Είναι δασκαλοπαίδι. Το 1963, όταν γεννήθηκε, οι γονείς του, από φτωχές αγροτικές οικογένειες και οι δύο, μόλις είχαν διοριστεί: σε ένα χωριό στον Μόρνο ο πατέρας του, στη Δράμα η μητέρα του. Αργότερα κατάφεραν να πάρουν μετάθεση μαζί, αρχικά στην Καρυά, έναν ορεινό οικισμό της Φθιώτιδας, και στη συνέχεια στις παραθαλάσσιες Λιβανάτες, στον ίδιο νομό.
«Εκεί τελείωσα το δημοτικό και έχω πολύ γλυκές αναμνήσεις από τα ανέμελα παιδικά χρόνια μου, με φίλους, παιχνίδια στη γειτονιά, επαφή με τη φύση. Χρήματα πολλά δεν είχαμε, όμως οι γονείς μου θεωρούσαν τη μόρφωση ως την πιο πολύτιμη περιουσία που θα μπορούσαν να κληροδοτήσουν στα παιδιά τους. Αποφάσισαν, λοιπόν, όταν ήρθε η ώρα να πάμε στο γυμνάσιο, να μετακομίσουμε στην Αθήνα για να έχουμε, ο αδελφός μου και εγώ, περισσότερες ευκαιρίες να ανοίξουμε τους ορίζοντές μας. Ετσι, στα μέσα της δεκαετίας του 1970 εγκατασταθήκαμε στο Χαλάνδρι», λέει ο Δημήτριος Κοντογιάννης, καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Τέξας, αναπληρωτής επικεφαλής Τμήματος Εσωτερικής Παθολογίας στο MD Anderson Cancer Center και ένας εκ των κορυφαίων επιστημόνων, διεθνώς, στον τομέα των μυκητιασικών λοιμώξεων.
– Από μικρός θέλατε να γίνετε γιατρός;
– Οχι, και ομολογώ ότι δεν επέλεξα την Ιατρική απολύτως συνειδητά όταν συμπληρώναμε τα μηχανογραφικά· ήταν μάλλον μονόδρομος για τους καλούς μαθητές, μαζί με το Πολυτεχνείο. Ημουν όμως τυχερός για την επιλογή μου και ευχαριστώ τον Θεό που πήρα αυτόν τον δρόμο. Η Ιατρική έχει μια ευγένεια, σου δίνει την ευκαιρία να γιατρεύεις όχι μόνο ασθενείς αλλά και την ψυχή σου. Ιδίως αν εργάζεσαι σε ένα αντικαρκινικό νοσοκομείο, όπως εγώ, συνειδητοποιείς, μέσω του πόνου τόσων ανθρώπων γύρω σου, τι πραγματικά έχει σημασία στη ζωή και σταματάς να αναλώνεσαι σε επουσιώδη πράγματα. Αυτό το πολύτιμο δώρο παίρνεις: ωριμάζεις και γίνεσαι καλύτερος. Δεν λέω ότι δεν υπάρχουν γιατροί που κυνηγούν τα χρήματα, όμως εγώ θέλω, έπειτα από κάθε μάχη που δίνω μαζί με κάποιον ασθενή, να κοιτάζω πίσω και να νιώθω περήφανος για τον εαυτό μου.
– Στις ΗΠΑ πώς βρεθήκατε;
– Πάλι θα επικαλεστώ την τύχη, γιατί το να πάω από το Χαλάνδρι στις ΗΠΑ εκείνη την εποχή έμοιαζε –για τα οικονομικά δεδομένα της οικογένειάς μου– με ταξίδι στον Αρη! Ομως συνάντησα έναν σπουδαίο μέντορα, που κάτι είδε σε μένα και πίστεψε στις δυνατότητές μου: τον Γιώργο Σαμώνη, ογκολόγο και λοιμωξιολόγο, καθηγητή Παθολογίας τότε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Χάρη στη βοήθεια και στην καθοδήγησή του –και αφού είχα μάθει αγγλικά μόνος γιατί δεν υπήρχαν χρήματα για φροντιστήριο– το 1989 πέρασα τον Ατλαντικό με προορισμό το Τέξας και ξεκίνησα να εργάζομαι ως ερευνητής με αντικείμενο τις μυκητιασικές λοιμώξεις στο MD Anderson Cancer Center, στο Χιούστον.
Μετά τη Βοστώνη, όπου πήρα την υποειδικότητα της λοιμωξιολογίας, επέστρεψα στο Τέξας και στη μυκητολογία. Είδα ότι το συγκεκριμένο επιστημονικό πεδίο ήταν ραγδαία ανερχόμενο και αποφάσισα να επικεντρώσω εκεί τις προσπάθειές μου. Δεν ήταν εύκολο, αλλά το πρώτο πράγμα που έμαθα στην Αμερική ήταν το «Failure is not an option» – η αποτυχία δεν είναι ανάμεσα στις επιλογές μου.
