Ο Ιβο Ντάαλντερ έχει αναδειχθεί τους τελευταίους 14 μήνες σε έναν από τους αιχμηρούς επικριτές της προσέγγισης του Ντόναλντ Τραμπ στην εξωτερική πολιτική. Πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ το 2009-2013, ήταν στη συνέχεια για 12 χρόνια πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος του Chicago Council on Global Affairs. Σήμερα, ως senior fellow στο Belfer Center του Harvard, παρακολουθεί στενά – και με αυξανόμενη ανησυχία – τις απότομες στροφές του Λευκού Οίκου στη διεθνή σκηνή και τις συνέπειες που έχουν στο πλέγμα συμμαχιών που οικοδόμησε επίπονα η Ουάσιγκτον μετά το 1945.
Όταν καταφέραμε να επικοινωνήσουμε, παρά τις 13 ώρες διαφορά με τη Νέα Ζηλανδία όπου βρισκόταν, ξεκίνησα ρωτώντας τον σε ποιο βαθμό πιστεύει ότι ο Τραμπ παρερμήνευσε την ικανότητα του Ιράν να αντισταθεί και την ανθεκτικότητα του καθεστώτος.
«Πάρα πολύ. Το είπε και ο ίδιος», απαντά ο Ντάαλντερ. Κατά μία έννοια, σημειώνει, είναι λάθος να μιλάμε καν για παρερμηνεία. «Η απόφαση δεν βασίστηκε σε κάποια βαθιά ανάλυση για τη φύση του ιρανικού καθεστώτος και του αντίκτυπου που θα είχε σε αυτό η στρατιωτική ισχύς. Το έκανε επειδή πίστευε ότι μπορούσε, χωρίς να το μελετήσει. Αυτή είναι η φύση της ύβρεως».
Προεδρική ύβρις – Η απόφαση δεν βασίστηκε σε κάποια βαθιά ανάλυση. Το έκανε επειδή πίστευε ότι μπορούσε. Αυτή είναι η φύση της ύβρεως. Πίστεψε ότι έτσι θα έλυνε το πρόβλημα που είχε απασχολήσει κάθε πρόεδρο από την εποχή του Τζίμι Κάρτερ.
Οι επιτυχημένες πρόσφατες στρατιωτικές επεμβάσεις, εξηγεί ο Ντάαλντερ, έκαναν τον Τραμπ να πιστέψει ότι «η στρατιωτική δύναμη των ΗΠΑ είναι τόσο συντριπτική που μπορεί να πετύχει οτιδήποτε. Και πίστεψε ότι έτσι θα έλυνε και το πρόβλημα του Ιράν, που είχε απασχολήσει κάθε πρόεδρο από την εποχή του Τζίμι Κάρτερ. Ο Τραμπ θεωρούσε ότι θα το έλυνε – και έτσι θα αποδείκνυε ότι ήταν καλύτερος και ευφυέστερος από όλους τους προκατόχους του».
«Ο λόγος όμως που οι άλλοι πρόεδροι δεν έκαναν αυτό που έκανε είναι επειδή εκείνοι αναλογίστηκαν τις συνέπειες», συνεχίζει. «Κατανοούσαν πόσο δύσκολο είναι να αλλάξεις καθεστώτα. Κατανοούσαν ότι το Ιράν ήταν ένα επαναστατικό καθεστώς με επαναστατικό ήθος και, ως εκ τούτου, θα αντιστεκόταν μέχρι τον τελευταίο Ιρανό· ότι ένα καθεστώς που είναι διατεθειμένο να σκοτώσει χιλιάδες ανθρώπους για να διατηρήσει την εξουσία, δεν θα κλονιζόταν επειδή θα δεχόταν χτυπήματα πυραύλων».
