Ακολούθησε την Ιατρική γιατί ήθελε να μελετήσει τις λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού. Ομως, το μοναδικό χρονικό διάστημα που άσκησε πρακτικά το επάγγελμα του γιατρού ήταν τα δύο χρόνια του στρατού. Ο Ηλίας Κούβελας αφιέρωσε την καριέρα και τη ζωή του στη μελέτη και στην έρευνα της νευροεπιστήμης, όντας ένα από τα ιδρυτικά μέλη της Αμερικανικής Εταιρείας Νευροεπιστήμης. Η νέα αυτή επιστήμη συνδέει και εμπεριέχει μεγάλο φάσμα επιστημών, από την ψυχολογία και την ψυχιατρική έως τη μοριακή βιολογία και μέσα σε λίγες δεκαετίες έχει τροφοδοτήσει με εκπληκτικές ανακαλύψεις τις γνώσεις μας για το τι είναι ο άνθρωπος και πώς συνδέεται αυτό που περιγραφικά και συχνά αόριστα συνηθίζουμε να ονομάζουμε «ψυχή», με τη βιολογία.
Από το Χάρβαρντ
Μετά την Ιατρική Σχολή Αθηνών συνέχισε την έρευνά του στη νευροεπιστήμη στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, στο San Francisco Medical Center του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας, στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, στην Ιατρική Σχολή της Νέας Υόρκης. Μερικές μόνο από τις στάσεις του πριν επιστρέψει στην Ελλάδα, όπου το 1978, μετά την εκλογή του από διεθνές εκλεκτορικό σώμα, ανέλαβε τη θέση του καθηγητή Φυσιολογίας στη νεοσύστατη Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών. Αγάπησε τη διδασκαλία όσο και την έρευνα, γι’ αυτό από το 2005, ως ομότιμος καθηγητής πλέον, διατήρησε πολύ ενεργό ρόλο και στις δύο αυτές λειτουργίες. Το πιο πρόσφατο ερευνητικό του σύγγραμμα το δημοσίευσε το 2021, ενώ τον Οκτώβριο του 2025 η Ελληνική Εταιρεία Γνωσιακής Επιστήμης τον τίμησε με εκδήλωση αφιερωμένη στο επιστημονικό του έργο. Αποτέλεσμα της εργασίας χρόνων αποτελεί το βιβλίο του «Ιχνηλατώντας τα μονοπάτια του εγκεφάλου και του νου».
Πώς διαμορφώνεται ο εγκέφαλος του κάθε ανθρώπου, τι είναι αυτό που καθορίζει την ανθρώπινη συμπεριφορά, πώς επικοινωνούμε με τους άλλους και τι είναι η μεταγνωστική σκέψη την οποία έχει ο ανθρώπινος εγκέφαλος, ήταν μερικά μόνο από τα θέματα που αναφέρονται στο βιβλίο και συζητήσαμε στη συνάντησή μας.
Ο Ηλίας Κούβελας, εκτός από χαρτιά και σημειώσεις, έχει φέρει μαζί του και την καλή του διάθεση. Πρώτη φορά έχω συναντήσει έναν τόσο «ανάλαφρο» άνθρωπο σε αυτή την ηλικία.
Στο μυαλό μου συνωστίζονται ερωτήματα, αλλά εκείνος σαν καλός δάσκαλος αναλαμβάνει να ξεκινήσει τη συζήτηση. «Ο εγκέφαλος είναι το πιο περίπλοκο σύστημα που υπάρχει στη φύση. Είναι η μηχανή που παράγει τις νοητικές λειτουργίες. Και είναι “προϊόν της εξέλιξης”», περιγράφει. Εξέλιξης στη διάρκεια των αιώνων, έτσι ώστε να διευκολυνθεί η προσαρμογή του ατόμου και να εξασφαλιστεί η επιβίωσή του. «Ο εγκέφαλος του καθενός μας είναι προϊόν των γονιδίων μας και των εμπειριών μας. Οι εμπειρίες μπορούν να επηρεάσουν τις λειτουργίες, αλλά και τη δομή του εγκεφάλου. Επομένως, κάθε εγκέφαλος είναι διαφορετικός από τους υπόλοιπους», εξηγεί.
Πλαστικότητα, είναι η δυνατότητα του εγκεφάλου να αντιδρά σε εξωτερικά και εσωτερικά ερεθίσματα, με τη δημιουργία ακόμη και νέων συνάψεων ή ακόμη και τη μεταβολή της ανατομίας του αλλά, όπως μου εξηγεί ο κ. Κούβελας, υπάρχουν εγκεφαλικά συστήματα που χάνουν την πλαστικότητά τους όταν ολοκληρωθεί η ανάπτυξη του εγκεφάλου, όπως το οπτικό, και άλλα που τη διατηρούν σε όλη τους τη ζωή, όπως το αισθητηριακό. «Στους ανθρώπους που παίζουν βιολί η περιοχή του εγκεφάλου που αντιστοιχεί στο δάχτυλο που χρησιμοποιούν γίνεται μεγαλύτερη», περιγράφει.
