Πριν από δέκα χρόνια η «Κ» είχε φιλοξενήσει ξανά την Ιντιθ Χολ σε γεύμα. Μεσούσης της οικονομικής κρίσης, είχε έρθει στην Ελλάδα να γυρίσει ένα ντοκιμαντέρ για τα Γλυπτά του Παρθενώνα και να παρουσιάσει το βιβλίο της «Οι Αρχαίοι Ελληνες». Τότε το Brexit επικρέματο ως απειλή, ενώ το μεταναστευτικό και η εθνική ταλαιπωρία της χώρας μας ήταν τα θέματα που είχαν μονοπωλήσει τη συζήτηση. Αυτή τη φορά, στο φιλόξενο καφέ του Μουσείου Μπενάκη στο Κολωνάκι, η κουβέντα μας επικεντρώθηκε στο προτελευταίο συγγραφικό πόνημα της κλασικίστριας που διδάσκει αρχαία Ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Ντάραμ.
Ενα βιβλίο πράγματι συνταρακτικό, που κέρδισε το International Hellenic Prize για το 2025 και η απονομή του επάθλου την έφερε στην Αθήνα για την τελετή. Συγκεκριμένα, το «Αντιμετωπίζοντας τις Ερινύες» (Yale University Press) εξηγεί πώς οι μεγάλοι τραγικοί ποιητές φιλόσοφοι και στοχαστές της αρχαιότητας της έδωσαν τη δύναμη και το κουράγιο να πραγματοποιήσει ένα αυτοβιογραφικό ταξίδι στη δική της οικογένεια, που θα μπορούσε να μοιάζει με εκείνες της αρχαίας τραγωδίας. Εναν σύγχρονο οίκο των Ατρειδών, όπου η κατάρα περνούσε από γενιά σε γενιά. Η Χολ έκανε με γενναιότητα έναν ανάπλου που την οδήγησε στην αυτοκτονία του προπάππου της γιαγιάς της και ενός εξαδέλφου της, έχοντας πρώτα καταφέρει να διώξει και τους δικούς της κληρονομικούς αυτοκτονικούς ιδεασμούς. Και για να ολοκληρώσει αυτήν την προγονική οδύσσεια, ανέτρεξε σε κείμενα γραμμένα χιλιάδες χρόνια πριν.
Εν αρχή ην ο λόγος
Πώς ανακάλυψε την Αρχαία Ελλάδα, τη ρωτώ, την ώρα που ζήτησε ένα ποτήρι λευκό κρασί με το φαγητό μας. «Ο πατέρας μου ήταν ιερέας της Προτεσταντικής Εκκλησίας και βέβαια ήξερε να διαβάζει το ευαγγέλιο στη γλώσσα που ήταν γραμμένο. Και εκείνος μου έμαθε κάποια πράγματα. Εν αρχή ην ο λόγος. Ομως εγώ στα 13 μου έχασα εντελώς την πίστη μου στον Θεό. Την ώρα που οι συνομήλικές μου ασχολούνταν με τις μάσκαρες, εμένα με απασχολούσε τι είναι ηθικά καλό. Αν δεν υπήρχε μια θεϊκή δύναμη να σε τιμωρήσει ή που θα σε βοηθούσε να γίνεις καλύτερος ή ευτυχέστερος, τότε ποιος;
Χωρίς τη γνώση του παρελθόντος δεν μπορείς να κατανοήσεις και να κρίνεις τίποτε από αυτά που σου λέει με άνεση η τεχνητή νοημοσύνη.
Η απάντηση ήρθε στο πανεπιστήμιο, όταν ανακάλυψα τον Αριστοτέλη, ο οποίος έλεγε ότι οφείλουμε να βελτιωνόμαστε διαρκώς. Και ότι αν γίνουμε μια καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας, τότε ενδέχεται και να ευτυχήσουμε. Μου άρεσε διότι δεν ήταν εγχειρίδιο οδηγιών, δεν σου έδινε τις απαντήσεις, αλλά τις ερωτήσεις. Τελικά αυτό μου ταίριαξε και σήμερα νομίζω ότι –με αυτά τα χαρτιά που μου μοίρασε η τράπουλα της μοίρας στη γέννα μου– είμαι όσο πιο ευτυχισμένη γίνεται».
Τα χαρτιά που μοίρασε το πεπρωμένο στη Χολ όντως οδηγούσαν σε μια δύσκολη παρτίδα με τη ζωή – μπορούσαν να την έχουν «καμένη» από χέρι. «Η οικογένεια της μητέρας μου, Σκωτσέζοι αριστοκράτες και αξιωματούχοι, ήταν καθημαγμένοι από συνεχείς αυτοκτονίες. Η ίδια η μάνα μου όταν πέθανε σε μεγάλη ηλικία από φυσικά αίτια, πήρε μαζί όλα της τα μυστικά, μια και δεν μας είχε μιλήσει για τα γεγονότα αυτά. Σε όλη μου τη ζωή τη θυμόμουν να κλαίει. Ούτε ήθελε καθόλου να συζητάει για τη δική της μάνα, της οποίας το όνομα είχα πάρει και έλεγαν ότι της έμοιαζα, ούτε για τον παππού της, και οι δυο τους αυτόχειρες.
