Το επιβλητικό νεοκλασικό κτίριο της Ωνασείου Βιβλιοθήκης, στη συμβολή της λεωφόρου Αμαλίας με τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, έχει αλλάξει εποχή. Μπορεί να παραμένουν το γραφείο του Αριστοτέλη Ωνάση ή το πιάνο στο οποίο έπαιζε η Μαρία Κάλλας, αλλά πλαισιώνονται από νέους ενοίκους, όπως έργα του Λουκά Σαμαρά ή της Ετέλ Αντνάν δίπλα σε έναν Κόντογλου ή έναν Ελ Γκρέκο. Το πολυσυλλεκτικό σύμπαν του Αντώνη Παπαδημητρίου δεν αποτυπώνεται μόνο στον χώρο. Τη μια μέρα τον βλέπεις να παρακολουθεί την 4ωρη παράσταση του Ζιλιέν Γκοσλέν, «Το παρελθόν», στη Στέγη και την επόμενη να εγκαινιάζει το Νέο Ωνάσειο Νοσοκομείο με το Εθνικό Μεταμοσχευτικό Κέντρο και τη Μονάδα Παίδων, αποκλειστική δωρεά του Ιδρύματος, το οποίο συμπλήρωσε φέτος 50 χρόνια από τη δημιουργία του. Από το 2005 πρόεδρός του είναι ο Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου.
«Το 2005 συνέβησαν πολλά αρνητικά για μένα. Πέθανε ο πατέρας μου (σ.σ.: Στέλιος Παπαδημητρίου, νομικός σύμβουλος, εξ απορρήτων του Αριστοτέλη Ωνάση και πρόεδρος του Ιδρύματος μετά τον θάνατο της Χριστίνας). Ανέλαβα εγώ, δεν ήταν και πάρα πολύ εύκολο. Ημουν τότε 50 χρόνων». Ο στόχος που έβαλε εξαρχής ήταν ένας: «Εχω αναφέρει και άλλες φορές την παραβολή των ταλάντων. Κάποιος μας έδωσε ένα τάλαντο και μας είπε κάντε ό,τι καλύτερο μπορείτε. Και αυτό κάνουμε. Αρα η πρώτη ηθική προτεραιότητα είναι να διατηρήσουμε το τάλαντο, να το επαυξήσουμε και από εκεί και πέρα να το μετατρέψουμε σε κάτι καλό. Η δεύτερη, να προσφέρουμε εκεί όπου οι άλλοι δεν μπορούν ή δεν θέλουν. Το Καρδιοχειρουργικό λειτουργεί ήδη 32 χρόνια – και τώρα αναβαθμίστηκε επιπλέον. Περνούν 70.000 ασθενείς τον χρόνο. Το καινούργιο νοσοκομείο στοίχισε 82 εκατ. ευρώ. Δεν υπάρχουν πολλοί που μπορούν να βάλουν 82 εκατ. για ένα νοσοκομείο. Δεν υπάρχουν πολλοί που δίνουν αρκετά εκατομμύρια για εξοπλισμό, ενίσχυση υποδομών και προσωπικού, 22 δημόσιων σχολείων (σ.σ.: Δημόσια Ωνάσεια Σχολεία), όπου θα φοιτούν 6.000 παιδιά τον χρόνο. Δεν υπάρχουν πολλοί που να μπορούν να χρηματοδοτήσουν μια Στέγη που να προσφέρει στον σύγχρονο πολιτισμό».
– Μιας και αναφερθήκαμε στα οικονομικά, ήθελα να ρωτήσω την άποψή σας για τον «φόρο Ζουκμάν», του Γάλλου οικονομολόγου που ξεσήκωσε τρομερό θόρυβο στη Γαλλία με την πρότασή του να φορολογούνται οι υπερπλούσιοι με ένα 2% επί των καθαρών εσόδων.
