Τον Σεπτέμβριο του 1981 ήλθε στην Αθήνα ο νεοεκλεγείς πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας και ηγέτης της Ευρωπαϊκής Αριστεράς Φρανσουά Μιτεράν. Συζήτησε με τον φίλο του Ανδρέα Παπανδρέου τις πρώτες εμπειρίες του αλλά και την πορεία των ευρωπαϊκών σοσιαλιστικών κομμάτων. Ο Μιτεράν, αφού ενημέρωσε τον Ανδρέα για τα πρώτα φιλολαϊκά μέτρα που είχε πάρει ευθύς μετά την εκλογή του τον Μάιο και τα οποία αφορούσαν αυξήσεις μισθών και ημερομισθίων και μείωση των ωρών εργασίας, του εξομολογήθηκε στη συνέχεια ότι η κατάρρευση της κυβέρνησης του Λαϊκού Μετώπου το 1936 που είχε βαδίσει στον ίδιο δρόμο των παροχών, βασανίζει καθημερινά τη σκέψη του και τον κάνει να αναρωτιέται, αν έχει επιλέξει τη σωστή πολιτική για το μέλλον της Γαλλίας. Οι ανησυχίες αυτές του Γάλλου προέδρου προβλημάτισαν έντονα τον Ανδρέα, ο οποίος μόλις έφυγε ο Μιτεράν κάλεσε τον καθηγητή Τάκη Ρουμελιώτη, οικονομικό του σύμβουλο στη Βουλή, και του ζήτησε να παρακολουθεί τον γαλλικό Τύπο και να τον ενημερώνει καθημερινά για τα μέτρα του Μιτεράν και τις αντιδράσεις. Το ΠΑΣΟΚ βάδιζε τότε ακάθεκτο προς την εξουσία και ο Ανδρέας θεωρούσε ιδεολογικό του μέντορα τον Γάλλο πρόεδρο τον οποίο φιλοδοξούσε και να αντιγράψει στην πολιτική του.
Οταν λοιπόν έγινε πρωθυπουργός ο Ανδρέας τον Οκτώβριο του 1981, ήταν ήδη ενημερωμένος από τις εκθέσεις Ρουμελιώτη ότι ο Μιτεράν άρχισε να βάζει «νερό στο κρασί του» και βλέποντας τα σύννεφα της ύφεσης πάνω από τη διεθνή οικονομία, άρχισε να κάνει στροφή και να εφαρμόζει μια όλο και πιο σφιχτή πολιτική. Ακολουθώντας το γαλλικό προηγούμενο ο Ανδρέας στις προγραμματικές δηλώσεις της κυβέρνησής του που ανέγνωσε στη Βουλή τον Νοέμβριο, περιορίσθηκε να πει ότι για την προστασία του εισοδήματος των εργαζομένων από τον πληθωρισμό η κυβέρνησή του θα εφαρμόσει τρία βασικά μέτρα. Πρώτον, την αυτόματη τιμαριθμική αναπροσαρμογή (ΑΤΑ) μισθών και ημερομισθίων ανά τετράμηνο, που θα είναι ίση με τον πληθωρισμό της περιόδου αυτής, δεύτερον, την ετήσια τιμαριθμική αναπροσαρμογή της φορολογικής κλίμακας με ταυτόχρονη αύξηση του κατωτάτου αφορολόγητου ορίου και τρίτον, τη σταδιακή αναπροσαρμογή των κατώτατων ορίων συντάξεων, για να φθάσουν όλοι οι συνταξιούχοι σ’ ένα κοινωνικά παραδεκτό όριο διαβίωσης.