Μετά τον θάνατο της μητέρας μας η αδελφή μου μετακόμισε στο πατρικό μας και καθώς δεν την ενδιέφερε καθόλου το παρελθόν, μου έστειλε μια κούτα με φωτογραφίες, τεκμήρια και έγγραφα. Και με τον σύζυγό μου, ο οποίος είναι συνταξιούχος ερευνητής δημοσιογράφος, καταφέραμε να φτιάξουμε ολόκληρη τη γενεαλογία», τόνισε, εξηγώντας ότι ήταν περίπου σαν ρεπορτάζ αλλά με επίκεντρο την οικογενειακή ιστορία που οδηγούσε σε δυσάρεστα μονοπάτια. «Ετσι η αναδρομή στις ρίζες μπλέχτηκε με ό,τι χρήσιμο είχα μάθει από τους τραγωδούς για όσους επιλέγουν να δώσουν τέλος στη ζωή τους, αλλά και όσους συντετριμμένους αφήνουν πίσω τους».
Σκωτία – Ελλάδα
Μέσα στο βιβλίο της η Χολ κάνει ένα οδοιπορικό στη Σκωτία αλλά χρησιμοποιεί συνεχώς παραδείγματα από την αρχαία ελληνική γραμματεία, τη μυθολογία και τις αρχαίες πηγές. Ο Αισχύλος, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Κάτων, εμφανίζονται πλάι στους συγγενείς και τους προγόνους της. «Από μικρή αισθανόμουν έλξη για την τραγωδία και αυτή η έρευνα με έκανε να καταλάβω ακριβώς ποιοι ήταν οι λόγοι. Μέσα από τη γνώση του αρχαίου παρελθόντος μπόρεσα να συγχωρήσω τη μητέρα μου, την οποία μισούσα, διότι κατάλαβα εκ των υστέρων ότι κατάφερε να αντιμετωπίσει τις Ερινύες της. Δεν ακολούθησε την οικογενειακή κατάρα και δεν την πέρασε σε εμάς, τα τέσσερα παιδιά της. Το σημαντικό με τις αρχαίες τραγωδίες πάντως –όπου συχνά βλέπουμε ήρωες να δίνουν τέλος στη ζωή τους ή να μιλούν στη σκηνή για τις προθέσεις τους αυτές– είναι ότι οι τραγικοί δεν τους κατακρίνουν. Στον “Αίαντα” ο Σοφοκλής φωτίζει πώς ένας υπερήφανος ήρωας με πληγωμένη την τιμή του, συναισθανόμενος την ντροπή, αυτοκτονεί. Στον “Φιλοκτήτη” δείχνει πώς ενώ κάποιος είναι κοντά στον θάνατο, η μοίρα του μπορεί να αλλάξει με την εμφάνιση του από μηχανής θεού. Στην “Αλκηστη” και τον “Ιππόλυτο” ο Ευριπίδης δίνει φωνή σε όσους θρηνούν κάποιον δικό τους που αυτοκτόνησε», λέει η Χολ.
«Ενώ πολλοί θρησκευόμενοι βρίσκουν σε βιβλικά και ευαγγελικά κείμενα εδάφια που μπορούν να θεραπεύσουν άτομα με ιδεασμούς, οι αρχαίοι Ελληνες εστιάζουν στον άνθρωπο περισσότερο και όχι στο θείο, ούτε έχουν τιμωρητική στάση έναντι των αυτοχείρων. Η Αντιγόνη λ.χ. επιλέγει τον θάνατο της ως μια απόδειξη ότι πίστευε στην ηθική. Ο Σωκράτης ήπιε το κώνειο για να σεβαστεί την αλήθεια και κυρίως τους νόμους», συνεχίζει. Η ίδια δηλώνει ότι η παρέα με τους κλασικούς της έσωσε τη ζωή, της προσέφερε παρηγοριά τις πιο δύσκολες ώρες της νιότης της, που αισθανόταν ένα τεράστιο βάρος το οποίο θα μπορούσε να την οδηγήσει στο απονενοημένο. Στα 67 της χρόνια η Χολ, έστω μιλώντας για τέτοια ζητήματα που πάντα ενέχουν τη θλίψη, εκπέμπει δύναμη αλλά και έναν αέρα νεανικότητας. Οταν της το επισημαίνω, γελάει βραχνά και απαντάει με βρετανικό φλέγμα: «Πίνω πού και πού. Το αλκοόλ δρα ως συντηρητικό. Ατμίζω κιόλας».