– Θεωρώ ότι σε μια δίκαιη και ευνομούμενη πολιτεία το κράτος οφείλει να παρέχει στους πολίτες δωρεάν παιδεία, υγεία, πολιτισμό, κοινωνική ασφάλεια, ανάλογη με τους φόρους που πληρώνουν. Το πρόβλημα είναι ότι δημογραφικά, έτσι όπως εξελίσσεται η κατάσταση, όχι μόνο στην Ελλάδα, διεθνώς, υπάρχει έλλειψη νεότερων εργαζομένων, οι οποίοι θα μπορούσαν να υποστηρίξουν το κοινωνικό κράτος πληρώνοντας φόρους.
Οι μεγαλύτερης ηλικίας σήμερα, οι baby boomers, οι οποίοι πλέον γίνονται συνταξιούχοι, έχουν απαίτηση να πάρουν τη σύνταξή τους, να έχουν καλή περίθαλψη και μια καλή ποιότητα ζωής. Αυτά λοιπόν τα δύο πράγματα συγκρούονται και είναι υποχρέωση του κράτους να βρει λύση. Τώρα, προστίθεται άλλο ένα πρόβλημα: η Ευρώπη έχει έναν πόλεμο στην πόρτα της. Πληρώσαμε ως χώρα σχεδόν 10 δισ. σε φρεγάτες, αεροπλάνα, εξοπλιστικά. Προφανώς αυτά τα χρήματα θα μπορούσαν να είχαν δαπανηθεί σε κοινωνικές παροχές του κράτους. Αλλά δεν είμαστε μόνοι μας… Δεν αρκεί να θέλει η Ελλάδα, πρέπει να θέλει και η Τουρκία, η Ευρώπη, η Ρωσία.
– Θα ήθελα την απάντησή σας: Να φορολογείται ο πλούτος;
– Θα δώσω μια ρεαλιστική απάντηση, ως οικονομολόγος, με την οποία δεν συμφωνώ μέσα στην ψυχή μου: στην πραγματικότητα δεν φορολογείται ο πλούτος. Υπάρχει η κριτική που λέει ότι οι πλούσιοι δεν πληρώνουν άμεσους φόρους. Και είναι σωστή, αλλά η συγκέντρωση του πλούτου είναι απαραίτητη σε μια σύγχρονη καπιταλιστική οικονομία, γιατί διευκολύνει τις επενδύσεις και επομένως αυξάνει το παραγωγικό δυναμικό της χώρας και άρα έμμεσα τους φόρους. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να φορολογήσεις τον πλούτο γιατί θα φύγει, δεν θα μείνει. Γι’ αυτόν τον λόγο και προηγούμενες κυβερνήσεις που είχαν πιο σοσιαλιστική διάθεση δεν φορολόγησαν τον πλούτο. Εμείς, πάντως, ως Ιδρυμα Ωνάση δίνουμε 40% από τα κέρδη μας σε κοινωφελή έργα.
Η οικογενειακή ιστορία του Αντώνη Παπαδημητρίου ξεκινάει από την Αίγυπτο: «Ο κόσμος νομίζει ότι επειδή ήμουν στην Αλεξάνδρεια, ζούσα σ’ ένα περιβάλλον που ήταν κάτι ανάμεσα στο “Αλεξανδρινό Κουαρτέτο” του Λόρενς Ντάρελ και στην “Τριλογία” του Τσίρκα. Το οικογενειακό μου παρελθόν στην Αλεξάνδρεια είναι απολύτως μικροαστικό. Ο ένας παππούς μου ήταν μπακάλης κι ο άλλος φούρναρης. Δεν ήταν ευπατρίδες, αλλά συμμετείχαν σε ένα περιβάλλον όπου η παιδεία και ο πολιτισμός υπήρχαν διάχυτα», σχολιάζει.
