Στις «Χίλιες και μία νύχτες», κάθε νύχτα η Σεχραζάτ αφηγείται ιστορίες στον βασιλιά, αλλά τις διακόπτει την αυγή: ο βασιλιάς θέλει να ακούσει το τέλος, οπότε δεν την εκτελεί. Η Σεχραζάτ διακόπτει στο πιο κρίσιμο σημείο για να συνεχίσει το επόμενο βράδυ με άλλη ιστορία και μετά άλλη – για χίλιες και μία ολόκληρες νύχτες. Μεγάλοι συγγραφείς εξέφρασαν τον θαυμασμό τους γι’ αυτό το φαντασμαγορικό ψηφιδωτό αφηγήσεων, από τον Βολταίρο και τον Ντίκενς μέχρι τον Μπόρχες και τον Καλβίνο, ενώ ο Ρώσος συνθέτης Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ εμπνεύστηκε την ατμοσφαιρική συμφωνική σουίτα «Σεχραζάτ».
Δεν είναι μονάχα οι συγγραφείς, όμως. Ο Γάλλος αστροφυσικός Νταβίντ Ελμπάζ τιτλοφορεί το νέο του βιβλίο «Οι 10.000 και μία νύχτες του σύμπαντος. Ο χορός του κόσμου», το οποίο κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (ΠΕΚ) σε μετάφραση του Αγγελου Φιλιππάτου και επιστημονική επιμέλεια του Βασίλη Χαρμανδάρη.
«Mundus est fabula, ο κόσμος είναι ένας μύθος, μια ιστορία που η κάθε γενιά προσπαθεί να τη βελτιώσει», γράφει στον πρόλογο ο Ελμπάζ, διευκρινίζοντας αμέσως μετά ότι «η φράση αυτή δεν ανήκει σε κάποιον διάσημο μυθιστοριογράφο, αλλά σε έναν από τους πιο μεγάλους επιστήμονες: στον αβά Ζορζ Λεμέτρ, ο οποίος ανακάλυψε τη Μεγάλη Εκρηξη, που μετέτρεψε το σύμπαν σε ένα βιβλίο Ιστορίας ή, μάλλον, σε ένα βιβλίο “ιστοριών”. Ιστοριών οι οποίες, παρότι επιστημονικές και ορθολογικές, ξεπερνούν και τις πιο απίστευτες από εκείνες που φαντάστηκε η πριγκίπισσα Σεχραζάτ στις Χίλιες και μία νύχτες. Οπως και η Σεχραζάτ, οι αστρονόμοι διαιωνίζουν την παράδοση και κάθε νύχτα προσθέτουν άλλη μια αφήγηση στην ιστορία του σύμπαντος».
Είχαν προηγηθεί άλλα δύο βιβλία του Ελμπάζ από τις ΠΕΚ: «Αναζητώντας το αόρατο σύμπαν. Σκοτεινή ύλη, σκοτεινή ενέργεια, μαύρες τρύπες» (2021) και «Το πιο όμορφο τέχνασμα του φωτός. Κι αν το σύμπαν, τελικά, έχει νόημα;» (2024).
Τριλογία
«Το πρώτο βιβλίο αφορούσε τη σκοτεινή πλευρά του σύμπαντος», μου έλεγε τις προάλλες στο καφέ του Μουσείου Μπενάκη ο Ελμπάζ, ένας πρόσχαρος τύπος που αγαπά την καλή αφήγηση όσο και την επιστήμη. Τον θυμόμουν από την πρώτη μας συνάντηση, στα παλαιά γραφεία των ΠΕΚ στην Πλάκα, με αφορμή την έκδοση του πρώτου του βιβλίου στα ελληνικά, που «είχε πολύ σκοτάδι. Το δεύτερο βιβλίο όμως», μου είπε, «ήταν για το φως. Με το τρίτο βιβλίο έχουμε μια τριλογία η οποία σηματοδοτεί μια κίνηση. Η βασική ιδέα εδώ είναι η φράση του Λεμέτρ: το σύμπαν ως μια αφήγηση την οποία κάθε νέα γενιά προσπαθεί να επεκτείνει. Τα πάντα είναι κίνηση, είναι ιστορία. Το βιβλίο είναι γραμμένο σαν μια σειρά από σύντομες ιστορίες, οι οποίες ολοκληρώνονται με ένα ερωτηματικό στο τέλος. Το σύμπαν δεν είναι κάτι αιώνιο και αμετάβλητο. Αλλάζει συνεχώς, βρίσκεται σε διαρκή κίνηση. Τα πάντα πεθαίνουν, τα πάντα αλλάζουν. Είναι ένας τρόπος να συμφιλιωθούμε με το σύμπαν».