«Η συμπεριφορά ενός ανθρώπου εξαρτάται από τη δομή του εγκεφάλου του. Και αυτή με τη σειρά της ορίζεται από τα γονίδια και τις εμπειρίες», συνοψίζει.
Ο εγκέφαλος του καθενός μας είναι προϊόν των γονιδίων μας και των εμπειριών μας. Οι εμπειρίες μπορούν να επη- ρεάσουν τις λειτουργίες, αλλά και τη δομή του εγκεφάλου. Επομένως, κάθε εγκέφαλος είναι διαφορετικός από τους υπόλοιπους.
Οι εμπειρίες μας, λοιπόν, μας διαμορφώνουν αλλά τα γονίδια, από την άλλη, είναι εκεί και έχουν ήδη χαράξει το μονοπάτι; «Η βιολογία είναι σήμερα περισσότερο περίπλοκη από ποτέ, με την επιγενετική να θέτει νέες παραμέτρους. Η επιγενετική είναι η βιολογία του 21ου αιώνα. Δεν μελετάει τη δομή του γονιδιώματος αλλά τον ρυθμό έκφρασης διαφόρων γονιδίων. Εχει αποδειχθεί ότι οι εμπειρίες κατά τα πρώιμα στάδια της ζωής, συμπεριλαμβανομένης και της εμβρυϊκής περιόδου του ατόμου, είναι δυνατόν να τροποποιήσουν τον ρυθμό έκφρασης των γονιδίων (πόσο έντονα λειτουργεί ένα γονίδιο μέσα στο κύτταρο και κατά συνέπεια τι αποτελέσματα παράγει). Αν πρόκειται για γονίδια που σχετίζονται με τη συμπεριφορά, οι τροποποιήσεις που γίνονται επηρεάζουν τη συμπεριφορά και στην ενήλικη ζωή», εξηγεί ο κ. Κούβελας.
Το τραύμα κληροδοτείται
Μέσω αυτής της διαδικασίας εξηγείται βιολογικά και το ότι οι γονείς μπορούν να κληροδοτήσουν στα παιδιά τους και επίκτητα χαρακτηριστικά, όπως το μετατραυματικό στρες. «Η Ραχήλ Γιεχούντα, νευροεπιστήμονας και ψυχίατρος στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, μελέτησε τους απογόνους γονέων που επιβίωσαν στο Ολοκαύτωμα και οι οποίοι έπασχαν από μετατραυματικό στρες. Απέδειξε ότι οι απόγονοι από μητέρες που έπασχαν από μετατραυματικό στρες είχαν αυξημένη πιθανότητα να αναπτύξουν την ίδια διαταραχή», σημειώνει. Κάθε φορά που χρησιμοποιεί ως παράδειγμα μια μελέτη, δεν παραλείπει να αναφέρει τον επιστήμονα, το εργαστήριο και τη χρονολογία. Θαυμάζω τη μνήμη του, αλλά εκείνος παρακάμπτει το σχόλιο και συνεχίζει.
«Η ανάπτυξη του εμβρύου επηρεάζεται από το στρες της μάνας. Αυτό ανοίγει νέους δρόμους και για την κατανόηση των ψυχικών νοσημάτων και δείχνει τη σύνδεση μεταξύ βιολογίας και ψυχιατρικής. Οχι μόνο τα γονίδια, αλλά και ο ρυθμός έκφρασής τους μπορεί να μεταφερθεί από γενιά σε γενιά».
Εχοντας τελειώσει το λιτό γεύμα μας, τον βλέπω να συμβουλεύεται τις σημειώσεις του. «Δεν θέλω να ξοδεύω τον χρόνο σας. Να μην πλατειάζω», δικαιολογείται χαμογελώντας. Πρόκειται για ένα μεταγνωστικό σχόλιο, επισημαίνω.
Γελάει με την καρδιά του. «Ας πούμε, λοιπόν, τι είναι η μεταγνώση. Είναι η ικανότητα των ανθρώπων να στοχάζονται πάνω στις δικές τους νοητικές λειτουργίες, συμπεριλαμβανομένων των επιθυμιών και των συναισθημάτων και να προβαίνουν στις αντίστοιχες αυτορρυθμίσεις. Μεταγνώση είναι επίσης η ικανότητα κατανόησης των νοητικών και συναισθηματικών καταστάσεων των άλλων και στοχασμού πάνω σ’ αυτές. Ο άνθρωπος χρησιμοποιεί τη μεταγνωστική σκέψη για να αναλύσει, να κρίνει και να συναγάγει συμπεράσματα για τη συμπεριφορά του άλλου». Με αυτόν τον τρόπο οι άνθρωποι καταφέρνουν να δημιουργούν σχέσεις και κοινωνικά σύνολα, κάτι που διαφοροποιεί τον τρόπο που σκεφτόμαστε από τα επιτεύγματα της τεχνητής νοημοσύνης.
