«Για τον Ντελακρουά, ο πόλεμος ανεξαρτησίας των Ελλήνων ήταν μια υπόθεση που τον άγγιξε πολύ», λέει η Σοφί Μπαρτελεμί από την απέναντι πλευρά της οθόνης. «Το έργο αυτό είναι στρατευμένο. Το δημιούργησε για να στηρίξει την ελληνική υπόθεση, για να βοηθήσει τους εξεγερμένους».
Η συνέντευξη με τη διευθύντρια του Μουσείου Καλών Τεχνών του Μπορντό γίνεται με αφορμή το επικείμενο δάνειο του πίνακα «Η Ελλάδα πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου» του Ευγένιου Ντελακρουά στην Ελλάδα. Είναι ένα έργο που συμπυκνώνει σε μία εικόνα την τραγωδία, την ελπίδα και την ιδέα της ελευθερίας. Για τον ίδιο τον ζωγράφο, ο ελληνικός Αγώνας της Ανεξαρτησίας δεν ήταν ένα μακρινό γεγονός, αλλά μια υπόθεση που τον συγκίνησε βαθιά και τον ενέπνευσε καλλιτεχνικά και ηθικά.
Δύο αιώνες μετά την Εξοδο του Μεσολογγίου, το έργο ετοιμάζεται να ταξιδέψει για πρώτη φορά στον τόπο που το ενέπνευσε. Για το μουσείο του Μπορντό, αυτή η απόφαση δεν ήταν απλή. «Είναι ένα αριστούργημα που δανείζουμε εξαιρετικά σπάνια», υπογραμμίζει η διευθύντρια. «Η τελευταία φορά που βγήκε από το μουσείο ήταν το 2018, για μια μεγάλη αναδρομική έκθεση για τον Ντελακρουά που παρουσιάστηκε στο Λούβρο και στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης. Το έργο είναι εύθραυστο, είναι πολύτιμο, και γι’ αυτό σχεδόν ποτέ δεν ταξιδεύει».
Μια εξαίρεση
Πώς ελήφθη λοιπόν η απόφαση να ταξιδέψει στην Ελλάδα; «Ηξερα ότι το έργο είναι ένα ισχυρό σύμβολο για την Ελλάδα, αλλά το συνειδητοποίησα πραγματικά όταν ταξίδεψα στη χώρα σας το 2021, τη χρονιά της διακοσιοστής επετείου της Επανάστασης», απαντά η Σοφί Μπαρτελεμί. «Είδα αναπαραγωγές του πίνακα σε πολλά σημεία στη χώρα. Οταν λοιπόν λάβαμε το αίτημα για δανεισμό, είπα μέσα μου ότι για αυτή την επετειακή χρονιά θα κάνουμε μια εξαίρεση».
Η προετοιμασία του ταξιδιού είναι μια επιχείρηση υψηλής ευθύνης. «Πριν καν δεχθούμε τον δανεισμό, καλέσαμε μια συντηρήτρια για να μας πει αν μπορεί να γίνει ο δανεισμός χωρίς να δημιουργηθεί στο έργο οποιοδήποτε πρόβλημα», εξηγεί. «Η συντηρήτρια ήρθε πρόσφατα για να προετοιμάσει τον πίνακα. Θα χρειαστεί να αφαιρέσουμε την κορνίζα, η οποία θα ταξιδέψει ξεχωριστά.
Το έργο θα ταξιδέψει στις καλύτερες δυνατές συνθήκες, όσο το δυνατόν πιο προστατευμένο. Συνεργαζόμαστε με εξειδικευμένους μεταφορείς και λαμβάνονται όλες οι προφυλάξεις». Το μουσείο εφαρμόζει αυτό που ονομάζει «convoiement» (μεταφορά έργων τέχνης με συνοδεία): ένα μέλος του προσωπικού συνοδεύει το έργο από την αναχώρηση μέχρι την άφιξη, παρίσταται στο άνοιγμα του κιβωτίου, στην ανάρτηση του πίνακα, και το ίδιο συμβαίνει και στην επιστροφή. «Είναι προνόμιο που αυτός ο πίνακας ταξιδεύει», λέει. «Θέλω το ελληνικό κοινό να νιώσει τη συγκίνηση και την τιμή που αποδίδουμε στους αγωνιστές του Μεσολογγίου».
Για το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντό, το έργο του Ντελακρουά είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα σημαντικό έργο τέχνης. «Κάθε μουσείο έχει τη δική του Τζοκόντα· για εμάς είναι αυτός ο πίνακας», λέει η Μπαρτελεμί. Πραγματικά πρόκειται για ένα από τα μεγάλα αριστουργήματα του Ντελακρουά. Το έργο αποκτήθηκε το 1852, στο πλαίσιο μιας μικρής έκθεσης που οργανώθηκε από την Εταιρεία Φίλων των Τεχνών του Μπορντό.
Είναι προνόμιο που αυτό το έργο ταξιδεύει. Θέλω το ελληνικό κοινό να νιώσει τη συγκίνηση και την τιμή που αποδίδουμε στους αγωνιστές του Μεσολογγίου.
