«Ο πόλεμος στην Ουκρανία θα τελειώσει μόνο όταν οι Ρώσοι καταλάβουν ότι ήταν ένα λάθος». Η Αν Απλμπαουμ δεν μιλάει με μισόλογα όταν σχολιάζει το ζήτημα που την απασχολεί περισσότερο από οτιδήποτε στη δημοσιογραφική δουλειά της. «Πρόκειται για έναν αποικιοκρατικό πόλεμο. Oπως λοιπόν και ο πόλεμος της Γαλλίας στην Αλγερία, θα τελειώσει όταν το ιμπεριαλιστικό κέντρο κατανοήσει ότι δεν μπορεί να κατακτήσει την Ουκρανία και ότι η Ουκρανία δεν θα γίνει ξανά μέρος της Ρωσίας».
Σε μια χρονιά που ο κόσμος έχει γυρίσει ανάποδα, φωνές σαν της Aπλμπαουμ είναι σαν πυξίδες, που δείχνουν τον σωστό δρόμο εν μέσω της φουρτούνας. Η Απλμπαουμ είναι βραβευμένη ιστορικός για θέματα της Σοβιετικής Ενωσης και προβεβλημένη δοκιμιογράφος στο περιοδικό Atlantic. Με διπλή, πολωνοαμερικανική, υπηκοότητα (είναι παντρεμένη με τον αναπληρωτή πρωθυπουργό της Πολωνίας Ράντεκ Σικόρσκι) έχει αναδείξει με τα βιβλία της την εφιαλτική κληρονομιά του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού και με τα άρθρα της, ειδικά τελευταίως, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η φιλελεύθερη δημοκρατία και η δυτική συμμαχία στην εποχή του τραμπισμού.
Βρέθηκε στην Αθήνα ως προσκεκλημένη του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, για να εκφωνήσει τη δεύτερη διάλεξη στη μνήμη του Γεώργιου Μαύρου, ιδρυτή του ΜΙΕΤ. Το θέμα της ήταν η νέα Διεθνής των δικτατόρων (για την οποία γράφει στο νεότερο βιβλίο της, «Απολυταρχία Α.Ε.»): πώς λειτουργεί, πώς παραμένουν τα μέλη της στην εξουσία παρά τις καταστροφικές συνέπειες της διακυβέρνησής τους – και πώς οι πρακτικές της έχουν αρχίσει να επιμολύνουν τις δυτικές δημοκρατίες.
Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο καθιστά την τελευταία αυτή πτυχή ιδιαίτερα επίκαιρη. Ο Τραμπ δεν συνιστά απλά τη μεγαλύτερη απειλή για την επιβίωση της συνταγματικής δημοκρατίας στις ΗΠΑ. Εχει προκαλέσει ένα άνευ προηγουμένου μεταπολεμικά ρήγμα στη δυτική συμμαχία, επιτυγχάνοντας έναν κεντρικό στρατηγικό στόχο της ρωσικής πολιτικής από την εποχή του Στάλιν· και στο Ουκρανικό, παρά τις παλινωδίες, έχει ουσιαστικά ευθυγραμμιστεί με την ερμηνεία της Μόσχας για τη σύγκρουση, και πιέζει το Κίεβο να κάνει παραχωρήσεις που θα υπονομεύσουν καταλυτικά τη δυνατότητα της Ουκρανίας να διατηρήσει την εθνική της κυριαρχία.
Ο παράγοντας Τραμπ είναι ο βασικός λόγος που «η ρωσική ελίτ δεν έχει φτάσει ακόμη στο σημείο να αποδεχθεί το λάθος της», εξηγεί η Απλμπαουμ. «Αλλωστε, μόλις πριν μια-δυο μέρες, ο Πούτιν παραχώρησε μια αξιοσημείωτη συνέντευξη Τύπου όπου επαναλαμβάνει την πρόθεσή του να κατακτήσει όλα τα ιστορικά εδάφη της Ουκρανίας και λέει ότι τα ευρωπαϊκά “γουρούνια” που στέκονται στον δρόμο του σύντομα θα παραμεριστούν. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ότι οι Ρώσοι χάνουν 1.000 στρατιώτες, νεκρούς ή τραυματίες, την ημέρα και τα εδαφικά τους κέρδη είναι πενιχρά. Με τους τρέχοντες ρυθμούς θα χρειάζονταν 80 χρόνια για να κατακτήσουν ολόκληρη την Ουκρανία».