Ο πατέρας του, που είχε την τύχη να τελειώσει το Αβερώφειο Γυμνάσιο, δούλευε νυχτερινή βάρδια στα ξενοδοχεία για να πηγαίνει το πρωί στο μάθημα στο πανεπιστήμιο και να πάρει το πτυχίο της Νομικής. «Οταν ήρθαμε από την Αλεξάνδρεια στην Ελλάδα, το 1966, βρεθήκαμε σε μια πόλη και μια συνθήκη φτωχή. Μέναμε αρχικά στους Αμπελοκήπους. Η μητέρα δούλευε και μας έμαθε να μαγειρεύουμε και τα τρία αδέλφια. Για κάποια χρόνια ήμασταν σε μια πολύ μέτρια οικονομική κατάσταση. Αυτά λοιπόν δεν τα έχω ξεχάσει και προσπαθώ να τα μεταφέρω και στα παιδιά μου. Να καταλάβουν ότι δεν ζούμε σε γυάλινο πύργο».
– Εσείς φοιτήσατε σε δημόσια σχολεία. Τα παιδιά σας;
– Τα παιδιά μου, και το λέω με λύπη, δεν είναι σε δημόσιο σχολείο. Δεν θεωρήσαμε με τη σύζυγό μου ότι θα έπρεπε να είναι σε δημόσιο, δεδομένης της σημερινής πραγματικότητας και της προσωπικής μου κατάστασης. Το λέω με ένα σφίξιμο στην καρδιά, γιατί, αν έγινα αυτό που έγινα, το οφείλω στη δημόσια παιδεία, το οφείλω στο 16ο Γυμνάσιο Αρρένων Αμπελοκήπων, στην Ιωνίδειο Πρότυπο Σχολή στον Πειραιά, στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Και μου έδωσαν πάρα πολλά. Γι’ αυτό και τώρα προσπαθούμε να λειτουργήσουμε σαν καταλύτης στα δημόσια σχολεία.
– Εσείς, λοιπόν, ο Αντώνης Παπαδημητρίου που περιβάλλεται από έργα τέχνης τα οποία ο ίδιος επιλέγει, από μια μοναδική βιβλιοθήκη σε ένα υπέροχο κτίριο, ποια επαφή συντηρείτε με την πραγματικότητα;
– Εχω πολύ καλή επαφή. Το επάγγελμά μου είναι δικηγόρος. Εχω ακόμη την άδεια. Δεν δικηγορώ πλέον, βέβαια, ο ίδιος, αλλά υπάρχει το γραφείο. Από το 1977 μέχρι και μετά το 2010 πήγαινα στα δικαστήρια. Μεγάλο σχολείο. Μου άρεσε. Εκλύεται αδρεναλίνη και είναι και μια πνευματική, διανοητική μάχη.
Μόνο αυτό θα σας πω: έχουμε ξοδέψει το αρχικό κεφάλαιο που μας είχε δώσει ο Ωνάσης, 2,5 φορές, και πάλι είμαστε καλά.
– Εχετε ένα πλάνο για το Ιδρυμα Ωνάση. Και ποιο είναι αυτό;
– Η εδραίωση της οικονομικής ευρωστίας του ιδρύματος για να μπορέσουμε να αυξήσουμε κι άλλο όσα κάνουμε. Κι αυτό τα τελευταία 50 χρόνια, δόξα τω Θεώ, το έχουμε καταφέρει και μάλιστα πολλαπλάσια. Μόνο αυτό θα σας πω: έχουμε ξοδέψει το αρχικό κεφάλαιο που μας είχε δώσει ο Ωνάσης, 2,5 φορές, και πάλι είμαστε καλά.
– Τι είναι αυτό που ορίζει τα πενήντα χρόνια;
– Αυτό που θα έλεγα ηθική και τιμιότητα.
– Πώς ορίζεται η τιμιότητα;
– Τι είναι τιμιότητα άραγε; Είναι αυτό που λένε ότι άμα τη δω, την αναγνωρίζω!
– Υπάρχει κάτι στο οποίο καταφεύγετε όταν βρίσκεστε στα δύσκολα; Θα μπορούσε να είναι ένας στίχος του Καβάφη που επιστρέφει μέσα σας;
– Οχι. Είμαι κατά βάσιν ρασιοναλιστής. Προσπαθώ πάντα να βρω την καλύτερη και πιο αποτελεσματική, έντιμη, λύση με βάση τη λογική.
