στην προληπτική εποπτεία.
Κεντρική πρόβλεψη του νομοσχεδίου είναι η σύσταση Μητρώου Ορκωτών Πραγματογνωμόνων Εργων Τέχνης. Η πρόβλεψη αυτή εγείρει σοβαρά θεσμικά και επιστημονικά ερωτήματα. Η αυθεντικότητα ενός έργου τέχνης δεν αποτελεί διοικητική πράξη ούτε μπορεί να προκύψει από κρατική «πιστοποίηση». Πρόκειται για επιστημονική κρίση, που βασίζεται στη γνώση του έργου ενός καλλιτέχνη, στη συγκριτική μελέτη, στην τεκμηρίωση και, συχνά, στην επιστημονική διαφωνία.
Το προτεινόμενο σύστημα δίνει έμφαση σε τυπικά προσόντα, τα οποία δεν επαρκούν για την αυθεντικοποίηση. Η απόδοση ενός έργου βασίζεται κυρίως στη μορφολογική και τεχνοτροπική ανάλυση και εκφράζει μια επιστημονικά τεκμηριωμένη αλλά κατ’ ανάγκην υποθετική εκτίμηση, με περιορισμένη νομική ισχύ. Η πιστοποίηση, αντιθέτως, προϋποθέτει συνδυασμό τεχνικών αναλύσεων, τεκμηριωμένη έρευνα προέλευσης και κρίση εξειδικευμένων ειδικών (connoisseurship), καταλήγοντας σε οριστική και νομικά δεσμευτική γνωμάτευση. Ο καθοριστικός ρόλος της εξειδικευμένης γνώσης στο συνολικό έργο ενός καλλιτέχνη απουσιάζει εκκωφαντικά από το προτεινόμενο πλαίσιο.
Αντίστοιχα ζητήματα ανακύπτουν και ως προς τους συντηρητές έργων τέχνης, καθώς η επαγγελματική εμπειρία δεν αρκεί χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση και οργανωμένη εργαστηριακή υποδομή. Επιπλέον, ο αποκλεισμός εξειδικευμένων εργαστηρίων και νομικών προσώπων από το Μητρώο περιορίζει αδικαιολόγητα τις δυνατότητες συλλογικής και διεπιστημονικής αξιολόγησης.
Το σχέδιο νόμου αποφεύγει, τέλος, να ρυθμίσει ουσιαστικά τη λειτουργία της αγοράς. ∆εν θεσπίζει δεσμευτικές υποχρεώσεις δέουσας επιμέλειας για γκαλερί, εμπόρους και οίκους δημοπρασιών, ούτε προβλέπει κυρώσεις για πλημμελή έλεγχο. Σε ώριμες αγορές τέχνης, η due diligence αποτελεί νομική υποχρέωση και όχι επιλογή.
Το υπό διαβούλευση νομοσχέδιο συνιστά μια σημαντική ευκαιρία. Αν αξιοποιηθεί, μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση ενός πλαισίου διαφάνειας και αξιοπιστίας. ∆ιαφορετικά, η σύσταση του Μητρώου Ορκωτών Πραγματογνωμόνων κινδυνεύει να επιβεβαιώσει, ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία, το εκ παραδρομής αποδιδόμενο στον Γιάννη Τσαρούχη απόφθεγμα «στην Ελλάδα είσαι ό,τι δηλώσεις», αυτή τη φορά στον απαιτητικό χώρο της αγοράς τέχνης.
*Μαθηματικός (BSc) – Πληροφορικός (MSc), Ανεξάρτητος Ερευνητής του έργου του Γιάννη Σπυρόπουλου, Μέλος του International Catalogue Raisonné Association (ICRA)