Οι παρεμβάσεις του Τραμπ «καθυστερούν, τη στιγμή που οι Ρώσοι θα αναγνωρίσουν ότι δεν μπορούν να νικήσουν», λέει. «Δίνουν νέες ελπίδες στον Πούτιν, που βλέπει ότι έχει καταφέρει να δημιουργήσει χάσμα μεταξύ των ΗΠΑ και της Ευρώπης. Με τον τρόπο αυτό ο Τραμπ παρατείνει τον πόλεμο».
Ειδικά για το ζήτημα που η Ουάσιγκτον φέρεται να πιέζει περισσότερο από όλα τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι, την εκχώρηση του μέρους της επαρχίας του Ντονέτσκ που δεν έχει καταφέρει εδώ και 11 χρόνια η Ρωσία να κατακτήσει με τα όπλα, η Απλμπαουμ θεωρεί ότι ο Ουκρανός πρόεδρος «δεν μπορεί να το κάνει αποδεκτό», ακόμη και αν ήθελε. Η αποδυνάμωσή του εξαιτίας του πρόσφατου σκανδάλου διαφθοράς, λέει, δεν αυξάνει την πιθανότητα να ενδώσει στο θέμα αυτό, «όπως ίσως πιστεύει η κυβέρνηση Τραμπ […] το κάνει ακόμη πιο δύσκολο». Αλλωστε, όπως σημειώνει, και να έκανε αυτό το βήμα ο Ζελένσκι, «ο ουκρανικός στρατός δεν θα υπάκουε».
Η στάση της Ευρώπης
Η συνομιλία μας λάμβανε χώρα καθώς είχαν ξεκινήσει οι εργασίες της Συνόδου Κορυφής της Ε.Ε. στις Βρυξέλλες, με κεντρικό επίδικο το λεγόμενο «δάνειο επανορθώσεων» προς την Ουκρανία, με την αξιοποίηση των «παγωμένων» ρωσικών περιουσιακών στοιχείων που βρίσκονται στα αποθετήρια ευρωπαϊκών χωρών (σχεδόν το 90%, 185 δισ., στη Euroclear στο Βέλγιο).
Η Απλμπαουμ, προφητικά, επισήμανε την αμερικανορωσική εκστρατεία πίεσης προς τους Ευρωπαίους να μην προχωρήσουν σε αυτή την κίνηση και τις απειλές που έχουν δεχθεί στελέχη της Euroclear, ακόμη και ο ίδιος ο Βέλγος πρωθυπουργός. Τελικώς, οι Ευρωπαίοι επιβεβαίωσαν τις ανησυχίες της, υποκύπτοντας στην έξωθεν πιέσεις και τις εσωτερικές τους αντιφάσεις, αποφασίζοντας να χρηματοδοτήσουν με ευρωπαϊκά δάνεια -και όχι με τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία- την Ουκρανία.
Πώς κρίνει το πώς έχουν διαχειριστεί γενικότερα τον Τραμπ οι Ευρωπαίοι σε αυτούς τους 11 μήνες; Η στρατηγική του κατευνασμού και της κολακείας δεν μοιάζει να έχει φέρει αποτέλεσμα, παρατηρώ. Ισως πρέπει να εμφανιστούν πιο συγκρουσιακοί.
«Δεν ξέρω αν η σύγκρουση είναι η σωστή προσέγγιση. Αλλά ο Τραμπ σέβεται όσους διαπραγματεύονται σκληρά μαζί του. Μοιάζει να σέβεται τον Μαρκ Κάρνεϊ, τον Καναδό πρωθυπουργό, που εφάρμοσε αντίποινα στους αμερικανικούς δασμούς. Σέβεται τους Κινέζους. Η Ε.Ε. πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι είναι μία υπερδύναμη στο εμπόριο, ότι οι αμερικανικές εταιρείες εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από την ευρωπαϊκή αγορά – και να το χρησιμοποιήσει αυτό».