– Τι πρέπει να γνωρίζουμε για τους μύκητες;
– Αποτελούν ένα λιγότερο γνωστό μέρος του μικροκόσμού μας, αλλά είναι θεμελιώδεις για την ισορροπία των οικοσυστημάτων και την επιβίωση των οργανισμών. Συνήθως τους αναφέρουμε ως παθογόνους, όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Κατ’ αρχάς, διασπούν νεκρά φυτά και ζώα, μετατρέποντας την οργανική ύλη σε ανόργανα συστατικά που επιστρέφουν στη γη. Σημαντικό μέρος των φυτών, περίπου το 90%, σχηματίζει συμβιωτικές σχέσεις με μυκόρριζες (μύκητες που ζουν στις ρίζες τους), κάτι που είναι κρίσιμο για την ανακύκλωση θρεπτικών στοιχείων και τη γονιμότητα του εδάφους.
Θέλω, έπειτα από κάθε μάχη που δίνω μαζί με κάποιον ασθενή, να κοιτάζω πίσω και να νιώθω περήφανος για τον εαυτό μου.
Επιπλέον, μύκητες χρησιμοποιούνται στη βιομηχανία τροφίμων, όπως στη ζύμωση του ψωμιού και στην παραγωγή τυριών και αλκοολούχων ποτών. Τέλος, έχουν καθοριστικό ρόλο στην Ιατρική: από μύκητες προέρχονται φάρμακα όπως η πενικιλίνη, οι στατίνες (για τη ρύθμιση της χοληστερόλης) και ανοσοκατασταλτικές ουσίες που χρησιμοποιούνται σε μεταμοσχεύσεις. Ενας από τους πιο γνωστούς μύκητες, ο Saccharomyces cerevisiae, χρησιμοποιείται στη βιοτεχνολογία για την παραγωγή πρωτεϊνών και εμβολίων, καθώς και ως οργανισμός-μοντέλο σε επιστημονικές έρευνες, χάρη στην ευκολία γενετικής τροποποίησης που παρουσιάζει και στην ομοιότητα των βασικών κυτταρικών διεργασιών του με αυτές των ανθρώπων. Συνεπώς, οι μύκητες δεν είναι απλώς μικροοργανισμοί του «περιθωρίου», αλλά βασικός πυλώνας της ζωής στον πλανήτη.
– Για τους ανθρώπους είναι επικίνδυνοι;
– Είναι μέρος του μυκοβιώματός μας, αντιστοίχου του βακτηριακού μικροβιώματος. Αποικίζουν διάφορες περιοχές του σώματος –από το στόμα και το δέρμα μέχρι το έντερο και τα γεννητικά όργανα, κυρίως των γυναικών– και επηρεάζουν την ισορροπία του οργανισμού μας. Συνήθως συμβιώνουν ειρηνικά με τον άνθρωπο και σπάνια προκαλούν ασθένειες, χάρη σε αυτό που ονομάζουμε «φράγμα θερμοκρασίας»: οι περισσότεροι μύκητες δεν πολλαπλασιάζονται σε θερμοκρασίες άνω των 30 °C, ενώ η θερμοκρασία του σώματος των θηλαστικών (~37 °C) λειτουργεί ως φυσικό ανάχωμα προστασίας.
Ωστόσο, η κλιματική κρίση φαίνεται να ανατρέπει αυτό το δεδομένο. Ορισμένοι μύκητες, όπως ο Candida auris (που θερίζει στα ελληνικά νοσοκομεία), αναπτύσσουν θερμοανθεκτικές ιδιότητες, που τους επιτρέπουν να ξεπερνούν το θερμοκρασιακό φράγμα και να αποικίζουν ανθρώπινους ξενιστές. Στο MD Anderson Cancer Center καλούμαι να αντιμετωπίσω μυκητιάσεις που μπορεί να γίνουν ιδιαίτερα επικίνδυνες για ασθενείς με λευχαιμία και λεμφώματα ή για ανοσοκατεσταλμένα άτομα έπειτα από μεταμόσχευση.
– Αναπτύσσουν οι μύκητες αντοχή στα αντιμυκητιασικά φάρμακα;
– Ως έναν βαθμό ναι, κυρίως λόγω παρατεταμένης ή μη ενδεδειγμένης χρήσης των αντιμυκητιασικών φαρμάκων, όπως συμβαίνει και με τα αντιβιοτικά. Ορισμένα είδη μάλιστα, όπως οι Candida, Aspergillus και Cryptococcus, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα ιδιαίτερα ανθεκτικών παθογόνων. Οι μύκητες είναι πολύ… σοφιστικέ οργανισμοί, αναπτύσσουν μηχανισμούς για να ξεφεύγουν από τη δράση των φαρμάκων και πολλές φορές η θεραπεία τους είναι ιδιαίτερα δύσκολη.