Τη συγκρατημένη αυτή πολιτική τού είχαν εισηγηθεί άλλωστε όλοι οι στενοί συνεργάτες του που ήταν οικονομολόγοι με διεθνή εμπειρία όπως ο υπουργός Συντονισμού Απόστολος Λάζαρης, ο διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος Γεράσιμος Αρσένης, ο διοικητής της ΕΤΒΑ Δημήτρης Κουλουριάνος και επιπροσθέτως και ο υπουργός Οικονομικών Μανώλης Δρεττάκης. Ο Λάζαρης ειδικά επέμενε ότι, για να αντιμετωπισθεί ο υψηλός πληθωρισμός και τα μεγάλα ελλείμματα που παρέλαβε η νέα κυβέρνηση, έπρεπε πρωτίστως να συμμαζέψει τις δαπάνες και να μετακινήσει πόρους από την κατανάλωση στις επενδύσεις. Για την πολιτική αυτή άλλωστε είχαν συμφωνήσει οι επιτελείς του Ανδρέα σε δύο συσκέψεις με τον ίδιο, μια στην Κέρκυρα και μια στο Λαγονήσι το καλοκαίρι του 1981. Ο Κουλουριάνος μάλιστα είχε προτείνει ότι, για να αναπληρωθούν οι απώλειες των χαμηλομίσθων, να τους δοθεί στις αρχές του 1982 ένα διορθωτικό ποσό ίσο με 5.000 δρχ.
Αυξήσεις
Ο Ανδρέας όμως, ενώ είχε συμφωνήσει σε αυτές τις περιορισμένες και ανεκτές για τις αντοχές της οικονομίας παροχές, παραμέρισε τους οικονομολόγους επιτελείς και υπουργούς του και έκανε τη δική του ιδεολογικοπολιτική επανάσταση, αδιαφορώντας για την οικονομία. Τις τελευταίες ημέρες του Δεκεμβρίου του ’81 έβαλε τον υπουργό Εργασίας κ. Απόστολο Κακλαμάνη να εξαγγείλει από τηλεοράσεως αυξήσεις στους κατώτερους μισθούς και ημερομίσθια μέχρι 60% και διπλασιασμό των κατώτατων συντάξεων του ΙΚΑ, του Δημοσίου, του ΟΓΑ, ΤΕΒΕ κ.λπ. Επρόκειτο για έναν κοινωνικό σεισμό που δεν είχε το προηγούμενό του στην ιστορία της χώρας, καθώς ο Ανδρέας πραγματοποίησε με τα μέτρα αυτά μια βίαιη ανακατανομή εισοδήματος υπέρ των μη προνομιούχων της χώρας. Εκατοντάδες χιλιάδες εργάτες, αγρότες κ.λπ. έφαγαν για πρώτη φορά «γλυκό ψωμί» στη σκληρή ζωή τους. Να γιατί, λοιπόν, η πρόσφατη μεγάλη έρευνα της κοινής γνώμης για τη μεταπολιτευτική περίοδο 1974-2007 που για λογαριασμό της «Καθημερινής» διεξήγαγε η εταιρεία Public Issue ανέδειξε τον Ανδρέα Παπανδρέου και την πρώτη του θητεία (’81-’85) ως την καλύτερη για τη χώρα! («Καθημερινή» 12.12.07).
Ο οικονομικός σύμβουλος της Τραπέζης της Ελλάδος κ. Δημ. Χαλικιάς, όταν άκουσε από την τηλεόραση τα μέτρα, έπεσε από την πολυθρόνα του και ο Λάζαρης κόντεψε να πάθει εγκεφαλικό. Πήρε αμέσως τον Ανδρέα τηλέφωνο και τον ρώτησε απορημένος «Τι είναι αυτά που υπόσχεται ο Κακλαμάνης; Πότε τα συμφωνήσαμε;» Και ο Ανδρέας του απάντησε: «Δεν σου άρεσαν; Εγώ νομίζω ότι ο Κακλαμάνης έκανε αρίστη εντύπωση!» Επαιζε ο Ανδρέας; Προφανώς, όχι. Ηξερε καλύτερα όλων ότι με τις τότε επικρατούσες συνθήκες στην οικονομία (πληθωρισμός 25%, ελλείμματα στον προϋπολογισμό και ανοίγματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών) τα μέτρα αυτά μπορούσαν να βάλουν φωτιά στην αγορά, καθώς θα επιβάρυναν αρκετά το εργατικό κόστος οδηγώντας σε αφανισμό τις μικρομεσαίες μονάδες.