«Πολύ αλλόκοτο»
Η κουβέντα στρέφεται στη νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας, που δημοσίευσε στις αρχές του μήνα ο Λευκός Οίκος, την οποία η Απλμπαουμ έχει χαρακτηρίσει «το πιο μακροσκελές σημείωμα αυτοκτονίας στην αμερικανική ιστορία». «Είναι ένα πολύ αλλόκοτο κείμενο», σχολιάζει. «Κατ’ αρχάς, δεν ταυτοποιεί εχθρικές δυνάμεις. Δεν υπάρχει αναφορά στη Βόρεια Κορέα. Η Ρωσία αναφέρεται μόνο ως πρόβλημα για την Ευρώπη. Η Κίνα χαρακτηρίζεται απλά ως εμπορικός αντίπαλος. Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός αντιμετωπίζεται ως έλασσον πρόβλημα. Η μόνη πραγματική απειλή στην οποία εστιάζει είναι η ευρωπαϊκή φιλελεύθερη δημοκρατία».
Αυτό θα έχει ουσιαστικές συνέπειες, τονίζει, στη δράση των διπλωματών και των υπηρεσιών των ΗΠΑ, σημειώνοντας ότι ήδη δραστηριοποιούνται για να επηρεάσουν την ευρωπαϊκή πολιτική σε διάφορες χώρες. Η Απλμπαουμ μάλιστα δεν τρέφει ψευδαισθήσεις ότι το κείμενο αυτό θα καταστεί άνευ σημασίας αν επιστρέψουν οι Δημοκρατικοί στα πράγματα. «Οι άνθρωποι που συνέταξαν αυτό το κείμενο θα είναι ενεργοί στην αμερικανική πολιτική για πολύ καιρό – ακόμη κι αν χάσουν τις ενδιάμεσες εκλογές, ακόμη κι αν χάσουν την προεδρία το 2028. Θα είναι μέλη του Κογκρέσου, θα είναι στελέχη ιδρυμάτων, θα έχουν ένα μέρος της κοινής γνώμης μαζί τους. Θα ήταν τεράστιο λάθος οι Ευρωπαίοι να βασιστούν στο ότι το ρεύμα αυτό θα εξαφανιστεί. Οπως παρατήρησε κάποιος, δεν γίνεται η διατλαντική σχέση να εξαρτάται κάθε τέσσερα χρόνια από 40.000 ψηφοφόρους στο Ουισκόνσιν».
Η Ευρώπη, τονίζει, «σε αυτόν τον κόσμο των αρπακτικών, έχει κάποια μεγάλα πλεονεκτήματα. Αυτή είναι πλέον η ήπειρος του κράτους δικαίου, της σταθερότητας και της προβλεψιμότητας. Είναι το μέρος όπου η οικονομική ενοποίηση λειτουργεί και όπου η επιστήμη γίνεται σεβαστή, με καλή ποιότητα ζωής και εργασίας. Οι Ευρωπαίοι πρέπει να το αγκαλιάσουν αυτό, να το μετατρέψουν σε σύνθημά τους και να προχωρήσουν μπροστά. Τα δύο βασικά προαπαιτούμενα είναι να αναβαθμίσει και να ενοποιήσει τις υποδομές ασφαλείας της, ειδικά στον τομέα των πληροφοριών και της δορυφορικής κάλυψης· και να αποκτήσει τις δικές της εταιρείες τεχνολογίας, ειδικά στους τομείς της τεχνητής νοημοσύνης και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Δεν είναι βιώσιμη η κατάσταση όπου ο λόγος των Ευρωπαίων χειραγωγείται και ελέγχεται από αλγορίθμους που γράφονται στην Καλιφόρνια – ή στην Κίνα. Κινεζικές και αμερικανικές εταιρείες αυτή τη στιγμή καθορίζουν τις παραμέτρους του πολιτικού διαλόγου στην Ευρώπη».
