Ο ΜΑΘΙΟΥ ΜΠΟΓΔΑΝΟΣ αυτές τις μέρες παρακολουθεί τα νέα μέτωπα που έχουν ανοίξει στη Μέση Ανατολή με μεγάλο ενδιαφέρον. Οχι μόνο επειδή αντιλαμβάνεται την κρισιμότητα της κατάστασης -ο ίδιος έχει υπηρετήσει στο παρελθόν στο Αφγανιστάν και το Ιράκ-, αλλά και γιατί γνωρίζει πως ο πόλεμος στο Ιράν, στον Λίβανο και στην ευρύτερη περιοχή είναι… μεγάλη ευκαιρία να λεηλατηθούν μουσεία και αρχαιολογικοί χώροι και να αποσπαστούν αντικείμενα μεγάλης αξίας.
«Οι πόλεμοι ξυπνούν και τους αρχαιοκάπηλους», λέει από τη Νέα Υόρκη όπου ζει και εργάζεται ο Ελληνοαμερικανός επικεφαλής της Μονάδας Δίωξης Παράνομης Διακίνησης Αρχαιοτήτων στην Εισαγγελία του Μανχάταν. «Η “δουλειά” γίνεται εκ των έσω, από ντόπιους που καραδοκούν, και όχι από ξένους που εισέρχονται στη χώρα για να κλέψουν», συνεχίζει. Ενώ, όπως εξηγεί, συνήθως αυτά τα αντικείμενα, αφότου κλαπούν, «κοιμούνται» για ένα διάστημα και δεν εμφανίζονται αμέσως, αλλά χρόνια αργότερα, ώστε να μην μπορούν να συνδεθούν με τη συγκεκριμένη χώρα. «Η διαδρομή τους συνήθως είναι μέσα από χώρες όπως το Βέλγιο, όπου φυλάσσονται σιωπηλά για να επιστρέψουν αργότερα στην αγορά “μεταμφιεσμένα”», λέει για να εξηγήσει πώς λειτουργεί το κύκλωμα αρχαιοκαπηλίας.
ΠΥΓΜΑΧΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ
Το έργο του Μπογδάνος θεωρείται σπουδαίο. Η πρόσφατη βράβευσή του με το βραβείο Marica Vilcek Prize in Art History για το 2026 είναι μια μικρή μόνο επιβεβαίωση αυτής της σπουδαιότητας. Αν και το βραβείο συνοδεύεται από χρηματικό έπαθλο 100.000 δολαρίων, εκείνος το αρνήθηκε, ζητώντας να διατεθεί σε μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς της επιλογής του. Η σταδιοδρομία του Μπογδάνος ωστόσο ξεκινάει πολύ πριν από το βραβείο. Μεγάλωσε στη Νέα Υόρκη, δουλεύοντας στα εστιατόρια των γονιών του, κάνοντας πυγμαχία και διαβάζοντας αρχαία ελληνικά, αφότου η μητέρα του του χάρισε την Ιλιάδα όταν ήταν 12 ετών. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία και Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Μπάκνελ και εντάχθηκε στο πρόγραμμα εκπαίδευσης αξιωματικών του Σώματος Πεζοναυτών.
Αισθάνθηκε, ωστόσο, το «κάλεσμά» του κατά τη διάρκεια μιας πρακτικής άσκησης με τον δικαστή του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Πολιτείας της Νέας Υόρκης Χάρολντ Ρόθγουαξ το 1958. Ο Ρόθγουαξ ήταν γνωστός ως «ο Πρίγκιπας του Σκότους» για την αυστηρή συμπεριφορά και τις αποφάσεις του. «Αυτό ήταν ένα από τα πιο σημαντικά σημεία καμπής στη ζωή μου», λέει. «Από τη στιγμή που πάτησα το πόδι μου στην αίθουσα του δικαστηρίου, το να εκδικάζω υποθέσεις ήταν αυτό που ήθελα να κάνω». Μετά από μια θητεία στο Τμήμα Δικαστών των Πεζοναυτών, ο Μπογδάνος ακολούθησε την πρόταση του Ρόθγουαξ να ενταχθεί στο γραφείο του εισαγγελέα του Μανχάταν.
