Ο Αμερικανός ακαδημαϊκός Χάουαρντ Αϊσενστατ, καθηγητής Ιστορίας στο St. Lawrence University της Νέας Υόρκης, με ειδίκευση στη Μέση Ανατολή και στην Τουρκία, μίλησε στην «Κ» για τους τρόπους με τους οποίους ο πόλεμος στο Ιράν αλλάζει τις ισορροπίες στην κινούμενη άμμο της Μέσης Ανατολής.
– Πώς επηρεάζει ο πόλεμος στο Ιράν την ισορροπία δυνάμεων και τις σφαίρες επιρροής στη Μέση Ανατολή; Ποιος θα ωφεληθεί αν το Ιράν καταρρεύσει ή αποδυναμωθεί;
– Δεν είναι σοφό να μαντεύει κανείς πώς θα είναι η ειρήνη όσο ο πόλεμος συνεχίζεται. Ωστόσο, η αίσθησή μου είναι ότι αυτή τη στιγμή οι Ισραηλινοί και οι Αμερικανοί κερδίζουν στρατιωτικά, αλλά χάνουν στρατηγικά. Οι Ισραηλινοί αξιοποίησαν τον πόλεμό τους με τη Χαμάς για να διαλύσουν μεγάλο μέρος του περιφερειακού συστήματος συμμαχιών του Ιράν (τη Χαμάς, τη Χεζμπολάχ, το καθεστώς Ασαντ) και έπειτα, κατά τον Πόλεμο των 12 ημερών, Αμερικανοί και Ισραηλινοί απέδειξαν ότι μπορούσαν να τιμωρήσουν το Ιράν με ελάχιστο άμεσο κόστος για τους ίδιους. Ο τρέχων πόλεμος είναι όμως διαφορετικός, καθώς είναι υπαρξιακός για την ιρανική Ισλαμική Δημοκρατία, η οποία, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, έχει επιδείξει ανθεκτικότητα και ικανότητα να προβάλλει ισχύ, κυρίως μέσα από τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ. Η κατάρρευση της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν θα ήταν πράγματι μια μεταμορφωτική εξέλιξη, ωστόσο τώρα δεν φαίνεται πιθανή. Το ερώτημα είναι εάν θα τερματιστούν οι εχθροπραξίες και –εάν τερματιστούν– τι είδους έλεγχο θα ασκεί έπειτα το Ιράν επί της ναυτιλίας στον Κόλπο και στην Ερυθρά Θάλασσα, καθώς και πώς τα κράτη που εξαρτώνται από αυτή τη ναυτιλία θα συμβιβαστούν με την όποια νέα πραγματικότητα προκύψει μετά το τέλος του πολέμου.
– Πώς βλέπει η Τουρκία την τρέχουσα κρίση; Τι φοβάται περισσότερο; Τι θα προσπαθήσει να εκμεταλλευθεί;
– Νομίζω ότι, προς το παρόν, οι αξιωματούχοι της Τουρκίας επικεντρώνονται κυρίως στους πιθανούς κινδύνους του πολέμου: Θα έχει αυτός ως αποτέλεσμα την ανάδυση μιας νέας κουρδικής δύναμης κοντά στα τουρκικά σύνορα; Θα υπονομεύσει τις διαπραγματεύσεις με το ΡΚΚ; Θα οδηγήσει σε νέα κύματα προσφύγων; Ταυτόχρονα, αυτός ο πόλεμος ενίσχυσε την προσέγγιση της Τουρκίας με τα αραβικά κράτη στην περιοχή και κατέδειξε τη σημασία της ως συμμάχου. Πριν από μία δεκαετία η Τουρκία ήταν απομονωμένη στην περιοχή. Τώρα μέσω των δικών της διπλωματικών προσπαθειών, αλλά ακόμη περισσότερο μέσω της αναταραχής που προκάλεσαν πρώτα ο πόλεμος στη Γάζα και στη συνέχεια η επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, η Τουρκία έχει μετακινηθεί στο επίκεντρο της περιφερειακής πολιτικής ως εταίρος και σταθεροποιητική δύναμη. Εάν λάβει κανείς υπόψη τις πολιτικές εξελίξεις των τελευταίων 15 ετών, αυτή είναι μια πραγματικά αξιοσημείωτη μετατόπιση.
Τουρκία και Ισραήλ έχουν φιλοδοξίες περιφερειακής ηγεμονίας και σαφή διάθεση να ασκήσουν εξουσία πέρα από τα σύνορά τους.