Ο καθρέφτης
Σήμερα τι γίνεται; Μπορεί η κλασική παιδεία να μας προικίσει με τα εφόδια εκείνα όταν οι άνθρωποι αναζητούν όλες τις απαντήσεις στην τεχνητή νοημοσύνη ή και στα κοινά αντικαταθλιπτικά; «Θα σας απαντήσω με κάτι που λέω και στους φοιτητές μου», λέει. «Φανταστείτε ότι οδηγείτε ένα αυτοκίνητο σε ένα άγνωστο τοπίο. Κανείς δεν ξέρει πού θα βρίσκεται η επόμενη στροφή. Σίγουρα έχετε το βλέμμα σας κολλημένο στον δρόμο. Ομως πρέπει να κοιτάζετε και τον καθρέφτη για να καταλάβετε πού είσαστε και πού πηγαίνετε, να μπορέσετε να προσανατολιστείτε, διαφορετικά θα τρακάρετε.
Χωρίς τη γνώση του παρελθόντος δεν μπορείς να κατανοήσεις και να κρίνεις τίποτε από αυτά που σου λέει με άνεση η τεχνητή νοημοσύνη, τι γίνεται με την περιβαλλοντική καταστροφή και την απειλή κατά της δημοκρατίας για παράδειγμα. Οι νέοι σήμερα ζουν στην εποχή της ψηφιακής μετάβασης. Στο ίδιο μεταίχμιο είχαν βρεθεί και οι άνθρωποι όταν περάσαμε στην εποχή της τυπογραφίας. Δε γίνεται όμως να μη γνωρίζεις τίποτε για την περίοδο όπου όλα εφευρέθηκαν από την ακμή των Μυκηναίων μέχρι και τον χριστιανισμό. Γιατί όλα τα σπουδαία πράγματα έχουν ελληνικά ονόματα; Λέμε θέατρο, βιογραφία, φιλοσοφία, δημοκρατία, ζωολογία. Ολα έχουν τη ρίζα τους στην αρχαία Ελλάδα».
Aλλο ένα σπουδαίο κεφάλαιο στην προσέγγιση της Χολ στους αρχαίους είναι τα μαθήματα που κάνει σε φυλακισμένους στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου οργανώνει διαλέξεις για τις αρχαίες ελληνικές κοινωνίες σε σχέση με τις σημερινές. Η αποδοχή του εθελοντικού κοινωφελούς έργου της είναι τεράστια και θεωρείται πρωτοποριακή στην Αγγλία και στην Ευρώπη.
Οχι μόνο για τις ελίτ
Το τελευταίο της βιβλίο είναι επικεντρωμένο στη διδασκαλία της Ιστορίας και των κλασικών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στη Bρετανία: «Το 93% των εφήβων μας είναι σε δημόσια σχολεία όπου δεν τους προσφέρεται η επιλογή της εκμάθησης, σε αντίθεση με την ιδιωτική εκπαίδευση. Συνεπώς, το να γνωρίζεις την αρχαία γραμματεία έγινε και πάλι υπόθεση των ελίτ, όπως ήταν στο παρελθόν. Eδώ και πολλά χρόνια έχω κάνει μια εκστρατεία ώστε περισσότεροι μαθητές να έχουν πρόσβαση στη γνώση αυτή, αλλά έχω δει ότι οι αντιδράσεις προέρχονται και από τον πανεπιστημιακό χώρο, από το Κέμπριτζ ή την Οξφόρδη, όπου θα ήθελαν ίσως να κρατήσουν τον στενό κύκλο διδασκαλίας.
Κατά τη γνώμη μου, όμως, το να γνωρίζεις τα θέματα αυτά δεν είναι απλώς ζήτημα επαρκούς λογοτεχνικής κατάρτισης, αλλά ένα εργαλείο κατανόησης του κόσμου που μας περιβάλλει, της πολιτικής και της ανθρώπινης φύσης. Μια πνευματική σκευή που δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην ανώτερη τάξη και στα εκπαιδευτικά της ιδρύματα».
Η συνάντηση
Γευματίσαμε μεσημέρι στο εστιατόριο του Μουσείου Μπενάκη στην Κουμπάρη. Στη συντροφιά μας ήταν και ο Μιχάλης Μόσχος, ο φιλόλογος που αποτελεί την «ψυχή» του International Hellenic Prize. Η ατμόσφαιρα ήταν εξαιρετικά ζεστή, με Ελληνες και ξένους που τσιμπολογούσαν δίπλα μας. Η Ιντιθ επέλεξε ντάκο, εγώ κόκορα πατσιτσάδα και ο κ. Μόσχος ένα ριζότο. Oλα ήταν νοστιμότατα από την κουζίνα του Δειπνοσοφιστηρίου. Η κλασικίστρια ήπιε δύο ποτήρια κρασί.
Ο λογαριασμός ήταν 82 ευρώ.