Ενα έργο – δήλωση
Ο πίνακας δεν παρουσιάστηκε στην τότε ετήσια εικαστική έκθεση (Salon) του Παρισιού, αλλά σε μια ιδιωτική παρισινή γκαλερί με σκοπό τη συγκέντρωση χρημάτων για τους εξεγερμένους Ελληνες. Ο Ντελακρουά ήδη τότε βρισκόταν στην πρωτοπορία ενός νέου καλλιτεχνικού πνεύματος: του ρομαντισμού. «Πρόκειται για ένα εμβληματικό ρομαντικό έργο. Είναι μια δήλωση εκ μέρους του ζωγράφου: εκφράζει την πολιτική του ευαισθησία αλλά και την καλλιτεχνική του ανάγκη για ελευθερία», εξηγεί η Μπαρτελεμί. «Με αυτή την έννοια, αποτελεί ένα μανιφέστο του ρομαντισμού».
Ο ρομαντισμός, όπως τον ενσαρκώνει ο Ντελακρουά, είναι η έκφραση του «εγώ», του προσωπικού συναισθήματος, η απελευθέρωση από τα δεσμά της ακαδημαϊκής ιστορικής ζωγραφικής, της μυθολογίας και της Βίβλου. «Είναι η επιθυμία να εκπροσωπήσει την εποχή του. Η ελληνική αναζήτηση της ανεξαρτησίας απηχεί παράλληλα τη δική του αναζήτηση ελευθερίας ως καλλιτέχνη. Η αλληγορική γυναικεία μορφή της Ελλάδας, γονατισμένη πάνω στα ερείπια, είναι ταυτόχρονα θύμα και σύμβολο, πόνος και αξιοπρέπεια», αναφέρει η διευθύντρια.
Το έργο αυτό υπήρξε επίσης πρότυπο για ένα άλλο, ακόμη πιο διάσημο αριστούργημα του Ευγένιου Ντελακρουά, που αποτελεί σύμβολο της Γαλλικής Δημοκρατίας. «Ο πίνακας “Η Ελευθερία οδηγεί τον Λαό” είναι η εμβληματική εικόνα των γαλλικών δημοκρατικών αξιών», λέει η κ. Μπαρτελεμί, «αλλά το έργο “Η Ελλάδα πάνω στα ερείπια του Μεσολογγίου” είναι εκεί, στην αρχή αυτού του έργου, ως πρόπλασμα της εικονογραφίας της ελευθερίας». Στις αρχές Απριλίου, λοιπόν, ένα έργο τέχνης που γεννήθηκε από τη φαντασία ενός Γάλλου ρομαντικού ζωγράφου για μια συγκλονιστική στιγμή του ελληνικού Αγώνα της Ανεξαρτησίας επιστρέφει –έστω και για λίγο– στον τόπο που το ενέπνευσε. Για τους Ελληνες, είναι ένα δώρο μνήμης και τιμής. Για το Μπορντό, είναι μια πράξη εμπιστοσύνης και συγκίνησης, αφού ο πίνακας είναι στενά συνδεδεμένος με την ίδια την πόλη, μέσω ενός λιγότερο γνωστού στοιχείου της βιογραφίας του.
«Ο πατέρας του Ευγένιου Ντελακρουά υπήρξε νομάρχης της Ζιρόντ και είναι θαμμένος στο Μπορντό, όπως και ο μεγαλύτερος αδελφός του που ήταν στρατιωτικός. Η νομαρχία στεγαζόταν τότε στο κτίριο που σήμερα βρίσκεται το δημαρχείο, μέσα στον κήπο του οποίου φιλοξενείται το μουσείο.
Ο Ντελακρουά πέρασε τα τρία ή τέσσερα πρώτα χρόνια της ζωής του στο Μπορντό. Μπορούμε να φανταστούμε ότι επισκέφθηκε το μουσείο με τους γονείς του και έτρεξε στον κήπο όπου σήμερα στεγαζόμαστε», σημειώνει η διευθύντρια. Ο ίδιος ο ζωγράφος, όταν έμαθε ότι η πόλη αγόρασε τον πίνακα, έστειλε επιστολή ευχαριστίας στον δήμαρχο, εκφράζοντας τη συγκίνησή του που το έργο του θα έμενε σε μια πόλη με την οποία ένιωθε τόσο δεμένος.
Σπάνιο σχέδιο
Το μουσείο διαθέτει επίσης μια σπάνια προπαρασκευαστική μελέτη για τον πίνακα, ένα σχέδιο που αποκτήθηκε πρόσφατα χάρη στους Φίλους του Μουσείου, η οποία όμως θα παραμείνει στο γαλλικό μουσείο. «Τα σχέδια είναι πολύ εύθραυστα, δεν πρέπει να εκτίθενται στο φως για πολύ καιρό», εξηγεί η Σοφί Μπαρτελεμί. «Αυτή τη στιγμή εκτίθεται δίπλα στον πίνακα, αλλά στο τέλος του μήνα θα επιστρέψει στις αποθήκες.
Στο σχέδιο βλέπουμε μια γυναίκα όλη σε κίνηση, με τα μαλλιά ανακατεμένα, πολύ πιο ρομαντική, σχεδόν μανιασμένη, που συστρέφεται και κινείται προς όλες τις κατευθύνσεις. Στον πίνακα, αντίθετα, έχουμε μια μνημειακή, σχεδόν γλυπτική αλληγορία, μια γυναίκα πιο συγκρατημένη, ιερατική, που ενσαρκώνει μια ιδέα, μια αξία. Είναι πολύ ενδιαφέρον να βλέπει κανείς πώς ο Ντελακρουά, όσο προχωρούσε, εξελίσσει την αρχική του σύλληψη».