ΑΝΑΚΤΩΝΤΑΣ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΚΛΕΜΜΕΝΕΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ
Εγινε παρ’ όλα αυτά παγκοσμίως γνωστός το 2003, όταν ηγήθηκε της επιχείρησης ανάκτησης αρχαιοτήτων από το Μουσείο της Βαγδάτης μετά τις λεηλασίες στον πόλεμο του Ιράκ. Το 2003, κατά τη διάρκεια της αμερικανικής εισβολής στο Ιράκ, ο Μπογδάνος, συνταγματάρχης που διηύθυνε αντιτρομοκρατικές επιχειρήσεις στη Βασόρα, έμαθε για την καταστροφή του εθνικού μουσείου αρχαιοτήτων στη Βαγδάτη. Επεισε τους διοικητές του να του επιτρέψουν να φτιάξει μια ομάδα και πέρασε μήνες διευθύνοντας μια επιχείρηση που ανέκτησε χιλιάδες αρχαιότητες οι οποίες είχαν λεηλατηθεί από το μουσείο. Συνέβαλε τότε στην επιστροφή 9.000 αντικειμένων αποκαλύπτοντας διασυνδέσεις μεταξύ της αρχαιοκαπηλίας και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Οταν επέστρεψε από την αποστολή ήταν αποφασισμένος να καταπολεμήσει τη λεηλασία αρχαίων πολιτιστικών θησαυρών. Από το γραφείο του εισαγγελέα πλέον, άρχισε να ασχολείται με ανάλογες υποθέσεις. «Ολόκληροι πολιτισμοί εξαφανίστηκαν. Κάθε αρχαιολογικός χώρος που καταστρέφεται από τυμβωρύχους σημαίνει ιστορία που μένει ανεξερεύνητη», τονίζει.
Ολόκληροι πολιτισμοί εξαφανίστηκαν. Κάθε αρχαιολογικός χώρος που καταστρέφεται από τυμβωρύχους σημαίνει ιστορία που μένει ανεξερεύνητη.
Το 2017, ο εισαγγελέας του Μανχάταν, Cyrus Vance Jr., δημιούργησε Μονάδα Εμπορίας Αρχαιοτήτων, επισημοποιώντας το έργο του Μπογδάνος. Εκτοτε, η υπηρεσία αριθμεί 17 άτομα προσωπικό, ενώ το 2021 η μονάδα κατάσχεσε 180 αντικείμενα αξίας 70 εκατομμυρίων δολαρίων από τον δισεκατομμυριούχο συλλέκτη Michael Steinhardt. Το 2019, απήγγειλε κατηγορίες στον έμπορο τέχνης της λεωφόρου Μάντισον, Subhash Kapoor, κατάσχεσε και επαναπάτρισε εκατοντάδες αντικείμενα της Νότιας Ασίας.
Ο Μπογδάνος έχει κατασχέσει έργα τέχνης από πολυτελή διαμερίσματα στο Μανχάταν, οίκους δημοπρασιών και γκαλερί καθώς και από μουσεία σε όλη τη χώρα, συμπεριλαμβανομένου του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης, της Πινακοθήκης του Πανεπιστημίου Γέιλ και του Μουσείου Γκετί στο Λος Αντζελες. Οταν επισκέπτεται ένα μουσείο για να δει τα έργα τέχνης, οι υπάλληλοι τρέμουν. «Εχουμε δει μια ριζική αλλαγή την τελευταία δεκαετία στη νοοτροπία των αμερικανικών μουσείων πάνω στο ζήτημα», λέει ο ίδιος. «Οι επιμελητές και οι έμποροι μουσείων είναι πλέον πρόθυμοι να προσφέρουν εθελοντικά πληροφορίες, να υποδείξουν ένα έργο, αν κάτι τους δημιουργήσει υποψία. Αυτή είναι και η μεγάλη μας επιτυχία».
«Τα ονόματα ορισμένων εμπόρων και συλλεκτών αρχαιοτήτων είναι πλέον απαγορευμένα λόγω ποινικών κατηγοριών και τα μουσεία φροντίζουν να επανεξετάζουν τις συλλογές τους», συνεχίζει. «Το τηλέφωνο πλέον χτυπάει συχνά. Μεγάλο μέρος της αγοράς έχει αλλάξει πολύ τον τρόπο που λειτουργεί και συμπεριφέρεται απέναντι στην αρχαιοκαπηλία, η νοοτροπία έχει γίνει πολύ καλύτερη, κανένας δεν θέλει κλεμμένα στα εκθέματα του», εξηγεί, υποδεικνύοντας τη διαφορά ανάμεσα στις χώρες που αποτελούν «πηγές» αρχαιοτήτων και στις χώρες όπου καταλήγουν τα αρχαία, δηλαδή τις «αγορές». Ανάμεσα στις πηγές κατατάσσεται και η Ελλάδα, μαζί με την Ιταλία, τη Συρία, την Αίγυπτο, το Ιράκ, την Τουρκία, την Παλαιστίνη και τη Λιβύη. «Οι εμπόλεμες ζώνες αποτελούν συχνά μέρη όπου η αρχαιοκαπηλία θριαμβεύει, όπως είδαμε και στο παρελθόν, στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου», σημειώνει. Ενώ σύμφωνα με τον ίδιο, στις πιο σημαντικές «αγορές» συγκαταλέγονται το Βέλγιο, η Γαλλία, η Μεγάλη Βρετανία, οι ΗΠΑ, τα Αραβικά Εμιράτα, καθώς και η Ελβετία.