Τα γνώριζε όλα αυτά ο ηγέτης του ΠΑΣΟΚ, αλλά από την άλλη πλευρά ήξερε ότι είχε υπογράψει προεκλογικά δεσμευτικό συμβόλαιο με τις εκατοντάδες χιλιάδες των μη προνομιούχων στους οποίους είχε υποσχεθεί ότι θα τους βγάλει από τον κλοιό της φτώχειας και της μιζέριας. «Στην πορεία προς την κοινωνική απελευθέρωση», είχε υποσχεθεί, «βασικός μας στόχος θα είναι η αναδιανομή του εθνικού εισοδήματος υπέρ των εργαζομένων». Και σαν οικονομολόγος και δη κεϋνσιανιστής, είχε την κρυφή ελπίδα ότι η αύξηση της αγοραστικής δύναμης αυτών των φτωχών στρωμάτων του πληθυσμού θα κατευθυνόταν στην αγορά εγχωρίων ειδών και θα βοηθούσε την οικονομία να βγει από την ύφεση. Προς αυτή την κατεύθυνση τον συμβούλευε και ο φίλος του Αμερικανός καθηγητής Σάινμπάουν.
Αλλωστε οι μεγάλες μισθολογικές αναπροσαρμογές της τάξεως του 60% αφορούσαν τα απαράδεκτα χαμηλά επίπεδα των κατώτατων μισθών – ημερομισθίων με τα οποία αμείβονταν το 10-15% του 1,5 εκατομμυρίου των εργατοϋπαλλήλων της χώρας. Επρόκειτο για μεροκάματα 400-500 δρχ. και για μισθούς 12.000 δρχ. τον μήνα. Οπως είπε ο Απόστολος Κακλαμάνης στους βιομηχάνους κλωστοϋφαντουργούς που διαμαρτύρονταν: «Πώς να σας δουλέψει αποδοτικά η υφάντρια στο Μοσχάτο, που πληρώνεται 400 δρχ. και πάει μετά τη δουλειά κατάκοπη από το ποτάμι στη Νέα Φιλαδέλφεια, στο σπίτι της;» Τα μέτρα αυτά τα επεξεργάσθηκαν κρυφά από το οικονομικό επιτελείο (Λάζαρης, Αρσένης κ.λπ.), ο Απόστολος Κακλαμάνης, υπουργός Εργασίας και ο τότε γαμπρός του Ανδρέα και διοικητής του ΟΑΕΔ, Θόδωρος Κατσανέβας, υπό την καθημερινή εποπτεία βέβαια του Ανδρέα. Εκτός από τις μεγάλες αυξήσεις, ελήφθησαν και τα εξής φιλεργατικά μέτρα:
– Η πενθήμερη εργασία την εβδομάδα.
– Η εργάσιμη εβδομάδα των 40 ωρών.
– Η ετήσια άδεια των 4 εβδομάδων.
– Θεσπίστηκαν φορολογικές ελαφρύνσεις για τους μισθωτούς και αυξήθηκαν τα οικογενειακά επιδόματα κατά 100%.
– Μπήκε φραγμός στις ομαδικές απολύσεις.