– Διαλέξτε έναν στίχο που σας αντιπροσωπεύει.
– Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία. Κάλβο, λοιπόν. Αποφύγαμε τον Καβάφη!
Τα σχολεία και οι αντιδράσεις
«Η υγεία είναι πολιτισμός, είναι παιδεία. Η παιδεία είναι πολιτισμός. Είναι αλληλένδετα. Γι’ αυτό και προχωρούμε σταδιακά στο Ιδρυμα Ωνάση. Ξεκινήσαμε από την παιδεία με τις υποτροφίες που σήμερα είναι σχεδόν 9.000. Συνεχίσαμε με το Ωνάσειο Νοσοκομείο – Υγεία. Ακολούθησε η Στέγη – Πολιτισμός. Παράλληλα δημιουργήσαμε ένα δίκτυο δημόσιων σχολείων, με κοινωνικά κριτήρια, αναβαθμίζοντάς τα.
Αυτή τη στιγμή είναι εν ενεργεία τα 12, γιατί σε 10 υπήρξαν ισχυρές αντιδράσεις από την κοινωνία, τις οποίες σέβομαι. Δεν συμφωνώ, αλλά τις σέβομαι. Υπάρχει ένα ιδεολογικό επιστέγασμα, αλλά και μια πραγματικότητα που είναι υπολογίσιμη και μετρήσιμη. Εκδόθηκαν ψηφίσματα, «όχι στα Ωνάσεια Σχολεία», «όχι στην ιδιωτικοποίηση της παιδείας», «όχι στον ιδιώτη». Στην Ελλάδα υπάρχουν 15.000 σχολεία. Εμείς θα ενισχύσουμε 22. Δεν υπάρχει λόγος να πάμε σώνει και καλά όπου δεν θέλει ο κοινωνικός περίγυρος».
Ο κ. Παπαδημητρίου υποστηρίζει, πάντως, ότι αν έπρεπε να επιλέξει μία μόνο χορηγία, «στη σημερινή Ελλάδα θα στήριζε την παιδεία, από την οποία θα προκύψουν και οι καλοί επαγγελματίες, δημόσιοι και ιδιωτικοί υπάλληλοι, πολίτες που θα ψηφίζουν πολιτισμένα και όχι με ανόητες θεωρίες που δεν θα έπρεπε να ασπάζονται. Είμαστε μία χώρα η οποία έχει ένα βαθύ πολιτιστικό έλλειμμα».
Η συνάντηση
Γευματίσαμε «πριβέ» στη Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος. Τα πιάτα επιμελήθηκε ο σεφ Δημήτρης Παναγιωτόπουλος και ήταν όλα λαχταριστά: αθηναϊκή σαλάτα από μπλε καβούρι, χορτόπιτα εποχής, φρέσκο ψάρι ημέρας με χόρτα και λαχανικά γιαχνί, γαλακτομπούρεκο με φρέσκα κυδώνια.
Αναφερθήκαμε στη συλλογή του Ιδρύματος που αριθμεί 2.200 έργα τέχνης, χωρίς τα βιβλία. «Από ένα σημείο και μετά συνεπιλέγουμε τα έργα τέχνης που αγοράζει το Ιδρυμα με την καλλιτεχνική διευθύντριά του, Αφροδίτη Παναγιωτάκου».
Και βέβαια όλα θα ήταν έωλα χωρίς τον συνδετικό κρίκο, το αποτύπωμα που έχει αφήσει στο Ιδρυμα ο δημιουργός του, Αριστοτέλης Ωνάσης, «αυτό το DNA της ρήξης και της ανατροπής. Ηταν ένας άνθρωπος ρηξικέλευθος, έσπαγε τις συμβάσεις, κοινωνικές και επιχειρηματικές, ήταν πολύ γενναίος. Αυτό το DNA έχουμε κρατήσει».
