Πριν από είκοσι χρόνια ο Αντώνης Πασβάντης ξεκίνησε να πάει μαζί με τους συμμαθητές του από τη Θεσσαλονίκη στην Κωνσταντινούπολη με το τρένο. Οταν το τρένο έφτασε στα σύνορα με τον Εβρο σταμάτησε και δεν πέρασε στην άλλη όχθη. Αλλαξε κατεύθυνση και κινήθηκε παράλληλα με το ποτάμι. Τότε, παρατήρησε για πρώτη φορά τη ζωή στην παραμεθόριο.
«Πριν από τον έλεγχο των διαβατηρίων, με έπιασε η παράξενη αίσθηση πως τα σύνορα χτίζουν μια ιδιαίτερη ψυχολογία, προκαλούν ένα παράξενο συναίσθημα», διηγείται στην «Κ». Αυτή η πρώτη προσλαμβάνουσα εικόνα από την περιοχή τον ώθησε να καταγράψει τον τόπο με τον φακό του.
Αργότερα, φωτογραφικές αποστολές για την εφημερίδα «Εθνος», στην οποία εργαζόταν, τον οδήγησαν ξανά εκεί. «Είχα φωτογραφίσει τον φράχτη, παράνομες προσφυγικές ροές και κάπως έτσι ξεκίνησα να φτιάχνω ένα σώμα δουλειάς, το οποίο μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν μπορούσα να αντιληφθώ αν έχει κάποιο ενδιαφέρον ή κάποια συνέχεια για εμένα», λέει στην «Κ» λίγες μέρες πριν από την έκθεση της δουλειάς του στο Xposure 2026, ένα από τα μεγαλύτερα φεστιβάλ φωτογραφίας στον κόσμο, το οποίο λαμβάνει χώρα στη Σάρτζα των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. «Το 2015 κάνοντας ένα διάλειμμα από το φωτορεπορτάζ αποφάσισα να ξαναταξιδέψω στον Εβρο και να εξερευνήσω με ποιον τρόπο τα σύνορα επηρεάζουν τις ζωές των ανθρώπων».
Τα ταξίδια ήταν αμέτρητα. Ο Εβρος δεν ήταν εύκολος τόπος. «Απομακρυσμένος από το κέντρο, αντιμέτωπος με ρεύματα μετανάστευσης, με φτώχεια, με ανεργία, ο νομός είναι είναι “δύσκολος”, έχει έναν ειδικό χαρακτήρα. Συνήθως οι άνθρωποι στην επαρχία είναι κλειστοί», παρατηρεί ο δημιουργός, ο οποίος γεννήθηκε και ζει στην Καβάλα.
«Ξαφνικά μια μέρα φτάνει σε αυτόν τον απομακρυσμένο τόπο ένας άνθρωπος με μια φωτογραφική μηχανή που πρέπει να εξηγήσει στους κατοίκους τι ακριβώς κάνει», αφηγείται τις δυσκολίες του φωτογραφικού αυτού παζλ. «Είναι ένα μέρος που δεν μπορείς να κάνεις φωτογραφίες αυθόρμητα στον δρόμο, δηλαδή φωτογραφία δρόμου. Πρέπει να βρεις μια μεθοδολογία για να εργαστείς, έναν ρυθμό. Τα μάτια των ανθρώπων πρέπει να σε συνηθίσουν. Το μέρος δεν ήταν καθόλου όπως το περίμενα. Υπήρξαν πολλές φορές που επέστρεψα χωρίς καθόλου εικόνες και σκεφτόμουν αν θα έπρεπε ίσως να τα παρατήσω», διηγείται.
Οφειλα να έρθω σε επαφή με αυτές τις ζωές. Δεν μπορούσα να αποφύγω τη μετωπική συνάντηση μαζί τους, όσα μεταφυσικά ερωτήματα κι αν είχα θέσει. Γιατί μπροστά μου εκτυλίσσονταν δραματικές σκηνές.