– Θεσμοθετήθηκε η 135 Διεθνής Σύμβαση Εργασίας και καθιερώθηκαν οι κανόνες υγιεινής και ασφάλειας εργασίας. Αυτά ήταν τα φιλολαϊκά μέτρα που πήρε ο Ανδρέας, παρά τις αντίθετες απόψεις των υπουργών του και των οικονομολόγων συμβούλων του, οι οποίοι με τις αντιρρήσεις τους καλλιέργησαν τον μύθο ότι τότε συνετελέσθη λίγο πολύ μια καταστροφή που οδήγησε την ελληνική οικονομία στα πρόθυρα της χρεοκοπίας. Παρ’ ότι και εγώ τότε σαν οικονομικός συντάκτης της «Καθημερινής» καταστροφολόγησα αρκετά, τώρα, ύστερα από τόσα χρόνια, ανασκοπώντας χωρίς φανατισμό τις τότε εξελίξεις πρέπει να παραδεχθώ ότι η πολιτική του Ανδρέα ήταν σωστή κοινωνικά και πολιτικά, γιατί ανέλκυσε από το περιθώριο και ενέταξε στο κοινωνικό σώμα, στρώματα μη προνομιούχων, που η πολιτική των προηγούμενων κυβερνήσεων τα είχε κυριολεκτικά σβήσει από τον χάρτη των παρεμβάσεών της στην οικονομία.
Ο μέσος όρος
Το ότι τότε δεν έγινε ανατροπή της οικονομικής ισορροπίας προκύπτει σαφώς από τις μακροοικονομικές σειρές που έχει επεξεργαστεί για την ελληνική οικονομία η Eurostat και, σύμφωνα με την οποία, ο μέσος όρος των πραγματικών αυξήσεων σε μισθούς και ημερομίσθια που ήταν 6,9% κατ’ έτος στη δεκαετία 1961-1970 και 3,9% στη δεκαετία 1971-1980, μειώθηκε κατά 1,5% το 1981 και αυξήθηκε κατά 5,3% το 1982. Αυτή ήταν όλη και όλη η δήθεν τερατώδης αύξηση του κόστους, για την οποία διαμαρτύρονταν οικονομολόγοι επιτελείς του Ανδρέα και οι επιχειρηματίες. Και αυτό συνέβη, γιατί οι μεγάλες αυξήσεις που δόθηκαν στα κατώτατα όρια δεν επεκτάθηκαν στις κλαδικές συλλογικές συμβάσεις. Η μεγάλη αναδιανομή εισοδήματος που έκανε ο Ανδρέας αφορούσε, λοιπόν, αποκλειστικά τους αδικημένους της ελληνικής εργατικής τάξης και τους αγρότες, οι οποίοι για πρώτη φορά έφαγαν γλυκό ψωμί.
Ενα άλλο επιχείρημα κατά των αυξήσεων που και αυτό είναι έωλο, είναι ότι εξαιτίας αυτών καταχρεώθηκε δήθεν η χώρα και αυξήθηκε το δημόσιο χρέος. Το ΠΑΣΟΚ όντως πήρε το δημόσιο χρέος στο 29,7% του ΑΕΠ το 1981 και το ανέβασε στο 72% το 1989, ο υπερδιπλασιασμός όμως αυτός δεν οφείλεται στις αυξήσεις που πήραν οι 150.000 χαμηλόμισθοι, οι οποίες άλλωστε απορροφήθηκαν από τις τιμές των προϊόντων, αλλά στις αθρόες προσλήψεις στον δημόσιο τομέα και τις σπατάλες στις ΔΕΚΟ. Αλλωστε, όταν στη διετία 86-87 ήλθε η λιτότητα του σταθεροποιητικού προγράμματος του Σημίτη (μείωση της μέσης πραγματικής αμοιβής των μισθωτών 8,5% το 1986 και 5,1% το 1987), οι αυξήσεις που είχαν πάρει οι χαμηλόμισθοι λειτούργησαν σαν ανάχωμα προστασίας, για να μην επιστρέψουν στη μιζέρια του κοινωνικού περιθωρίου. Το λάθος του Κακλαμάνη είναι ότι προχώρησε σε λίγο σε ένα νόμο για τους συνδικαλιστές, που τους έδωσε προνόμια και δύναμη, την οποία χρησιμοποίησαν το 1986 για να ρίξουν την κυβέρνηση και έχουν καταστεί μέχρι τώρα αφεντικά στις ΔΕΚΟ, εμποδίζοντας τον εκσυγχρονισμό του δημόσιου τομέα και την περιστολή της σπατάλης.
