Ο Δημήτρης Καραγιάννης είναι ένας άνθρωπος φωτεινός, γιατί ξέρει να ανασκάπτει τις πηγές ψυχικής δύναμης των ανθρώπων. Λέει: «Σε όλους υπάρχει η δυνατότητα για καλοσύνη». «Η αγάπη δεν είναι συναίσθημα, είναι συμφέρον». «Ο άνθρωπος αλλάζει, αλλά όχι για χάρη μας». «Η λήθη είναι το αντίθετο της αλήθειας».
Παιδοψυχίατρος, υπαρξιακός – συστημικός ψυχοθεραπευτής, διδάκτωρ του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Frederick Λευκωσίας Κύπρου, έχει στο ενεργητικό του περισσότερες από 100.000 ώρες ψυχοθεραπείας. Υπήρξε διευθυντής επί 37 χρόνια μιας δημόσιας δομής, του Κέντρου Παιδοψυχικής Υγιεινής Αθηνών, που διαχειριζόταν περισσότερα από 6.500 νέα περιστατικά κάθε χρόνο και προσέφερε βοήθεια, ιδία βουλήσει, χωρίς κρατική προτροπή ή στήριξη, σε σεισμοπαθείς, πλημμυροπαθείς, πυροπαθείς («ένα χρόνο μέναμε σε σκηνές στα Ανω Λιόσια μετά τον σεισμό του 1999 και επί τρία χρόνια βοηθούσαμε συστηματικά τους ανθρώπους εκεί. Το ίδιο και στην Ηλεία, στο Μάτι, στην Εύβοια, στη Θεσσαλία…»). Ιδρυτής μαζί με τη σύζυγό του Ελένη Καραγιάννη του Ινστιτούτου «Αντίστιξη», έχει εκπαιδεύσει γενιές ψυχοθεραπευτών και έχει στηρίξει χιλιάδες παιδιά, εφήβους, οικογένειες, ζευγάρια. Είναι συγγραφέας βιβλίων που γνωρίζουν δεκάδες επανεκδόσεις –αναμένεται να κυκλοφορήσει το έκτο κατά σειράν από τις εκδόσεις Αρμός, μια ανασκόπηση όλης της πορείας του–, αλλά και δεινός ομιλητής· σε ανοιχτές στο κοινό διαλέξεις που δίνει σε πόλεις της Ελλάδας, ο κόσμος γεμίζει τον χώρο ασφυκτικά έως έξω στον δρόμο, «γιατί τούτη τη στιγμή η κοινωνία ψάχνεται· βιώνουμε μια αλλαγή πολιτισμού».
Προχωράμε…
«Οταν αλλάζουν τα εργαλεία αλλάζει και η φάση του πολιτισμού», συνεχίζει. «Μόνο που σήμερα το ψηφιακό εργαλείο, που όπως όλα τα προηγούμενα διευκολύνει τη ζωή μας, ζητάει την αυτονομία του. Το ζήτημα είναι να μην αποφασίζει αυτό για εμάς, πείθοντάς μας ότι το κάνουμε εμείς. Να μην ωθούνται οι άνθρωποι, από εκείνους που το αναπτύσσουν, σε συγκεκριμένες επιλογές. Από την άλλη, δεν μπορούμε να πάμε πίσω στον πολιτισμό, άλλωστε εγώ χαίρομαι τις εποχές, θεωρώ ότι οι άνθρωποι μέσα στους αιώνες προχωρούν προς το καλύτερο. Μπορεί στις αλλαγές να χάνονται πολύτιμα στοιχεία του προηγούμενου πολιτισμού, αλλά για να επικρατήσει ο επόμενος πάει να πει ότι κάτι καλύτερο έχει να προσφέρει».