Ποικίλα ήταν τα ερωτήματα που απασχολούσαν τον Αντώνη όχι μόνο σαν φωτογράφο αλλά σαν πολίτη. Ποιο είναι το κλίμα που επικρατεί στα σύνορα και τι είδους κοινωνικό, πολιτικό, ανθρώπινο περιβάλλον διαμορφώνεται. Πώς τα σύνορα επιδρούν στην ψυχολογία, στην καθημερινότητα, στον ψυχισμό, στον πολιτισμό και ποιο είναι το αποτύπωμά τους στις ευάλωτες κυρίως πληθυσμιακές ομάδες; «Εκείνη την εποχή ο Εβρος είχε τα δικά του πάθη. Είναι η εποχή που βγαίνει από την οικονομική κρίση, πολλά από τα εργοστάσια κλείνουν. Ο νομός μαστίζεται από μεγάλη ανεργία και όλη η επαρχία είναι λίγο παραμελημένη. Εστιάζω πολύ στη μετανάστευση, δηλαδή στους ανθρώπους που διασχίζουν το ποτάμι. Στα τοπία των προσφυγικών ροών, στον φράχτη, στις βάρκες με τους διακινητές. Μια καταδίωξη της Frontex σε ένα αμάξι με μετανάστες από το Μπαγκλαντές που το οδηγεί ένας διακινητής,» περιγράφει μερικές από τις εικόνες.
Ενα άλλο έντονο στοιχείο που του τράβηξε την προσοχή ήταν η μουσουλμανική κοινότητα. «Φτάνοντας στα σύνορα κατάλαβα ότι είχα να κάνω με την πραγματική ζωή των ανθρώπων», λέει αναφερόμενος σε μια σύνδεση που αναπτύχθηκε με τους ντόπιους. «Οφειλα να έρθω σε επαφή με αυτές τις ζωές. Δεν μπορούσα να αποφύγω τη μετωπική συνάντηση μαζί τους, όσα μεταφυσικά ερωτήματα κι αν είχα θέσει. Γιατί μπροστά μου εκτυλίσσονταν δραματικές σκηνές. Στην αρχή δεν γνώριζα πως υπήρχε μουσουλμανική μειονότητα στην περιοχή. Στην πορεία διαπίστωσα πως αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι σουνίτες, είναι Αλεβίτες, που με τα χρόνια έχει μειωθεί πάρα πολύ ο πληθυσμός τους. Κατοικούν σε περίπου δέκα χωριά στα σύνορα μεταξύ Εβρου και Βουλγαρίας. Εγείρονται παράλληλα και κάποια ερωτήματα για το μέλλον αυτής της κοινότητας», περιγράφει την πολυπλοκότητα του τόπου.
Ιστορίες των άκρων
«Στα σύνορα μια κατάσταση γίνεται πιο ακραία. Ο,τι συμβαίνει στον Εβρο είναι πιο έντονο από το αν συνέβαινε στην Πελοπόννησο ή στην Αθήνα», συνεχίζει ο φωτογράφος, αφηγούμενος μια ιστορία που τον συνοδεύει μέχρι σήμερα. «Ο Μανώλης είναι ένας καφετζής στα Δίκαια. Ενα πρωί, το 2008, κλείνει το καφενείο και κάνει μια βόλτα στο χωριό. Με οδηγεί στο σημείο όπου βρίσκεται το τριεθνές, εκεί όπου συναντιούνται Τουρκία, Βουλγαρία και Ελλάδα. Και μου λέει “κοίτα να δεις, τώρα θα σου δείξω τι κάνω κάθε μέρα από τότε που ήμουν παιδί. Θα το τραβήξεις και μετά θα φύγεις”. Παίρνει μια πέτρα και την πετάει στο ποτάμι. Δεν τον ρώτησα ποτέ τι σημαίνει αυτό».
Ανατρέχοντας στο παρελθόν ο Πασβάντης τονίζει πως δεν είναι ούτε ο πρώτος ούτε ο τελευταίος φωτογράφος που επισκέπτεται τον Εβρο. Εκείνος ήθελε, όπως λέει, να γράψει ένα ποίημα για ένα παρεξηγημένο μέρος, αυτός ήταν ο σκοπός. «Νομίζω ότι τελικά, πέρα από την ιστορία που αποφασίζεις να φωτογραφίσεις, το ζητούμενο στο τέλος είναι η οπτική. Και πώς μπορούμε να μεταδώσουμε αυτό το συναίσθημα, τον αέρα, την οσμή, τη μεταφυσικότητα του τόπου στους άλλους».
*Οι εικόνες του Αντώνη Πασβάντη εκτίθενται στην ομαδική έκθεση του Athens Photo World στο Xposure 2026 στη Σάρτζα των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, 29 Ιανουαρίου-4 Φεβρουαρίου, όπου η Αθήνα είναι τιμώμενη πόλη.
Το βιβλίο «Εβρος – η ζωή στις όχθες» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ποταμός.