Εχει αυτή τη στιγμή ο Τραμπ το περιθώριο να τερματίσει τον πόλεμο και να αποφύγει τα χειρότερα; Δεν έχει λόγο και το Ιράν για το πότε θα σταματήσουν οι εχθροπραξίες; «Φυσικά και έχει λόγο. Αυτός ήταν ίσως ο μεγαλύτερος λάθος υπολογισμός του: θεώρησε ότι μπορεί με έναν διακόπτη να ξεκινήσει και να σταματήσει τον πόλεμο. Το παθαίνει συχνά αυτό ο Τραμπ. Ξεχνά ότι και οι άλλοι έχουν την ικανότητα να δράσουν. Ισως πριν μία εβδομάδα να μπορούσε επιτυχώς να διακηρύξει νίκη και να αποχωρήσει. Τώρα, μετά από τον βομβαρδισμό 5.500 στόχων, το καθεστώς αισθάνεται ενδυναμωμένο: εξακολουθεί να διοικεί τη χώρα και έχει βρει το πιο ευάλωτο σημείο των Ηνωμένων Πολιτειών – και του υπόλοιπου κόσμου –, που είναι ο έλεγχος των Στενών από τα οποία διακινείται το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και αερίου».
Εξίσου προβληματικό θεωρεί ο πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ το σκεπτικό της εξάλειψης με στρατιωτικά μέσα των πυρηνικών φιλοδοξιών της Τεχεράνης. Η νέα αμερικανο-ισραηλινή επίθεση «αναμφίβολα» θα ενισχύσει το κίνητρο των μουλάδων – αλλά και ενός μελλοντικού, μη ισλαμικού ιρανικού καθεστώτος – να αποκτήσουν πυρηνικά όπλα. «Το μεγάλο δίδαγμα των τελευταίων 30-40 ετών είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιτίθεται σε χώρες που έχουν πυρηνικά» λέει, σημειώνοντας πάντως ότι είναι «εύλογο το ερώτημα» πόσο καιρό θα χρειαζόταν το Ιράν για να πετύχει το στόχο αυτό μετά τα πλήγματα του Ιουνίου του 2025 και του τρέχοντος πολέμου.
Το καθεστώς, υπενθυμίζει, ήταν διατεθειμένο να βάλει στον πάγο το πρόγραμμα κατασκευής πυρηνικών όπλων, στο πλαίσιο της συμφωνίας του 2015 (JCPOA). «Ο Τραμπ και οι υπόλοιποι που αντιτάχθηκαν στη συμφωνία ποτέ δεν πίστεψαν πραγματικά ότι οι Ιρανοί θα την τηρούσαν, αλλά όλες οι εκτιμήσεις συγκλίνουν στο ότι την τηρούσαν. Πλέον, δεν έχουν κανένα κίνητρο να μην αποκτήσουν πυρηνικά όπλα».
Πόση βάση δίνει στις αναφορές περί ενδεχόμενης απόπειρας κατάληψης της κομβικής για την εξαγωγή ιρανικού πετρελαίου νήσου Χαργκ (την οποία βομβάρδισαν οι ΗΠΑ ξημερώματα του Σαββάτου) ή πιθανής επιχείρησης για την εξεύρεση των 400 και πλέον κιλών υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου που θεωρείται ότι βρίσκονται στην περιοχή της Ισφαχάν;
«Νομίζω ότι υπάρχει πολύ σοβαρός σχεδιασμός για το εμπλουτισμένο ουράνιο· απλώς δεν θεωρώ ότι μπορούν να το κάνουν. Είναι μία πολύ εκτεταμένη επιχείρηση – δεν μιλάμε για 12 ώρες, αλλά για 12 εβδομάδες», λέει. «Απαιτείται πολύ καλή πληροφόρηση, που δεν έχουμε λόγο να πιστεύουμε ότι υπάρχει, και η κατάληψη μιας μεγάλης σε έκταση περιοχής, που προϋποθέτει μια πολύ μεγάλη χερσαία δύναμη». Το νησί Χαργκ, από επιχειρησιακή άποψη, «είναι πιο εύκολο», σημειώνει, αλλά «τι θα αποφέρει αν [οι Ιρανοί] μπορούν να κλείσουν τα Στενά;»
Θέλει να γίνει ήρωας – «Ο Νετανιάχου έπεισε τις ΗΠΑ να εμπλακούν σε έναν πόλεμο που κανένας άλλος Αμερικανός πρόεδρος δεν ήταν πρόθυμος να κάνει. Και το πέτυχε απευθυνόμενος στον εγωισμό του Τραμπ, λέγοντάς του ότι θα μπορούσε να γίνει ήρωας».