Στον χώρο, τη «Σκορπίνα» στο Νέο Ψυχικό, όπου γευματίζουμε κουβεντιάζοντας κυριαρχεί το λευκό, λίγα τραπέζια είναι ακόμη γεμάτα, είναι ήσυχα, ακούγεται σιγανά το σόλο πιάνο του Μάικλ Νάιμαν από το soundtrack της ταινίας «The Piano» της Κάμπιον και είναι σαν να συνοδεύει τη βαθιά ήρεμη φωνή του Δημήτρη Καραγιάννη, που μιλάει για την προσωπική του επανάσταση στην ψυχοθεραπευτική, θέμα του πέμπτου βιβλίου του «Κρυμμένη ψυχική ομορφιά». «Αυτό που τόλμησα να πω δυνατά είναι ότι υπάρχει πέρα από το υποσυνείδητο, πέρα από τον σκοτεινό εαυτό, τις φοβίες, τα απωθημένα, τα ένστικτα, τις ενορμήσεις μας, μια ψυχική ομορφιά, μια κρυμμένη δυνατότητα μέσα μας για καλοσύνη που ζητάει να ενεργοποιηθεί, την οποία στον χώρο της επιφανειακής ψυχολογίας κανείς δεν ήθελε να δει γιατί υπήρχε η παντοδυναμία του ασυνείδητου σκοτεινού εαυτού. Ομως, αν δεν τολμήσεις να αντιμετωπίσεις και να διαπεράσεις τα σκοτάδια σου, να αντικρίσεις και να υπερβείς ό,τι μέχρι τώρα αρνιόσουν, τις επώδυνες στιγμές, τις αποτυχίες σου θα εγκλωβιστείς σε έναν επιφανειακό ψευδή εαυτό. Οποιος αγνοεί ή μένει κολλημένος στα σκοτάδια του χάνει χρόνο από τη ζωή του, που είναι δώρο, δεν γίνεται να το σπαταλά σε αρνήσεις και καταναλώσεις, σε μιζέριες και βουλιάγματα. Σε έναν κόσμο όπου σήμερα όλοι γκρινιάζουν και παραπονιούνται, ας επιλέξουμε να ζήσουμε ευχαριστιακά». Δηλαδή; «Να μπορούμε να πούμε ευχαριστώ για τις φανερές και αφανείς ευεργεσίες που έχουμε δεχθεί. Δηλαδή, ενώ θυμόμαστε τα αρνητικά που μας έχουν συμβεί και τα ονομάζουμε, κινδυνεύουμε να παραβλέπουμε όλα εκείνα τα στοιχεία, τους ανθρώπους, τις καταστάσεις, τις εμπειρίες που αξίζει να κρατήσουμε και μας φωτίζουν».
Η αποσταθεροποίηση σε όλα τα επίπεδα οδηγεί αρκετούς ανθρώπους στο να δημιουργούν κλειστά συστήματα και να αναζητούν λαϊκιστές ηγέτες που επιβεβαιώνουν τις φοβίες τους.
Ποια είναι σήμερα η βασική μας επιδίωξη; «Η αναζήτηση της άμεσης ευχαρίστησης χωρίς κόπο. Μια από τις πρώτες καταστάσεις που με είχαν απασχολήσει ήταν οι παιδοκεντρικές οικογένειες. Το ζευγάρι καταργείτο και έμεναν μόνο οι γονείς. Και όλα ήταν στη διάθεση των παιδιών. Αυτά τα παιδιά που μεγάλωσαν σαν να ήταν το κέντρο του κόσμου, πλέον ως ενήλικοι θεωρούν ότι όλοι πρέπει να τους υπηρετούν. Λειτουργούν σαν εικόνα, όχι σαν πρόσωπα που πρέπει να παλέψουν. Ασχολούνται μόνο με το πώς θα φανούν. Δυσκολεύονται να πάρουν ευθύνες, να δουλέψουν σε βάθος κάτι, και θέλουν μόνο την ευχαρίστηση χωρίς την κούραση που προηγείται. Μια αυτονομημένη αναλώσιμη ευχαρίστηση για την οποία δεν λένε ποτέ ευχαριστώ. Μου έλεγε με αγανάκτηση μια κοπέλα ότι της την έφερε πολύ άσχημα ο πατέρας της, που της άφησε τέσσερα σπίτια, με τα οποία θα έπρεπε τώρα να ασχοληθεί. Είναι η μιζέρια του ναρκισσισμού. Αν στην προηγούμενη γενιά υπήρχε το άγχος του πώς θα τα καταφέρω στη ζωή, και είχαμε ανθρώπους μέσα στην αγωνία, μέσα στη νεύρωση, τούτη η εποχή παράγει ναρκισσιστές. Που θέλουν να ακούν ότι έχουν πάντα δίκιο και ότι το φταίξιμο είναι των άλλων. Δυστυχώς, πολλοί δήθεν ψυχοθεραπευτές τούς επιβεβαιώνουν ενισχύοντας τον ναρκισσισμό τους και ανοίγοντας την πόρτα στην κατάθλιψη. Διότι εκεί θα οδηγηθούν όταν θα δουν ότι οι άλλοι δεν τους υπηρετούν και τίποτα δεν τους χαρίζεται».