– Εργάζεστε σε ένα μεγάλο αντικαρκινικό νοσοκομείο. Είναι ενθαρρυντικές οι εξελίξεις στην ογκολογία;
– Οταν ήμουν φοιτητής, ο καρκίνος σχεδόν ισοδυναμούσε με θανατική καταδίκη. Σήμερα, πολλοί τύποι του έχουν μετατραπεί σε χρόνιες νόσους. Φυσικά, έχουμε ακόμη μάχες να δώσουμε, όπως με τον καρκίνο του παγκρέατος, έναν από τους πλέον θανατηφόρους, με πολύ δύσκολη και επιθετική βιολογία. Οι όγκοι του οπίσθιου περιτοναϊκού χώρου δύσκολα διαγιγνώσκονται νωρίς και συνήθως εντοπίζονται όταν έχουν ήδη δημιουργήσει μεταστάσεις. Από αυτή την ασθένεια έχασα τον δίδυμο αδελφό μου, σε ηλικία 52 ετών. Ομως, τα θεραπευτικά εργαλεία που διαθέτουμε διευρύνονται συνεχώς.
– Σκεφτήκατε ποτέ να επιστρέψετε στην Ελλάδα;
– Παρά τις αντιρρήσεις της συζύγου μου, υπήρξε μια περίοδος, τη δεκαετία του 2000, που προσπάθησα πολύ να γυρίσω και να εργαστώ σε κάποιο ελληνικό πανεπιστήμιο. Κάθε φορά που προκηρυσσόταν μία θέση δήλωνα υποψηφιότητα και κατατασσόμουν τελευταίος. Τα επιχειρήματα που άκουγα ήταν πάντα τα ίδια: είτε ήμουν υπερβολικά εργαστηριακός είτε δεν γνώριζα καλά την ελληνική πραγματικότητα. Δεν έχω καμία πικρία πάντως. Ολα γίνονται για κάποιο λόγο…
Ράντσα και αξιοπρέπεια
«Λείπω ήδη 35 χρόνια από την Ελλάδα. Και όμως, κάθε φορά που επιστρέφω, νιώθω την ίδια αντίφαση: πολλά έχουν αλλάξει – και ταυτόχρονα τίποτα. Ο κόσμος έχει μικρύνει με την παγκοσμιοποίηση, και οι ΗΠΑ δεν είναι πια το αδιαμφισβήτητο Ελντοράντο της γνώσης. Οι Ελληνες γιατροί έχουν πρόσβαση, χάρη στην τεχνολογία, σε έναν απέραντο θησαυρό πληροφοριών. Ακόμη και για τα πιο σπάνια περιστατικά, το χάσμα έχει γεφυρωθεί. Και όμως, το σύστημα παραμένει πίσω. Είναι δυνατόν η χώρα μας να μη διαθέτει ακόμη ηλεκτρονικό σύστημα καταγραφής ασθενών;
Χθες, στο Λαϊκό Νοσοκομείο, μέρα γενικής εφημερίας, είδα από τη μια νέους ειδικευόμενους γιατρούς, σωστά διαμάντια, που αναγκάζονται να κάνουν δουλειά χαμάλη· και από την άλλη, καρκινοπαθείς στοιβαγμένους σε ράντσα στους διαδρόμους, στερούμενους αυτά που κάθε ασθενής δικαιούται: ιδιωτικότητα και αξιοπρέπεια. Κάθε ταξίδι μου στην πατρίδα είναι μια υπενθύμιση: η γνώση υπάρχει, η τεχνολογία υπάρχει, οι άνθρωποι υπάρχουν, αλλά το σύστημα δεν τα αξιοποιεί πάντα και οι άνθρωποι που το χρειάζονται πιο πολύ πληρώνουν το τίμημα».
H συνάντηση
Γευματίσαμε ελαφρά στο εστιατόριο του Μουσείου Μπενάκη, το αγαπημένο του αθηναϊκό μουσείο, στο Κολωνάκι. Με τζετ λαγκ από το πολύωρο ταξίδι δεν είχε πολλή όρεξη για φαγητό, περιορίστηκε λοιπόν σε μια σαλάτα με ρεβίθια και ένα ποτήρι Μοσχοφίλερο, και ακολούθησα το παράδειγμά του. Περήφανος πατέρας, μου μίλησε για τους γιους του –ο ένας σπουδάζει Ιατρική ακολουθώντας τα χνάρια του και ο άλλος έχει πτυχίο Οικονομικών και εργάζεται στη Γουόλ Στριτ– αλλά και για το Χιούστον, την πόλη του.
«Είναι παρεξηγημένο, λένε ότι δεν έχει προσωπικότητα. Δεν ισχύει. Πέρα από το γεγονός ότι προσφέρει στους κατοίκους του υψηλή ποιότητα ζωής –μην ξεχνάτε ότι το Τέξας είναι από τις πλουσιότερες αμερικανικές πολιτείες– έχει και μια κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα που μου αρέσει πολύ. Είναι μια δυναμική μητρόπολη που αξίζει κανείς να γνωρίσει».