– Εφερε αυτός ο πόλεμος στο φως τουρκικές ή αραβικές αδυναμίες;
– Η σημασία της Τουρκίας έχει ενισχυθεί, νομίζω, για τους λόγους που ανέφερα παραπάνω. Τα κράτη του Κόλπου, τα οποία πιθανότατα ένιωθαν ενδυναμωμένα από τις ισραηλινές επιθέσεις σε ιρανικά δίκτυα κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα, βρίσκονται τώρα αντιμέτωπα με ένα απότομο ξύπνημα. Οι ΗΠΑ, προφανώς αψηφώντας τις συμβουλές πολλών Αράβων, μπήκαν σε έναν πόλεμο με Ιράν, το οποίο είχε όμως ήδη σε μεγάλο βαθμό ταπεινωθεί. Ωστόσο, αντί να τερματίσει την απειλή της ιρανικής ισχύος, αυτός ο πόλεμος είχε ως αποτέλεσμα να στοχοποιηθούν άμεσα οι Αραβες, να απειληθεί η θέση τους ως ασφαλών και σταθερών χωρών εμπορίου και να αποσταθεροποιηθεί η ικανότητά τους να εξάγουν πετρέλαιο. Αυτός, νομίζω, είναι ο λόγος για τον οποίο τώρα αυτοί καλούν τις ΗΠΑ να «τελειώσουν τη δουλειά» και να ανατρέψουν την ιρανική κυβέρνηση. Το εάν οι ΗΠΑ έχουν το στομάχι για κάτι τέτοιο –ή ακόμη και την ικανότητα– είναι πλέον ιδιαίτερα αμφισβητήσιμο. Εάν η ιρανική κυβέρνηση επιβιώσει από αυτόν τον πόλεμο έχοντας επιδείξει την ικανότητα να επιτίθεται στους γείτονές της και να ελέγχει τα Στενά, αυτή η εξέλιξη θα συνιστά ξεκάθαρη ήττα για τα αραβικά κράτη. Επιπλέον φανερώνει και τα όρια της εξάρτησης αυτών των κρατών από τις ΗΠΑ ως τον απόλυτο εγγυητή της ασφάλειάς τους.
– Η κύρια «μάχη» στη Μέση Ανατολή ήταν επί σειράν ετών αυτή μεταξύ Ισραήλ και Ιράν. Θα μπορούσε, άραγε, η κόντρα του Ισραήλ με την Τουρκία να πάρει τη θέση της;
– Νομίζω ότι οι εντάσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ είναι εμφανείς: στην Ανατολική Μεσόγειο, στη Σομαλία και, ιδιαίτερα, στη Συρία. Και τα δύο είναι κράτη με φιλοδοξίες περιφερειακής ηγεμονίας και σαφή διάθεση να ασκήσουν εξουσία πέρα από τα σύνορά τους. Και στις δύο χώρες οι πολιτικοί έχουν κλιμακώσει τις εντάσεις υπερτονίζοντας τους κινδύνους που θέτει για τη χώρα τους η άλλη πλευρά. Δεν νομίζω ότι μια άμεση στρατιωτική σύγκρουση είναι πιθανή, αλλά ήδη βλέπουμε την Τουρκία και το Ισραήλ να εργάζονται ο ένας εναντίον του άλλου μέσω πληρεξουσίων και συμμαχιών. Μέχρι στιγμής, αυτές οι εντάσεις μετριάζονται από την παρέμβαση των ΗΠΑ, αλλά καθώς ο πόλεμος στο Ιράν είναι πιθανό να υπονομεύσει περαιτέρω τον ρόλο των ΗΠΑ στην περιοχή και ενώ η κυβέρνηση Τραμπ είναι πια σαφώς λιγότερο δεσμευμένη στο ΝΑΤΟ από ό,τι στο παρελθόν, το πόσο ισχυρές θα είναι οι προσπάθειες αποκλιμάκωσης της έντασης εκ μέρους των ΗΠΑ στο μέλλον είναι άγνωστο.
– Βλέπετε να σχηματίζονται νέες «συμμαχίες» στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής; Κάποιοι μιλούν τώρα επί παραδείγματι για το μπλοκ Αιγύπτου, Πακιστάν, Τουρκίας και Σαουδικής Αραβίας. Βλέπετε τις Συμφωνίες του Αβραάμ να επεκτείνονται στο μέλλον;
– Επειτα από τη γενοκτονία στη Γάζα, η επέκταση των Συμφωνιών του Αβραάμ ήταν απίθανη τόσο επειδή το εγχώριο κόστος για τους Αραβες ήταν υψηλότερο, όσο και επειδή η αξία του Ισραήλ ως αντιβάρου στο Ιράν ήταν λιγότερο σημαντική. Πιστεύω ότι τώρα όντως καταβάλλονται κάποιες σοβαρές προσπάθειες με στόχο τη δημιουργία νέων περιφερειακών δομών ασφάλειας και αυτές οι προσπάθειες θα ενταθούν στον απόηχο του πολέμου στο Ιράν. Η μορφή που θα λάβουν, ωστόσο, είναι άγνωστη. Οι πολιτικές στην περιοχή μετασχηματίζονται και δεν νομίζω ότι κανείς γνωρίζει με βεβαιότητα πώς θα είναι ακόμη και σε ένα χρόνο από τώρα.