Στην εποχή της αβεβαιότητας, για τι πράγμα θα μπορούσαμε να είμαστε βέβαιοι; «Ενα είναι που παραμένει διαχρονικά σταθερό από την εποχή των Νεάντερταλ – και θα παραμένει έως εκείνη του Αλφα του Κενταύρου, αν υπάρχει τότε ανθρώπινη οντότητα: η αγάπη, η παρουσία του σημαντικού άλλου ανθρώπου. Η αγάπη δεν είναι συναισθηματική κατάσταση, δεν είναι καθήκον, είναι συμφέρον. Συμφέρει τον άνθρωπο, του κάνει καλό να νοιάζεται και να αγαπάει τους άλλους. Οποιος προσφέρει, νιώθει ήδη κερδισμένος, πλούσιος».
Τι περισσότερο μας φοβίζει; «Η αλλαγή. Η αποσταθεροποίηση σε όλα τα επίπεδα οδηγεί αρκετούς ανθρώπους στο να δημιουργούν κλειστά συστήματα και να αναζητούν λαϊκιστές ηγέτες που επιβεβαιώνουν τις φοβίες τους. Και ορισμένοι, όπως στην “Πανούκλα” του Καμύ, πιάνουν να κυνηγούν την άμεση ηδονή προκειμένου να μη σκέφτονται, να μη φοβούνται, να μην αισθάνονται. Είναι μια διαχρονική αντίδραση των κοινωνιών όταν συλλαμβάνονται απροετοίμαστες».
Η φθορά του χρόνου
Αλλάζει ο άνθρωπος; «Ναι, αλλά όχι για χάρη μας, για να ταιριάζει σ’ αυτό που θέλουμε. Αλλάζει έπειτα από μια αποτυχία, ένα πένθος, επειδή ποθεί κάτι πολύ. Αν αφεθεί στα ίδια, αλλάζει προς το χειρότερο, αν μαζεύει κακίες γίνεται πικρόχολος. Η φθορά του χρόνου δεν είναι μόνο σωματική, είναι και ψυχική». Τι είναι ευχαρίστηση και τι χαρά; «Δύο αντίθετοι δρόμοι. Η ευχαρίστηση εξαρτάται από το εξωτερικό ερέθισμα, η χαρά εκπορεύεται από την εσωτερική πληρότητα, την αίσθηση ότι οδηγείς τη ζωή σου καλά». Τι μας δίνει δύναμη στη ζωή; «Το νόημα. Χωρίς νόημα, γονατίζουμε. Αντίθετα, κάνουμε υπερβάσεις όταν για ό,τι έχουμε παλέψει δεν είναι ένα πουκάμισο αδειανό».