«Γενικά μιλώντας, η επίτευξη πραγματικών στόχων – της αλλαγής καθεστώτος, της εξαγωγής του εμπλουτισμένου ουρανίου, της αποτροπής του κλεισίματος των Στενών, απαιτούν χερσαίες δυνάμεις και έλεγχο της χώρας. Γι’ αυτό κανείς δεν το έχει επιχειρήσει».
Ο παράγοντας Νετανιάχου
Η συζήτηση στρέφεται στο ρόλο του Ισραήλ. Ο Ντάαλντερ αναφέρει ότι ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενγιαμίν Νετανιάχου «ήξερε ακριβώς τι ήθελε να κάνει, ήθελε να το κάνει εδώ και 40 χρόνια: ήθελε να βρει έναν τρόπο να απαλλαγεί από το καθεστώς [στο Ιράν] και ήξερε ότι δεν μπορούσε να το κάνει χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Έτσι έπεισε τις ΗΠΑ να εμπλακούν σε έναν πόλεμο που κανένας άλλος Αμερικανός πρόεδρος δεν ήταν πρόθυμος να κάνει, επειδή καταλάβαιναν ότι οι συνέπειες δεν θα ήταν καλές για τις Ηνωμένες Πολιτείες, για την περιοχή, για τον κόσμο – πιθανώς ούτε καν για το Ισραήλ. Και το πέτυχε απευθυνόμενος στον εγωισμό του Τραμπ, λέγοντάς του ότι θα μπορούσε να γίνει ήρωας. Η απόφαση ήταν του Τραμπ, αλλά ο Νετανιάχου τον χειραγώγησε».
Τον χειραγώγησε ώστε να κάνει κάτι που είναι ενάντια στο εθνικό συμφέρον των ΗΠΑ; «Απολύτως. Και δεν ξέρω καν αν είναι προς το συμφέρον του Ισραήλ».
Μέσα στο κόλπο;
Στους μεγάλους χαμένους της νέας σύρραξης συγκαταλέγονται χωρίς αμφιβολία οι γείτονες του Ιράν στον Περσικό Κόλπο. Ρώτησα τον Ντάαλντερ γιατί θεωρεί ότι οι χώρες αυτές δεν έχουν απαντήσει στρατιωτικά στους πυραύλους και τα drones του Ιράν.
«Για δύο λόγους. Πρώτον, δεν υπάρχει τίποτα που μπορούν να κάνουν που οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ δεν κάνουν ήδη. Και δεύτερον, υπάρχει κάτι άλλο που ο Τραμπ δεν καταλαβαίνει: η γεωγραφία. Το Ιράν θα είναι γείτονάς τους για πάντα. Όταν φύγουν οι Ηνωμένες Πολιτείες, που θα συμβεί κάποια μέρα, αυτοί θα είναι ακόμα εκεί, και θα πρέπει να βρουν ένα modus vivendi με το Ιράν. Και κατηγορούν μεν το Ιράν για τα χτυπήματα που δέχονται, αλλά κατηγορούν επίσης όλο και περισσότερο τις Ηνωμένες Πολιτείες. Όσο για την ιδέα ότι τα κράτη του Κόλπου ήθελαν κρυφά οι Ηνωμένες Πολιτείες να ξεκινήσουν αυτόν τον πόλεμο, τη βρίσκω ολοένα και λιγότερο πειστικό».
Ειδικά για το ρόλο του Μοχάμεντ Μπιν Σαλμάν, στον οποίο διάφορες πηγές αποδίδουν μυστική εκστρατεία πειθούς υπέρ του πολέμου με στόχο τον Τραμπ, ο Ντάαλντερ σχολιάζει: «Δεν θεωρώ απίθανο ο MBS να έκρινε ότι θα ήταν καλή ιδέα [μία αμερικανο-ισραηλινή επίθεση στο Ιράν]. Το Υπουργείο Εξωτερικών δεν το πίστευε, αλλά δεν διοικεί το υπουργείο Εξωτερικών τη Σαουδική Αραβία. Σε κάθε περίπτωση, είναι πλέον σαφές ότι αυτό που συμβαίνει δεν είναι καλό για τη Σαουδική Αραβία, ούτε για τις υπόλοιπες χώρες του Κόλπου».
