Δεν μπορεί κάποιος εύκολα να περιγράψει την εμπειρία μιας κουβέντας με τον Τζιμ Τζάρμους. Ακόμη και αν σε αυτή συμμετέχει κάποιος άσχετος με τον κινηματογράφο, χωρίς ιδέα του έργου και της σημασίας του, πιθανότατα θα γοητευθεί. Προσηνής και ευγενικός, ώστε να δημιουργήσει άμεσα αίσθημα οικειότητας, ο Αμερικανός κινηματογραφιστής εκπέμπει ταυτόχρονα μια τέτοια αίσθηση coolness με κάθε κύτταρο της ύπαρξής του, που τελικά νιώθεις σχεδόν… αποξενωμένος δίπλα του. Ο ίδιος πάντως δεν έχει κανένα πρόβλημα με την αποξένωση ούτε με την αμηχανία, τις οποίες μάλιστα τοποθετεί στο επίκεντρο της καινούργιας ταινίας του, «Father Mother Sister Brother», που κυκλοφορεί εδώ και λίγες ημέρες στις ελληνικές αίθουσες.
«Πιστεύω ότι αποκαλύπτονται πολλά μέσω της αμηχανίας, των σιωπών, των παύσεων. Συχνά λένε για τις ταινίες μου ότι “δεν συμβαίνει τίποτα” με όλες αυτές τις παύσεις κτλ. Οπως στη μουσική, οι παύσεις είναι οι νότες που δεν παίζονται και που κάνουν εκείνες που παίζονται να έχουν νόημα. Ειδικά όταν είσαι με την οικογένειά σου. Δεν ξέρω για εσάς, αλλά εγώ όταν γύριζα στο σπίτι για να δω τους δικούς μου, χρειαζόμουν πού και πού ένα τάιμ άουτ. Αυτή δεν είναι απαισιόδοξη σκέψη· απλώς πιστεύω ότι σχεδόν όλοι είμαστε προβληματικοί και τα κάνουμε θάλασσα στα οικογενειακά μας. Γενικά είναι περίπλοκο να είσαι άνθρωπος, όπως και το να έχεις οικογένεια», μας είπε ο Τζάρμους, τον οποίο συναντήσαμε στο τελευταίο Φεστιβάλ Βενετίας. Εκεί ο ίδιος κέρδισε τον Χρυσό Λέοντα χάρη σε ένα σπονδυλωτό φιλμ, το οποίο εξερευνά τις περίπλοκες σχέσεις και τα παράδοξα των οικογενειών.
«Δεν είναι αυτοβιογραφική η ταινία, βασικά δεν ξέρω ακριβώς γιατί έγραψα αυτό το σενάριο. Εντάξει· υπάρχουν κάποιες συμπτώσεις, π.χ. στην τρίτη ιστορία με τα δίδυμα – η μητέρα μου με τον αδελφό της ήταν δίδυμοι και είχαν μια τέτοια τηλεπαθητική σχέση, αλλά έως εκεί. Συνήθως κουβαλάω τις ιδέες για χρόνια και μετά γράφω το σενάριο πολύ γρήγορα. Βασικά γράφω για ηθοποιούς. Είχα στο μυαλό μου τον Ανταμ (σ.σ. Ντράιβερ) και τον Τομ (σ.σ. Γουέιτς) και μετά σκέφτηκα ότι η Μάγιμ (σ.σ. Μπιάλικ) θα ήταν ιδανική για να υποδυθεί την αδελφή του Ανταμ», μου εξηγεί ο Τζάρμους σχετικά με την αφετηρία της ταινίας του και την πρώτη από τις τρεις ιστορίες που τη συναποτελούν.