Η Ευρώπη είναι πλέον η ήπειρος του κράτους δικαίου, της σταθερότητας και της προβλεψιμότητας. Οι Ευρωπαίοι πρέπει να το αγκαλιάσουν αυτό, να το μετατρέψουν σε σύνθημά τους και να προχωρήσουν μπροστά.
Διαφθορά και δημοκρατία στο Κίεβο
Συζητώντας για το μείζον σκάνδαλο που ταλανίζει τον Ζελένσκι, ρωτάω πόσο πλήττει την εικόνα της Ουκρανίας, επιβεβαιώνοντας τους ισχυρισμούς όσων μιλούν για κατασπατάληση της δυτικής βοήθειας κ.ο.κ. «Κατ’ αρχάς, το σκάνδαλο δεν συνδέεται με την ξένη βοήθεια. Το βασικό όμως είναι ότι βλέπουμε το ουκρανικό κράτος να λειτουργεί όπως πρέπει: Κρατικοί αξιωματούχοι διεξάγουν έρευνες και αυτές φτάνουν έως το επίπεδο υπουργών και συμβούλων του προέδρου. Ο Ζελένσκι προσπάθησε να φιμώσει τις υπηρεσίες, αλλά αυτό οδήγησε στις πρώτες μαζικές διαδηλώσεις από την έναρξη του πολέμου, και έκανε πίσω». Στη Ρωσία αντιθέτως, σημειώνει, οι ακτιβιστές κατά της διαφθοράς δολοφονούνται. Ακόμη και στις ΗΠΑ υπό τον Τραμπ, «έχουμε συγκρούσεις συμφερόντων άνευ προηγουμένου, απονομές χάριτος ενδεχομένως με οικονομικά ανταλλάγματα, και οι επιθεωρητές δημόσιας διοίκησης έχουν απολυθεί. Δεν είδα τους Αμερικανούς να βγαίνουν στον δρόμο όταν συνέβη αυτό». Αυτή η δημοκρατική κουλτούρα που έχει αρχίσει να ριζώνει στην Ουκρανία είναι ένας κρίσιμος λόγος που ο Πούτιν είναι αποφασισμένος να την υποτάξει: «Είναι πολύ επικίνδυνο για αυτόν να βλέπουν οι Ρώσοι έναν πολιτισμικά συγγενή λαό να διεξάγει ελεύθερες εκλογές και να υποχρεώνει ισχυρούς αξιωματούχους να λογοδοτούν».
Η συνάντηση
Βρεθήκαμε στο Athénée Athens, λίγες ώρες πριν από τη διάλεξη της Απλμπαουμ στο Ιδρυμα Γουλανδρή. Επιχείρησε να φάει ελαφρά, παραγγέλνοντας δύο ορεκτικά, αλλά το σχέδιό της ανετράπη από το μέγεθος του πρώτου (ψητή μελιτζάνα με φάβα και πολλά κουκουνάρια). Το απόλαυσε ωστόσο, και μου εκμυστηρεύθηκε την αγάπη της για τα ελληνικά προϊόντα, τα οποία πάντα αναζητά στην Πολωνία. Μου είπε επίσης για τις αξιομνημόνευτες οικογενειακές διακοπές της στην Κρήτη, με ρώτησε τι συμβαίνει στην ελληνική πολιτική, τη ρώτησα για την Πολωνία (το μετα-λαϊκιστικό πείραμα εκεί περνάει δύσκολες μέρες μετά την πρόσφατη εκλογή προέδρου από τις τάξεις της λαϊκιστικής Δεξιάς). Πέραν της μελιτζάνας, το μενού περιλάμβανε φέτα ψητή με μέλι, σαλάτα με σπανάκι και ρόκα (και διάφορα επιπλέον) και ψητό κοτόπουλο. Αυτά, μαζί με έναν κορτάδο και έναν διπλό εσπρέσο κόστισαν 106,50 ευρώ.