«Στρατηγικά μη ανεπτυγμένη» η Ευρώπη
Καθώς ο πόλεμος συνεχίζει να κλιμακώνεται, η κατάρα της γεωγραφίας αγγίζει και τη Γηραιά Ήπειρο – η οποία απείχε από τις διαβουλεύσεις που οδήγησαν στο ξέσπασμά του. Σύμφωνα με τον πρώην πρέσβη των Αμερικανών στο ΝΑΤΟ, «αναδεικνύεται και πάλι το γεγονός ότι η Ευρώπη είναι στρατηγικά μη ανεπτυγμένη στη διεθνή σκηνή. Δεν μπορούν να επηρεάσουν αυτού του είδους τις γεωπολιτικές αποφάσεις, και αυτοί που τις λαμβάνουν μπορούν με ασφάλεια να την αγνοήσουν».
Ο Ντάαλντερ θεωρεί ότι οι απόψεις των Ευρωπαίων – για τον πόλεμο στο Ιράν και για άλλα κρίσιμα γεωπολιτικά ζητήματα – δεν διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. «Απλά οι περισσότερες χώρες, με κύριες εξαιρέσεις την Ισπανία και τη Γαλλία, δεν τις εκφράζουν, γιατί εξαρτώνται από τις ΗΠΑ, για την ασφάλειά τους, για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα, κ.ο.κ. Αλλά το νέο αυτό επεισόδιο υπενθυμίζει στους Ευρωπαίους ότι αυτή η εξάρτηση είναι ένα ευάλωτο σημείο που καμία ευρωπαϊκή κυβέρνηση – συμπεριλαμβανομένης της κυβέρνησης Μελόνι – δεν είναι πλέον διατεθειμένη να ανεχθεί. Άρα ενισχύεται περισσότερο το κίνητρο για μακροπρόθεσμη μετατροπή της Ευρώπης σε έναν ανεξάρτητο στρατηγικό παίκτη».
Ανάσα για τη Ρωσία
Πολύ πιο ευπρόσδεκτη, αντιθέτως, είναι η νέα γεωπολιτική κρίση για τη Μόσχα. «Αν ήμουν πρόεδρος της Ρωσίας, δεν θα μπορούσα να ελπίζω σε μια καλύτερη εξέλιξη», σχολιάζει ο Ντάαλντερ. «Για εκείνους που έχουν συνωμοσιολογικές τάσεις και που πιστεύουν ότι ο Πούτιν ελέγχει τον Τραμπ, [η επίθεση στο Ιράν] θα ήταν είναι ένα πολύ καλό καλό αποδεικτικό στοιχείο».
Πριν την 28η Φεβρουαρίου, εξηγεί, «ο Πούτιν αντιμετώπιζε μια οικονομία υπό διογκούμενη πίεση, που δεν θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει μακροπρόθεσμα τον πόλεμο [στην Ουκρανία]. Τώρα, όμως οι τιμές του πετρελαίου έχουν εκτοξευθεί και μπορεί, με την υποστήριξη των ΗΠΑ, να το πουλήσει σε όλο τον κόσμο. Δεύτερον, τα στρατιωτικά μέσα – συμπεριλαμβανομένων των στρατιωτικών πληροφοριών – που διατίθεντο στην Ουκρανία, αυξανόμενα εκτρέπονται στον πόλεμο στο Ιράν. Άρα η ικανότητα της Ουκρανίας να αντισταθεί υπονομεύεται. Και τρίτον, το πείσμα του είχε δημιουργήσει την πιθανότητα νέων αμερικανικών κυρώσεων· τώρα, ούτε αυτό πρόκειται να συμβεί. Άρα, ο Βλαντίμιρ Πούτιν αναδεικνύεται σε μεγάλο κερδισμένο, σε μία φάση που ήταν πιθανώς πιο αδύναμος από οποιαδήποτε άλλη στιγμή στην προεδρία του».