Στο φιλμ εμφανίζονται και άλλοι σπουδαίοι ηθοποιοί, όπως η Κέιτ Μπλάνσετ, η Σαρλότ Ράμπλινγκ και η Βίκι Κριπς, ενώ εξαιρετικοί είναι και οι λιγότερο γνωστοί Ιντια Μουρ και Λούκα Σάμπατ. «Οι ηθοποιοί ξέρουν ότι τους εκτιμώ και ότι είμαι πολύ συνεργάσιμος, οπότε δεν φοβόμουν να προσεγγίσω οποιονδήποτε στη διάρκεια της καριέρας μου. Μοναδική εξαίρεση ήταν ο Ρόμπερτ Μίτσαμ, τον οποίο πραγματικά έτρεμα πριν συνεργαστούμε. Θυμάμαι ότι γυρίζαμε τον “Νεκρό” κι εγώ σκεφτόμουν: “Αυτός είναι ο αναθεματισμένος Ρόμπερτ Μίτσαμ κι εσύ τον σκηνοθετείς”. Στην πραγματικότητα ήταν πολύ γενναιόδωρος, με αυτοσαρκαστικό, στεγνό χιούμορ. Τον ρωτούσες για παράδειγμα το πρωί “Πώς είστε σήμερα, κύριε Μίτσαμ;” και απαντούσε: “Χειρότερα”. Ηταν απίθανος».
Καθώς μιλάει, ο Τζάρμους σού δίνει την εντύπωση ότι μπορεί να αφηγείται παρόμοιες ιστορίες για πάντα. Είναι θρυλικά άλλωστε διάφορα περιστατικά με πρωταγωνιστές τον ίδιο και τον καλό του φίλο Τομ Γουέιτς, οποίος ερμηνεύει τον πατέρα στο πρώτο επεισόδιο της ταινίας. «Με πήρε χθες το βράδυ γιατί διάβασε τις κριτικές μετά την πρεμιέρα (σ.σ. στη Βενετία) και μου είπε: “Λοιπόν, μάλλον δεν είναι χάλια”. Ο Τομ είναι ένας από τους αγαπημένους μου ανθρώπους, είναι σαν αδελφός μου. Οχι μόνον ως συνεργάτης· είχαμε μερικές πραγματικά αλλόκοτες εμπειρίες μαζί…».
«Τα κάνουμε θάλασσα στα οικογενειακά μας. Γενικά είναι περίπλοκο να είσαι άνθρωπος, όπως και το να έχεις οικογένεια».
Επιστρέφοντας πίσω στον ρυθμό των ταινιών του –και της τωρινής– τον ρωτάμε από πού προέρχεται η συγκεκριμένη κινηματογραφική αντίληψη. «Μεγάλωσα στο Ακρον του Οχάιο. Εκεί μέχρι κάποια ηλικία έβλεπα μόνο ταινίες με… τέρατα· μέχρι που σε κάποιες διακοπές μας στη Φλόριντα, η μητέρα μου με πήγε σε ντράιβ ιν να δω το “Thunder Road” με τον Ρόμπερτ Μίτσαμ – έτσι εξηγούνται όλα», λέει γελώντας ο Τζάρμους και συνεχίζει: «Θυμάμαι ότι εντυπωσιάστηκα με τα πράγματα που μπορεί να κάνει το σινεμά. Αργότερα, στα 20, όταν ήμουν στο Columbia, πήγα στο Παρίσι για ένα πρόγραμμα σπουδών. Εκεί ανακάλυψα τη Cinematheque (σ.σ. Ταινιοθήκη) και το ενδιαφέρον μου εξερράγη. Γύρισα με κενά στα μαθήματα γιατί πρακτικά ζούσα μέσα στη Cinematheque. Ανακάλυψα τον Καρλ Ντράγερ, τον Μπρεσόν, τον Οζου, διαφορετικούς ρυθμούς από το Χόλιγουντ και τα αμερικανικά φιλμ. Συνειδητοποίησα ότι οι ταινίες είναι όπως η μουσική: άλλες φορές ήσυχες και άλλες δυναμικές».