ΑΘΗΝΑ – ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ
Η Ελλάδα αποτελεί για εκείνον «ειδικό σκοπό». Οπως αναφέρει στην «Κ», η γραμμή Αθήνα – Νέα Υόρκη είναι πάντοτε ανοιχτή, ενώ ο ίδιος επαινεί την άψογη συνεργασία που έχει με το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού, όπως και με αυτό της Αιγύπτου, όπου επίσης επιστρέφονται πολλές από τις κλεμμένες αρχαιότητες. «Σε αντίθεση με χώρες σαν την Ινδία, όπου δεν απαντάει κανείς όταν επικοινωνώ για να επιστρέψω ένα αντικείμενο και η διαδικασία παίρνει χρόνια», σημειώνει.
Οποια ώρα και να σηκώσω το τηλέφωνο, είναι κάποιος απέναντι για να ακούσει και να απαντήσει.
Τα επιτεύγματα είναι πολλά. Τον Οκτώβριο του 2025 επαναπατρίστηκαν ελληνικές αρχαιότητες μεγάλης αξίας, οι οποίες κάλυπταν ένα ευρύ χρονολογικό φάσμα, από την Τελική Νεολιθική περίοδο (5000–4000 π.Χ.) έως την Υστερη Ελληνιστική περίοδο (2ος/1ος αι. π.Χ.). Εξαιρετικά δείγματα γλυπτικής, μεταλλοτεχνίας και κεραμικής από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Ενώ ετοιμάζεται ακόμη μια επιστροφή αντικειμένων σε σύντομο χρονικό διάστημα. Οπως εξηγεί ο Μπογδάνος, σχεδόν το σύνολο των αρχαιοτήτων είχε διακινηθεί παράνομα, καταλήγοντας στο εμπόριο τέχνης. Οι 18 από τις 29 αρχαιότητες εντοπίστηκαν στις συλλογές του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης της Νέας Υόρκης. Η επιτυχής κατάσχεση και επιστροφή τους στην Ελλάδα επιτεύχθηκαν έπειτα από πολύμηνες έρευνες της Εισαγγελίας του Μανχάταν, σε συνεργασία με τη Homeland Security Investigations. «Οποια ώρα και να σηκώσω το τηλέφωνο, είναι κάποιος απέναντι για να ακούσει και να απαντήσει».
ΑΠΟΣΤΟΛΗ
Οι επιτυχίες του Μπογδάνος έρχονται σε μια εποχή που τα μουσεία στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη αντιμετωπίζουν ολοένα και περισσότερα ερωτήματα σχετικά με την προέλευση των συλλογών τους, συμπεριλαμβανομένων αντικειμένων που λεηλατήθηκαν πριν από αιώνες από αποικιακές δυνάμεις και έργων τέχνης που κλάπηκαν από τους ναζί κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά ακόμη και από πρόσφατες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή. Παρ’ όλα αυτά η διαφορετική νομοθεσία που διέπει την αρχαιοκαπηλία σε Ευρώπη και ΗΠΑ δημιουργεί πολλά κενά. Το δίκαιο των ΗΠΑ ιστορικά έδινε μεγαλύτερη βαρύτητα στο δικαίωμα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Ωστόσο, αυτό έχει αλλάξει δραστικά με την αναγνώριση των νόμων των ξένων κρατών. Η νομοθεσία των ΗΠΑ σήμερα εστιάζει στην απαγόρευση εισαγωγής παράνομων αρχαιοτήτων, κυρίως μέσω του Convention on Cultural Property Implementation Act (CPIA), το οποίο εφαρμόζει διεθνείς συμβάσεις (UNESCO 1970), ενώ υπάρχουν ειδικές συμφωνίες, όπως αυτές με την Ελλάδα και την Ιταλία, που περιορίζουν την εισαγωγή αρχαιοτήτων χωρίς νόμιμα έγγραφα εξαγωγής από τη χώρα προέλευσης.
Οι επισκέπτες (του μουσείου) πρέπει να μπορούν να λένε με σιγουριά ότι τα αντικείμενα που βρίσκονται εδώ είναι νόμιμα. Και όχι από ένα μουσείο το οποίο λεηλατήθηκε σε έναν πόλεμο.
Η αποστολή του Μπογδάνος, όπως δηλώνει ο ίδιος, δεν είναι μόνο να διαφυλάξει τους θησαυρούς των πολιτισμών από τους οποίους προέρχονται, αλλά και να διατηρήσει τη Νέα Υόρκη «πολιτιστική πρωτεύουσα του κόσμου». Αυτό σημαίνει προστασία μιας «ακμάζουσας νόμιμης αγοράς» αρχαιοτήτων μεταξύ οίκων δημοπρασιών, γκαλερί και εμπόρων τέχνης. Διότι τα επτά εκατομμύρια επισκέπτες που περνούν από το Μητροπολιτικό Μουσείο κάθε χρόνο «θα πρέπει να μπορούν να λένε με σιγουριά ότι τα αντικείμενα που βρίσκονται εδώ είναι νόμιμα. Και όχι από ένα μουσείο το οποίο λεηλατήθηκε σε έναν πόλεμο».