Ο Ελμπάζ είναι «σκληροπυρηνικός» επιστήμονας: ειδικός στον σχηματισμό και στην εξέλιξη των γαλαξιών, διευθυντής ερευνών στο Τμήμα Αστροφυσικής της Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας και Εναλλακτικών Μορφών Ενέργειας της Γαλλίας, καθώς επίσης επιστημονικός σύμβουλος του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, την ίδια στιγμή, όμως, έχει και ένα πάθος με τις αφηγήσεις. Και είναι και ο ίδιος παθιασμένος και δεξιοτέχνης αφηγητής – το νιώθεις όταν σου μιλάει, κυρίως όμως όταν διαβάζεις τα βιβλία του.
Στροβίλισμα του σύμπαντος
Πριν από λίγους μήνες παιζόταν στο Παρίσι μια εξαιρετικά επιτυχημένη, ιδιότυπη παράσταση χορού με τίτλο «Ο χορός των αστεριών» (Danse les Etoiles) πάνω σε δικό του κείμενο. «Ο τρόπος που μπορεί κάποιος να περιγράψει το σύμπαν», μου έλεγε, «είναι πανομοιότυπος με την προσέγγιση ενός καλλιτέχνη. Μελετώντας τους γαλαξίες ανακαλύψαμε ότι, στην πραγματικότητα, οι γαλαξίες χορεύουν. Μπορεί να ακούγεται πολύ ποιητικό, αλλά δεν είναι: αν πάψουν να κινούνται θα πεθάνουν, δεν θα σχηματίζουν πια άλλα άστρα. Είναι η κίνηση που εμποδίζει τα πράγματα από το να καταρρεύσουν. Ανάλογα, ένας άνθρωπος που δεν κινείται δεν είναι σε καλή κατάσταση. Σκεφτήκαμε λοιπόν να πούμε αυτή την ιστορία με χορευτές και γαλαξίες. Και, αλήθεια, ήταν πολύ εύκολο να γράψω αυτό το κείμενο. Μου βγήκε πολύ φυσικά. Oπως και για τους χορευτές. Εχουμε και έναν χορευτή που ειδικεύεται στον χορό των δερβίσηδων. Ο τρόπος που στροβιλίζονται, για μένα, αναπαριστά το στροβίλισμα του σύμπαντος».
Για τον Ελμπάζ, η δραστική αφήγηση είναι ζωτικής σημασίας για τη διάδοση της επιστήμης. «Πολλοί πιστεύουν ότι η επιστήμη δεν είναι γι’ αυτούς, ότι δεν θα την καταλάβουν. Αλλά είμαστε μέρος του σύμπαντος. Η συγκεκριμένη παράσταση έδωσε σε πολλούς να καταλάβουν διότι τους άδραξαν οι κινήσεις των χορευτών. Γι’ αυτό και ο υπότιτλος του νέου βιβλίου είναι “Ο χορός του κόσμου”. Ξέρετε, ο ζωγράφος Ζορζ Μπρακ έλεγε ότι η τέχνη είναι για να ενοχλεί και η σιωπή για να εφησυχάζει. Νομίζω ότι είναι καιρός η επιστήμη να παίξει τον ρόλο της τέχνης, ειδικά σήμερα με τα fake news, τον αποκρυφισμό και τις θεωρίες συνωμοσίας. Στις ΗΠΑ συνάδελφοί μου απολύονται. Ο σκοπός δεν είναι όμως να σώσουμε τους επιστήμονες, αλλά να δούμε τι είναι αυτό που εμποδίζει πολύ κόσμο να καταλάβει γιατί η επιστήμη είναι κάτι πολύτιμο. Είναι σημαντικό ο επιστήμονας να μπορεί να προσφέρει μια αφήγηση. Προσπάθησα στο τελευταίο ειδικά βιβλίο να δείξω πώς χορεύουν οι γαλαξίες, πώς τα πάντα βρίσκονται σε έναν ατέρμονο χορό και εν τέλει να δείξω στον κόσμο ότι η επιστήμη μπορεί να είναι κάτι ευχάριστο να παρακολουθείς, να ακούς, να καταλαβαίνεις. Αυτός είναι και ο λόγος που έγραψα και τα τρία αυτά βιβλία».
• Την Τετάρτη 1η Απριλίου και ώρα7 μ.μ. ο Νταβίντ Ελμπάζ θα συνομιλήσει με τον Ηλία Μαγκλίνη στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο του κύκλου «Συγγραφείς του κόσμου ταξιδεύουν στο Μέγαρο».