Η αγάπη του για το Παρίσι είναι εξάλλου φανερή στο τρίτο επεισόδιο του φιλμ, το οποίο είναι γυρισμένο στη γαλλική πρωτεύουσα, αν και όχι στην καρτποσταλική εκδοχή της. «Μετά τη Νέα Υόρκη, το Παρίσι είναι ένα πολύ σημαντικό μέρος για εμένα. Αυτό τον καιρό προσπαθώ να πάρω καλλιτεχνική βίζα για τη Γαλλία. Με όσα γίνονται στην Αμερική ποιος ξέρει τι θα συμβεί παρακάτω και αν θα χρειαστεί να την “κοπανίσουμε” από εκεί», σημειώνει ο Τζάρμους με τον χαρακτηριστικό, μεταξύ αστείου και σοβαρού, τρόπο του, ενώ αποκαλύπτει ότι η επόμενη ταινία του θα γυριστεί επίσης στη Γαλλία.
Ενα άλλο στοιχείο του «Father Mother Sister Brother» –και όχι μόνο– είναι τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα: μερικοί νεαροί σκέιτερ που διασχίζουν τον δρόμο, ο θρυλικός «θείος Μπομπ», ένα ρολόι Rolex, που μπορεί να είναι αυθεντικό ή απομίμηση. «Θα σας πω από πού προήλθε η ιστορία με το Rolex. Εχω έναν πολύ καλό φίλο, ο οποίος ζούσε και εμπορευόταν σε μια χώρα της κεντρικής Αφρικής. Στη Νέα Υόρκη, μπορείς να πας στην οδό Κανάλ και να αγοράσεις “μαϊμού” Rolex αρκετά φθηνά. Οπότε κάθε φορά, προτού γυρίσει στην Αφρική, περνούσε κι έπαιρνε μερικά για να μπορεί να “λαδώνει” όποιους αξιωματούχους χρειαζόταν», εξηγεί γελώντας ο Τζάρμους και μας δείχνει το δικό του ρολόι (σίγουρα όχι Rolex), το οποίο, όπως λέει, αγόρασε για 35 δολάρια σε κάποια υπαίθρια αγορά πριν από 15 χρόνια.
Οσο για το αν επιστρέφει στις ταινίες του έπειτα από χρόνια, είναι απόλυτος: «Εχω έναν κανόνα: Βλέπω την ταινία μία φορά σε κάποιο φεστιβάλ και ύστερα ακόμη μία σε ένα σινεμά που οι άνθρωποι πλήρωσαν για να τη δουν, χωρίς να ξέρουν ότι είμαι εκεί. Αυτό το κάνω γιατί όταν δείχνεις την ταινία σου π.χ. στις Κάννες νιώθεις ότι τη δείχνεις σε 2.000 κομμωτές της L’ Oreal – δεν είναι τόσο πραγματικό. Μετά όμως τέλος, δεν τις ξαναβλέπω ποτέ».
Επιστρέφοντας στη σημερινή κατάσταση στις ΗΠΑ, του ζητάμε να πει περισσότερα για τον ολοφάνερο διχασμό που επικρατεί αυτή τη στιγμή στη χώρα του. «Περισσότερο ανησυχητικό είναι το πόσο γρήγορα έχουν αναπτυχθεί η κλεπτοκρατία και ο αυταρχισμός. Το πρότυπο είναι αυτό του Πούτιν, όμως η αμερικανική Δεξιά το έχει υιοθετήσει πλήρως. Προφανώς είμαι Αμερικανός. Οσο Αμερικανοί ήταν ο Τζέιμς Μπράουν, ο Γουόλτ Γουίτμαν και η Εμιλι Ντίκινσον. Παρ’ όλα αυτά, δεν θα έδινα τη ζωή μου για να υπερασπιστώ την Αμερική, μια χώρα στην οποία πολλά από εκείνα που συνθέτουν τη δημοκρατία, φαίνεται να μην ισχύουν πια. Συνηθίζω να λέω ότι πλέον βρισκόμαστε στον κόσμο του Τζο Πέσι…».