Για τον Δημήτρη Καραγιάννη ζωή σημαίνει δημιουργία. Ανακαλεί την εικόνα των παιδιών που το καλοκαίρι έπαιζαν μπάλα από το πρωί έως το βράδυ –όπως ο ίδιος ως παιδί στην πλατεία Εξαρχείων και στο προαύλιο του Αρχαιολογικού Μουσείου με τέρμα δύο αρχαίες κολόνες– και έπεφταν για ύπνο πλήρη κι ευτυχισμένα. Το προσωπικό του στοίχημα; «Να κερδίζω νέους βαθμούς ελευθερίας – η ελευθερία ποτέ δεν κατακτάται, καθώς ανοίγονται διαρκώς νέες δυνατότητες, καινούργιοι κόσμοι. Και να παίζω μέχρι την τελευταία μου ανάσα».
Δεν εμπνέουμε τους νέους
Τι λάθος κάνουμε με τους εφήβους που εκδηλώνουν βίαιη συμπεριφορά; «Δεν τους εμπνέουμε ως γονείς, ως εκπαιδευτικοί, ως ομάδες κοινωνικού έργου ώστε
η επιθετικότητά τους να γίνει δημιουργία. Η επιθετικότητα αποτελεί συστατικό στοιχείο του ανθρώπου και είναι λάθος να προσπαθούμε να την καταστείλουμε. Αν φροντίσουμε να τη διοχετεύσουν σε κάτι καλό, και όχι να τους πούμε καθίστε ήσυχα, θα συμβούν πράγματα συναρπαστικά».
Αυξάνεται η κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία; «Ναι. Διότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι ταυτίζονται με τον οικογενειακό ή επαγγελματικό ρόλο τους και αντλούν μόνο μέσα από αυτόν κύρος και αξία. Οταν αυτός παύει, μένουν γυμνοί. Και παραιτούνται. Αντί να νιώθουν σημαντικοί, όχι για τις συμβουλές που δίνουν, αυτές σε εποχές ραγδαίων αλλαγών δεν έχουν αξία, αλλά για το βλέμμα εμπιστοσύνης με το οποίο μπορούν να περιβάλλουν τους οικείους τους σε δύσκολες στιγμές, για το φως που μπορούν να ρίξουν στην ουσία, ώστε οι άλλοι να δουν πέρα από τα σκοτάδια. Τότε δεν υφίσταται κατάθλιψη παρά μόνο ζωή».
Εχουμε κάποιο ταμπού σήμερα; «Τον θάνατο. Δεν μιλάμε γι’ αυτόν. Το κάνουμε ως παιδιά, τον προκαλούμε ως έφηβοι, κι έπειτα τον ξεχνάμε. Η λήθη είναι το αντίθετο της αλήθειας: ότι η ζωή έχει ορισμένη διάρκεια. Αν αρχίσεις να το σκέφτεσαι από νέος, ψάχνεις να δεις τι έχει νόημα».
Η συνάντηση
Στη «Σκορπίνα» απολαύσαμε σταμναγκάθι, μους ταραμοσαλάτα, ντοματίνια, λαβράκι φιλέτο στη σχάρα και γιουβέτσι με θαλασσινά. Μου μίλησε για τα τρία παιδιά του – τη Ναταλία που είναι χειρουργός-οφθαλμίατρος και επέστρεψε στην Ελλάδα μετά λαμπρή καριέρα στις ΗΠΑ, τον Φάνη που εγκατέλειψε τη Νομική για να γίνει υπαρξιακός ψυχοθεραπευτής, τον Αγγελο, επεμβατικό καρδιολόγο, καθηγητή στη Βοστώνη. Αλλά και για τη σύζυγό του Ελένη, με την οποία είναι αχώριστοι από το τέταρτο έτος της Ιατρικής. Τι είναι έρωτας; τον ρωτώ. «Δεν περιορίζεται στο σεξ, είναι να ζεις αισθαντικά την κάθε στιγμή. Ο ερωτικός άνθρωπος είναι αυτός που έλκει γιατί ξέρει να απολαμβάνει και το δευτερόλεπτο της ζωής και είναι το αντίθετο του ερωτευμένου, που ζητεί από τον άλλο, ή μάλλον την εικόνα του, να τον κάνει να νιώσει καλά. Κι αυτό κάποτε τελειώνει. Καμία σχέση δεν κρατάει αν δεν την υπερασπίζεσαι».