Το βιβλίο του εκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2024. Τι ήταν αυτό που τον ώθησε στη συγγραφή του; «Ποια είναι η σχέση του ανθρώπινου νου με το υπόλοιπο σύμπαν;». Αυτό είναι το βασικό ερώτημα με το οποίο ξεκίνησε η περιπλάνησή του, μου εξηγεί. Πώς κάτι άυλο, όπως η σκέψη, μπορεί να οδηγήσει σε κάτι τόσο πραγματικό όπως η επιστήμη και τα άλλα ανθρώπινα επιτεύγματα; «Οι νοητικές λειτουργίες είναι κομμάτια του φυσικού σύμπαντος και μπορούν να μελετηθούν και να αναλυθούν με εργαλείο τον ορθό λόγο», απαντάει. Η αναφορά του ορθού λόγου σε μια εποχή παραλογισμού «δεν ήταν καθόλου τυχαία», υπογραμμίζει. «Ο ανορθολογισμός που έχει επικρατήσει είναι εξαιρετικά επικίνδυνος και όχι μόνο σε πολιτικό ή σε κοινωνικό επίπεδο, αλλά και σε σχέση με την επιβίωσή μας. Οι περικοπές των εμβολίων μπορεί να οδηγήσουν στον θάνατο εκατομμύρια ανθρώπους». Είναι η μόνη φορά κατά τη διάρκεια της συζήτησής μας που διακρίνω μια σοβαρή ανησυχία στην έκφρασή του. Ακριβώς τη στιγμή που ζούμε τον θρίαμβο της επιστήμης σε πολλούς τομείς και κυρίως σε αυτόν της υγείας, γυρίζουμε την πλάτη στα ίδια τα επιτεύγματά μας.
Η επιστήμη μάς προσφέρει πολλές απαντήσεις, αλλά «δεν μπορεί να λύσει το έσχατο μυστήριο της φύσης, αφού σε τελική ανάλυση εμείς οι ίδιοι είμαστε μέρος του μυστηρίου που προσπαθούμε να λύσουμε». Τη φράση του Μαξ Πλανκ, που χρησιμοποιεί στο βιβλίο του, δανείζεται ο κ. Κούβελας για να κλείσει τη συζήτησή μας, αφήνοντας ανοιχτή την πόρτα για περαιτέρω έρευνα αλλά και στοχασμό.
Σε όλους τους πολέμους
Ο Ηλίας Κούβελας διηγείται ότι τα παιδικά του χρόνια είναι άρρηκτα δεμένα με την εικόνα του πατέρα του, που ήταν «παρών», χωρίς όμως να ζει μαζί τους για μεγάλα χρονικά διαστήματα λόγω πολέμων. «Ηταν φοιτητής Νομικής όταν τον επιστράτευσαν για τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο. Πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους, στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη Μικρασιατική Εκστρατεία, στη μάχη στον Σαγγάριο και έμεινε αιχμάλωτος των Τούρκων για δύο χρόνια. Οταν τον ανακάλυψε ο Ερυθρός Σταυρός και γύρισε στην Ελλάδα το 1924, του είχαν κάνει μνημόσυνο. Βρέθηκε στο μέτωπο στην Αλβανία. «Εχω μια κάρτα που έστειλε στη μάνα μου από την Κορυτσά. Μετά πολέμησε στο Ρούπελ. Οταν ήρθαμε στην Αθήνα τον Φλεβάρη του ’45 να τον βρούμε με τη μάνα μου και την αδελφή μου, όλα τα σπίτια ήταν γεμάτα σφαίρες. Αποστρατεύτηκε το 1946. Δεν τον άκουσα ποτέ να δυσανασχετεί ή να μεμψιμοιρεί».
Η συνάντηση
Βρεθήκαμε στο Μύρτιλλο, καφενείο στο οποίο εργάζονται άτομα με αναπηρία. Στεγάζεται στο πάρκο ΚΑΠΑΨ σε κτίριο όπου από το 1959 και για πολλά χρόνια λειτουργούσε εκπαιδευτικό κέντρο για αναπήρους του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου με χρηματοδότηση της Νορβηγίας. Στον χώρο βρίσκονται ακόμη οι μηχανές που χρησιμοποιούνταν από τους εκπαιδευόμενους ξυλουργούς, υποδηματοποιούς, ράφτες, ωρολογοποιούς και μηχανουργούς. Ο χώρος ήταν ιδανικός για τη συζήτησή μας. Είχε ησυχία και το κλίμα ήταν «σπιτικό», σου δημιουργούσε μια αίσθηση φροντίδας και οικειότητας. Ο κ. Κούβελας επέλεξε μια μαραθόπιτα και ήπιε αναψυκτικό και εγώ μια ομελέτα. Μοιραστήκαμε μια πράσινη σαλάτα. Για να προλάβουμε να ολοκληρώσουμε τη συζήτησή μας ήπιαμε και καφέ.
Ο λογαριασμός ήταν 22 ευρώ.
